كۇن سايىن قانشا مولشەردە سۋ ىشەسىز؟ ەكى-ءۇش كەسە مە, جوق الدە ءبىر-ەكى ليتر مە؟ مۇمكىن كۇندەلىكتى سۋ ىشۋگە ماڭىز بەرمەيتىن شىعارسىز؟
ال ادام دەنەسىنىڭ, شامامەن العاندا, ۇشتەن ەكى بولىگى سۋدان تۇراتىنىن بىلەسىز بە؟ مي جاسۋشالارىنىڭ 85 پايىزى سۋ. ونى ايتاسىز, ادام سۇيەگىنىڭ دە 25 پايىزى سۋدان تۇرادى. سۋ – ءومىر ءنارى. ادام اعزاسىنداعى سۋ ۇدايى قوزعالىستا بولىپ, جاڭارىپ وتىرۋى ءتيىس. مامانداردىڭ پىكىرى وسىنداي. اتاعى الىسقا كەتكەن يران دارىگەرى فەرەيدۋن باتمانگەليدج سۋدىڭ ادام ءومىرى ءۇشىن قاجەتتى بىرنەشە قاسيەتى بار ەكەنىن ايتقان بولاتىن. سۋ سۇيەك بۋىندارى اۋرۋلارىنىڭ الدىن الىپ, يممۋن جۇيەسىن جاقسارتادى, قاننىڭ قويۋلانۋىنا, جۇرەك جانە مي تامىرلارىندا قان قاتپارلارىنىڭ قاتىپ قالۋىنان (ترومبى) ساقتايدى. ميدىڭ جاقسى جۇمىس ىستەۋىنە دە سۋدىڭ پايداسى زور.
ادام اعزاسىندا سۋ جەتكىلىكتى مولشەردە بولسا, مي, جۇرەك, وكپە, باۋىر, بۇيرەك قالىپتى جۇمىس ىستەيدى. سۋ جەتىسپەسە بۋىن شەمىرشەكتەرى قۇرعاپ, سىرقاتقا شالدىعۋعا اكەلەدى. ادامنىڭ دەنەسىندە سۋ تاپشى بولسا قان قىسىمى كوتەرىلىپ, اس قورىتۋ جۇيەسى بۇزىلىپ, ميدىڭ جۇمىسى مەن ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ناشارلايدى. كوپتەگەن اۋرۋ تۇرلەرىنە شالدىعۋ ادام بويىندا سۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان بولادى.
بۇل تۋرالى دا از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. بىراق ودان قورىتىندى شىعارىپ جاتقانىمىز شامالى. بۇل سوزىمىزگە ناقتى دەرەك كەلتىرەيىك. گەرمانيادا ءار ادام ورتاشا ەسەپپەن العاندا ايىنا 90 ليتر سۋ تۇتىنادى ەكەن. ال فرانتسيا مەن ۇلىبريتانيادا بۇل كورسەتكىش – 100 ليتر. فينليانديادا ءار ادام اي سايىن 150 ليتر سۋ ىشەتىن بولىپ شىقتى. ال قازاقستاندا ءار ادامنىڭ ءبىر ايدا ىشەتىن سۋ مولشەرى بار-جوعى – 36 ليتر. باسقا مەملەكەتتەردىڭ تۇرعىندارىمەن سالىستىرعاندا 4-5 ەسە از. مۇنىڭ زاردابى – ەلىمىزدە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا شالدىعاتىندار قاتارى ازايماي وتىر. ەگدە ادامدار عانا ەمەس, جاستاردىڭ اراسىندا دا وسى كەسەلگە دۋشار بولعاندار كوپ. وسىنىڭ الدىن الۋعا بولا ما؟ بولادى. وعان دالەل – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ءومىر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعى عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى. وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى, اقش-تىڭ اتاقتى عىلىمي ورتالىقتارىندا, ونداعى ەڭ بەدەلدى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنى – دجون حولكينس ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور بولىپ قىزمەت اتقارىپ, ءبىراز جىلداردى اراعا سالىپ ەلگە ورالعان الماز شارماننىڭ ءومىردى ۇزارتۋ مەن دەنساۋلىقتى جاقسارتۋعا بايلانىستى جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى وتە كوپ. ونىڭ «فورمۋلا زدوروۆيا», «بيومەديتسينا: زدوروۆە ي دولگولەتيە» كىتاپتارىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
قالىڭ كوپشىلىك بۇل ەڭبەكتەردى جىلى قابىلدادى. كەرەگىن الىپ, قاجەتىنە جاراتىپ وتىر. بىراق بۇل ماڭىزدى تاقىرىپ ءبىر-ەكى كىتاپتىڭ نەمەسە ءبىر-ەكى جىلدىڭ اينالاسىندا ءتامام بولمايتىنى انىق. ۇدايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ تازا اۋىز سۋدى, بۇلاق سۋىن جەتكىلىكتى پايدالانۋى قاجەتتىگىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءومىر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعىنىڭ ماماندارى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. بىراق سوعان نەمقۇرايدىلىقپەن قارايتىنىمىز وكىنىشتى. ايتالىق قازىر, اسىرەسە, قىز-كەلىنشەكتەر ارىقتاۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن عالامتوردان ىزدەپ, باس قاتىرىپ جاتادى. بۇل رەتتە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ۇسىنىپ وتىرعان ەڭ قاراپايىم ءادىس – سۋ ارقىلى سالماق قوسۋدان ساقتانۋ. تاجىريبەگە قاراعاندا, سۋ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان