ءالى ەستە, ءبارى ەستە. 1964 جىلى جازدا قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرە سالىپ, قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ جاستار رەداكتسياسىنا رەداكتورلىق قىزمەتكە تاعايىندالدىم. سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ تەلەۆيزيا جانە راديوحابارلارىن تاراتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى حالقىمىزدىڭ يىقتى, سۇيىكتى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى, قارىمدى قايراتكەر كەنجەبولات شالاباەۆ بولاتىن. توكەڭ – تولەۋحان كەنجەباەۆ سول كىسىنىڭ قول استىندا باس رەداكتور ەكەن. سول الپىس ءتورتىنشى جىلدىڭ كۇزىندە اعامىز مەنى شاقىرىپ الدى.
– وزىڭ بىلەسىڭ, – دەپ باستادى ءسوزىن, – قازاقستاندا مول استىق ءۇشىن كۇرەس باستالدى. بۇل بۇكىلحالىقتىق ۇلى ىستەن بىزدەر – جۋرناليستەر دە شەت قالماۋىمىز كەرەك. مەن كوكشەتاۋ وبلىسىنا جۇرگەلى وتىرمىن. جولسەرىك بولاتىن قالامى ۇشقىر جاس جىگىت كەرەك. تاڭداۋ ساعان ءتۇستى...
وسى اڭگىمەدەن سوڭ ءبىر باسشى, ءبىر قوسشى كەلىسىلگەن ۋاقىتتا جولعا شىقتىق. ءبىز وتىرعان ۇشاق كوكشەتاۋ اۋەجايىنا كەلىپ قونعاندا ءبىزدى جۇرگىزۋشىدەن باسقا ەشكىم قارسى المادى. مەيمانحاناعا ورنالاسقان سوڭ دا سالەم بەرىپ, حال-جاي سۇراعان ەشكىم جوق. كەشكى استى مەيرامحانادان ىشتىك, جۇرگىزۋشى ۇشەۋمىز. تاڭعى استا تاعى سولاي. ءبىزدى ىزدەگەن جان بولسايشى.
تۇسكە دەيىنگى ۋاقىت وبلىستىق راديو, وبلىستىق گازەتتەردىڭ رەداكتسيالارى, وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسى سياقتى مەكەمەلەرگە بارىپ, وبلىستىڭ قازىرگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋمەن ءوتتى. سوندا بايقادىم, ءبىز كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن كىسىلەردىڭ ءبىرازى توكەڭدى تانيتىن بولىپ شىقتى. تانيدى دەگەن جاي ءسوز, ءتىپتى قاتتى قۇرمەتتەيدى ەكەن. سولاردىڭ كەيبىرى: “توكە, قاشان كەلدىڭىز؟ اپىر-اۋ, حابار بەرمەگەنىڭىز-اي, ءا؟ ءسىزدى قارسى الار ەدىك”, دەسىپ جاتتى. “ە, ۇلىق بولساڭ كىشىك بول دەگەن وسى ەكەن عوي”, دەپ ويلادىم. وزىمنەن ون جاس ۇلكەن, ەڭ ۇلكەن باستىعىم تولەۋحان كەنجەباەۆپەن وتىز كۇن بويى بىرگە جۇرگەن ءىسساپاردىڭ العاشقى كۇنى العان العاشقى ساباعىم وسى.
سول كۇننىڭ كەشىندە استىق ءۇشىن ايقاس ءجۇرىپ جاتقان العى شەپكە اتتاندىق. كەلەسى كۇنى كوكشە ءوڭىرىنەن جازىلعان العاشقى ماتەريالدى الماتىعا جونەلتتىك. ول ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسىمەن بولعان سۇحبات ەدى. توكەڭ ميكروفوندى ءوزى قوسىپ, سۇراقتاردى ءوزى قويىپ, سۇحباتتى ءوزى جازىپ الدى. ديكتورعا ارنالعان ءماتىندى مەن جازدىم. وسى العاشقى حابار توكەڭ ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزدان ەفيرگە شىقتى. سودان سوڭعى راديوعا بەرىلگەن رەپورتاج, وچەرك, سۇحبات, سىن جازبالاردىڭ بارىندە دە تولەۋحان اعا ەكەۋمىز قوساياقتالىپ, تەڭ اۆتور بولدىق. كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى ءبىر ايدى ول كىسى باستىق ەمەس, جۋرناليست بولىپ وتكىزدى. جۋرناليست كەنجەباەۆتىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى وتە ءتيىمدى ەكەنىنە سول ساپاردا كوزىم جەتىپ, كوڭىلىم سەندى, ول كىسىدەن كوپ نارسە ۇيرەندىم.
ءومىردىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن اقىلمان ادام ءبىرىنشى رەت كەزدەسىپ وتىرعان جاڭا تانىسىن دا بىردەن ءۇيىرىپ الادى ەكەن. سوعان ءبىر عانا مىسال. بىردە تاڭەرتەڭ رۋزاەۆ اۋدانىنا كەلدىك. بۇل ءبىر ءوزى ءبىر جىلدا 30 ميلليون پۇت استىق تاپسىراتىن, قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل وداقتاعى ايتۋلى الىپ, ابىرويلى, ساناۋلى اۋدانداردىڭ ءبىرى. سوعان وراي ول اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دا اۋىر سالماقتى باسشىلاردىڭ ءبىرى, ول پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى. ونىمەن لاۋازىمدى باسشىلار دا بايقاپ, جايلاپ سويلەسەدى. مىنە, ءبىز سونداي ازۋى التى قارىس ءبىرىنشى باسشىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە كەلدىك. حاتشى كىرۋگە رۇقسات بەرە قويمادى. ونىڭ ءسوزى: “ول كىسىنىڭ ۋاقىتى جوق, ەگىن وراعى جايلى ءسوز بولىپ جاتىر”, دەگەنگە سايدى. توكەڭ “بىزگە دە كەرەگى سول ەدى” دەدى دە ەسىكتى ايقارا اشىپ, ء“بىرىنشىنىڭ” كابينەتىنە كىردى. تۇيەگە ەرگەن بوتاداي بولىپ سوڭىندا مەن ءجۇرمىن. اۋدان باسشىسى قاباعى قىرتىستانىپ, بىزگە جاقتىرماي قارادى.
– رۇقساتسىز كىرگەنىمىز ءۇشىن كەشىرىم سۇرايمىز. ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىز دا تىم تىعىز ەدى. كوپ كۇتە المادىق. الدىمەن تانىسىپ قويالىق, – دەپ وتتى جانارىن باسشىعا قاداپ ءسويلەگەن ول الدىمەن ءوزىن, سوسىن مەنى تانىستىردى. – ءسىزدەردىڭ اڭگىمەلەرىڭىزدىڭ تاقىرىبى مەملەكەتكە استىق تاپسىرۋ جايلى ەكەنىن بىلگەندىكتەن قۇپيالىق جوق شىعار دەپ ويلايمىن. ايىپ بولماسا, سول اڭگىمەلەردى سىزدەردىڭ دۋالى اۋىزدارىڭىزدان ەستيىك. رۋزاەۆ اۋدانىنىڭ شارۋاشىلىقتارىن ارالاپ شىققاندىقتان كوپ جايعا ءبىز دە كۋاگەرمىز. سوعان وراي ءبىزدىڭ دە سىزدەرگە ايتار ويلارىمىز بەن ۇسىنىستارىمىز بولار.
– ولاي بولسا وتىرىڭىزدار, – دەدى ادامنىڭ وڭمەنىنەن وتەتىن سۋىق جانارى مەن سۇستى ءجۇزى ءسال جىلىعان كابينەت يەسى.
اڭگىمە جەلىسى ەگىس القابى – قىرمان-ەلەۆاتور تىزبەگىندەگى ەڭبەكتى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋ مەن الداعى جىلعا استىقتىڭ قامىن بۇگىننەن باستاپ ويلاستىرۋ جايىنا ويىسقاندا قىسقا بىرەر رەپليكا مەن بىرەر ۇسىنىس ايتىپ جىبەردى توكەڭ. بۇل ۇسىنىستاردى ىشتەي ۇناتقان ءبىرىنشى سىرتتاي سىر بەرگەن جوق. تەك:
– دا, دا, مۇنى ەسكەرۋ كەرەك, – دەۋمەن عانا شەكتەلدى. ەندى ءبىر ءسات قىرماندا قىزىپ بارا جاتقان استىقتى قۇرعاتۋ جايلى ءسوز بولعاندا توكەڭ بۇل تىعىرىقتان ۋكراينا ديقاندارىنىڭ قالاي شىققانىن العا تارتتى.
وسى اڭگىمەلەردەن سوڭ ءبىرىنشى بىزگە وزىمەن بىرگە وزەك جالعاۋدى ۇسىندى. تۇسكى اس كەزىندە توكەڭ كۇلمەسحانعا اينالىپ بارا جاتقان ءبىرىنشىنىڭ ىشەك-شىلەسىن قاتىرعان قىپ-قىسقا انەكدوت ايتتى.
– سىزبەن تانىسقانىما قۋانىشتىمىن. قاشان كەلسەڭىز دە قۇشاق جايا قارسى الامىز, – دەدى قوشتاساردا توكەڭنىڭ قولىن قۇشىرلانا قىسقان ءبىرىنشى جىلى جىميىپ.
تولەۋحان كەنجەباەۆتىڭ قازاق جۋرناليستيكاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. اسىرەسە, راديوجۋرناليستيكاعا ول ەنگىزگەن جاڭالىق, ول قوسقان ۇلەس اسا سالماقتى. بۇكىلوداقتىق راديو “رەپورتەر” اتتى سالماعى جەڭىل ماگنيتوفوندى مەڭگەرگەندە سونى قازاقستاندا ەڭ العاشقى بولىپ يگەرگەن, وزگەلەرگە ۇيرەتكەن توكەڭ ەدى. بۇل 1957 جىلى بولاتىن. سول جىلى كۇزدە نيۋ-دەليدە بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسى اشىلعان. سول سالتاناتتا ءدىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆ قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى دارەجەسىندە كورمەگە كەلگەن قوناقتاردى ءوزىنىڭ انا تىلىندە قۇتتىقتاۋى كەرەك ەكەن. توكەڭ د.ا. قوناەۆقا جولىعىپ, ول كىسىنىڭ قازاقشا ايتقان قۇتتىقتاۋ ءسوزىن جازىپ الادى. تاسپا جەدەل نيۋ-دەليگە جىبەرىلەدى. بۇعان ريزا بولعان دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى تولەۋحان كەنجەباەۆقا العىس ايتتى دەيدى تاريحي دەرەكتەر.
وزىنە سەنگەن قۇستاي ۇشادى دەگەن ءسوزدىڭ راستىعىنا توكەڭ ءجۇرىپ وتكەن كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى جول دالەل. ولاي دەيتىنىمىز, سوعىستىڭ سوققىسى تيگەن ول مايداننان اۋىر جاراقاتپەن ورالعان اعاسى ايتقازىنىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ گازەتىندە كوررەكتور بولىپ ورنالاسادى. قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن قازاق راديوسىنا قاتارداعى قىزمەتكەر بولىپ قابىلدانىپ, ءوزىنىڭ تالانتى مەن تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جۇزدەگەن ادام جۇمىس ىستەيتىن ۇلكەن ۇجىم باسشىلارىنىڭ ءبىرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلەدى. ونىڭ گازەتتەگى جۇمىسى دا اسا جەمىستى بولعاندىعىن زامانداستارى ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى.
تولەۋحان كەنجەباەۆ 1966 جىلى “قازاقفيلم” كينوستۋدياسىنىڭ دەرەكتى فيلمدەرى بىرلەستىگىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالادى. كوپ ۇزاماي ستۋديانىڭ ديرەكتورى بولىپ بەكىتىلدى دە, “شوق پەن شەر”, “قۇلاگەر” فيلمدەرىن ءتۇسىرۋگە قاتىناستى, تولەمىش وكەەۆتىڭ “كوكسەرەك” ءفيلمىن تۇسىرۋىنە جول اشتى. ونداعان دەرەكتى لەنتالاردىڭ ستسەناريىن جازىپ, وتىز شاقتى كىتاپتى قازاقشا شەبەر اۋدارعان ت. كەنجەباەۆ قازاق قالامگەرلەرىنىڭ بىرقاتار تۋىندىلارىن ورىسشا دا شەشەن سويلەتتى.
جەرگە, جۇزگە ءبولىنۋدى بىلمەيتىن, ەشكىمنەن قولداۋ, كومەك سۇراپ كورمەگەن ول ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن, تازالىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سىندى بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. ول ءوزىنىڭ ستۋدەنتتىك دوستارى كاكىمجان قازىباەۆ, ۇزاق باعاەۆ, بايمىرزا داۋرەنبەكوۆ, قاسىمحان ەرسارين, ساپار بايجانوۆ سىندى قازاقتىڭ قابىرعالى قايراتكەر-قالامگەرلەرىمەن قاتار ءجۇرىپ, حالقىنا قالامىمەن ەلۋ جىل بويى قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان سوڭ دا قوعام ومىرىنەن تىس قالعان جوق. كۋرستاسى ك. قازىباەۆ ءازىل-شىنى ارالاس ايتقان “بەسپلاتنىي بەينەت” – قوعامدىق جۇمىستىڭ تالايىن تالماي اتقاردى.
ءومىر وتە كۇردەلى. ونىڭ كۇنگەيىمەن بىرگە كولەڭكەسى دە بار. 2005 جىلعى ءساۋىر ايىندا توكەڭنىڭ سۇيىكتى ۇلى باقىتجان, كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اياۋلى جارى نۇرزاقىش پانيدەن باقيعا اتتانىپ كەتە باردى. بىرىنەن سوڭى ءبىرى كەلگەن ەكى بىردەي قايعى قايراتتى, قايسار توكەڭدى ەسەڭگىرەتىپ-اق تاستادى. سودان سوڭ-اق دەنساۋلىق سىر بەردى. بۇگىندە اۋىر ناۋقاستى ارقالاپ جۇرگەن اسىل اعامىز استانادا تۇرىپ جاتقان ۇلى ەركىن مەن الماتىدا ءوزىن الاقانىنا سالىپ ايالاپ وتىرعان اقىلدى قىزى ايگۇل مەن نەمەرەلەرى مۇراتحان, راحيما, داۋرەننىڭ اماندىعىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن اياۋلى اعا ەلدىڭ بىرلىگىن, حالىقتىڭ باقىتىن تىلەپ, وزىنە دەگەن كوپتىڭ اقاۋسىز اق كوڭىلى مەن ىستىق ىقىلاسىنا ارقا سۇيەپ ءجۇر. توكەڭنىڭ تۋماسا دا تۋعانداي بولعان ىنىلەرى مەن شاكىرتتەرى دە از ەمەس. سولاردىڭ ءجانە ءوز اتىمنان اعاما ايتار اق تىلەگىم, فيردوۋسي جازعانداي: “بىردە بال, بىردە ۋ بەرىپ وتەدى ءومىر, باقتى دا, قايعىنى دا كوتەرە ءبىل”, جالى بيىك, جانى جومارت التىن اعا, اسىل ۇستاز!
ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, م.شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.