ادامنىڭ اعزاسىندا زاتتاردىڭ الماسۋى بۇزىلىپ, دەنەدەگى ماي قالىڭداي باستايدى. سونىمەن بىرگە كالورياسى مەن مايلىلىعى جوعارى تاعامداردى مولشەردەن تىس جانە ءجيى پايدالانۋ دا سەمىزدىككە اكەلەتىنىن بىلەمىز. سوندىقتان تابەتتى اشۋ ءۇشىن اس الدىندا كوپ مولشەردە سۋ ءىشۋ قاجەت. اسقازاندى سۋعا تولتىرۋ ارقىلى تابەتتى شەكتەپ, تاماقتى از جەيتىن بولاسىز. بۇل دا سەمىزدىكتىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر جولى. ەڭ باستىسى, سۋدى جەتكىلىكتى مولشەردە تۇتىنۋ ادام اعزاسىن جاسارتىپ, تەرى قاباتتارىنىڭ جاقسارۋى مەن اجىمدەردىڭ تەگىستەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىن دارىگەرلەر الدەقاشان دالەلدەگەن. سوندىقتان سۇلۋ كورىنگىسى كەلىپ, ءتۇرلى وتا جاساتۋعا جۇگىرەتىن قىز-كەلىنشەكتەر قولدان كەلەتىن وسىنداي قاراپايىم ادىستەرگە دە مويىن بۇرسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
قازاقستاننىڭ بىرقاتار بولىگىندە تازا اۋىز سۋ وزەكتى ماسەلە ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. ونى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان «اقبۇلاق» باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار دا بار. بىراق سوعان قاراماستان, تازا اۋىز سۋ ماسەلەسى ءالى تۇبەگەيلى شەشىلە قويعان جوق. سوندىقتان وسى وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە سەپتىگى بار ۇسىنىس ايتقىمىز كەلەدى. ماماندار جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, سۇزگىدەن وتكەن سۋدان گورى بۇلاق سۋى ادام اعزاسىنا ەڭ پايدالى دەگەن تۇجىرىم جاساپ قويدى. بىراق بىرەن-ساران بولماسا, قازىر بۇلاق سۋىن پايدالانىپ جاتقاندار جوقتىڭ قاسى. ويتكەنى بۇلاق كوزىن اشپاساڭ بىتەلىپ, سۋى تارتىلاتىنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. «بۇلاق كورسەڭ – كوزىن اش» دەپ حالىق تەگىن ايتپاعان بولسا كەرەك. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە جاز جايلاۋعا كوشكەندە ادامداردىڭ دا, مال-جاننىڭ دا سۋ ىشەتىن ورنى بۇلاق بولعان جوق پا؟ ءتىپتى كەيبىر شارۋاشىلىقتار ەگىستىك ءۇشىن وسى بۇلاق سۋىن پايدالاناتىن. ويتكەنى ارىندى بۇلاقتاردان تاۋلىگىنە ميلليونداعان تەكشە مەتر سۋ اعاتىن. مىڭعىرعان مالدى دا, جەردى دە سۋارۋعا جەتەتىن. ويتكەنى قار كەتەر-كەتپەس, كوكتەم شىعار-شىقپاس ۋاقىتتا بۇلاق كوزدەرى ارشىلىپ, اتشاپتىرىم اينالاسى رەتكە كەلتىرىلىپ, مالشى قاۋىم قونىس تەبەتىن ەدى عوي. سول ۋاقىتتا, ءبىر قىزىعى, ادامدار دا, مال-جان دا ەشقانداي اۋرۋ-سىرقاۋعا شالدىقپايتىن. ويتكەنى بۇلاق سۋى – كىرشىكسىز تازا. ەم. قازىر سونىڭ ءبارى ۇمىت قالدى. جايلاۋ دا جوق, تازا بۇلاق تا جوق.
جۇزدەگەن بۇلاق كوزدەرىن كوكتەم شىعا ارشۋدى ويلاپ جاتقان دا ەشكىم جوق. ايتپەسە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن شىعىسىندا, قارت قاراتاۋ مەن الاتاۋدىڭ باۋرايىندا, ەرەيمەنتاۋ القابىندا جانە باسقا دا وڭىرلەردە سۋى مول ءارى بال تاتيتىن بۇلاقتار بولعانىن كونەكوز قاريالار ايتىپ وتىرادى. قازىرگىدەي تازا اۋىز سۋ تاپشى بولىپ وتىرعان شاقتا سونى قايتادان قولعا السا قايتەر ەدى؟ بۇلاق كوزدەرىن اشۋ ارقىلى تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزۋمەن بىرگە تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتايمىز. بۇل ساۋابى مول, يگىلىكتى ءىس بولار ەدى. كورشىلەس رەسەي ەلىندە ارىندى بۇلاقتاردىڭ سۋىن جىلۋ مەن ەنەرگيا قۋاتىن الۋعا پايدالانىپ وتىر. تازا سۋعا قولى جەتپەي وتىرعان اعايىنعا پايداسى مەن شاپاعاتى تيەتىن وسىنداي قام-قارەكەت جاساۋعا بولماس پا؟ «بۇعان قىرۋار قاراجات كەرەك» دەپ داۋ ايتاتىندار دا تابىلاتىن شىعار. بىراق حالىق دەنساۋلىعىنان ارتىق قانداي بايلىق بولۋى مۇمكىن؟ «بۇلاقتاردى اشىپ, تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتايتىن بولساق, سۋ كوزدەرى دە سارقىلمايدى» دەگەن وي ايتادى ماماندار. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى دە ءتيىستى ورىندار ويلاستىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان