قازاقستان – جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستاردىڭ كوشباسشىسى
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلعان كۇن ەلىمىز ءۇشىن دە, الەم حالىقتارى ءۇشىن دە ەرەكشە ماڭىزدى تاريحي وقيعا سانالادى. سول كۇنى قازاق جەرى مەن قازاق حالقىنا ورنى تولماس قايعى-قاسىرەت اكەلگەن يادرولىق سىناق جاساۋ زاڭدىق نەگىزدە توقتاتىلدى. وسىدان كەيىن يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ پوليگوندارىندا جارىلىس ءۇنى ەستىلمەيتىن بولدى. مىنە, بۇل قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باتىل قادامى ەدى.
بۇدان 26 جىل بۇرىن بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ەرىك-جىگەرى ارقىلى قابىلدانعان تاريحي اكت – پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ وراسان زور وركەنيەتتىك ءمانى بار. سەبەبى, قازاقستان ءۇشىن بۇل, شىن مانىندە, ەگەمەندىككە قاراي جاسالعان شەشۋشى قادام. ناقتى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا 500-گە جۋىق سىناق جاسالىپتى. بۇل يادرولىق قارۋ پايدا بولعاننان بەرى دۇنيە جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلعان بارلىق سىناقتاردىڭ تەڭ جارتىسى ەكەن. وسى يادرولىق زۇلمات پوليگون ماڭىندا تۇراتىن 1,5 ميلليوننان استام وتانداستارىمىزدىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالىپ, اۋرۋ-سىرقاۋ ەتتى, دەنساۋلىقتارىنان ايىردى. ومىردەن ەرتە كەتكەندەر دە از ەمەس. يادرولىق سىناقتاردىڭ زاردابى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سەزىلۋدە.
قازاقستان اۋماعىندا جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنە جەتەتىن 1200 يادرولىق وقتۇمسىعى بار 110-نان استام بالليستيكالىق زىمىران ورنالاسقان ەدى. اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس, ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى ۇستاپ تۇرۋعا ەكونوميكالىق الەۋەتى دە جەتەتىن. سونداي-اق, اسكەري يادرولىق باعدارلامالاردى جۇرگىزەتىن مامان-كادرلار دا, قاجەتتى شيكىزات پەن ينفراقۇرىلىم دا بار بولاتىن. قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ ەرىك-جىگەرىن باسقا ماسەلەدە تانىتتى. ناقتىسىندا ەلىمىز «يادرولىق كلۋبقا» مۇشە بولۋدان قاعيداتتى تۇردە باس تارتتى. كەيىندەپ, اقش جانە رەسەيمەن بىرلەسۋ ارقىلى وقتۇمسىقتار مەن جارىلعىشتار زالالسىزداندىرىلدى. ال 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستان وڭىردەگى وزگە مەملەكەتتەرمەن بىرگە ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاعان سەمەي كەلىسىمىنە قول قويدى.
ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جانە قارۋسىزداندىرۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. وسى تۇستا اتاپ وتەيىك, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنا دەيىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا نەگىزىنەن سىناق وتكىزۋدى شەكتەۋ شارالارى عانا قولدانىلىپ كەلگەن ەدى. قازاقستان ءوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق سىناقتارعا تولىق جانە مۇلدە تىيىم سالۋ اكتىسىن جانە سوعان بايلانىستى «تاجال قارۋىن» جەتىلدىرۋدى توقتاتۋدى ىسكە اسىردى. وسىدان كەيىن بۇۇ-نىڭ شەشىمىمەن يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەلىسىمگە 180-نەن استام مەملەكەت قوسىلعان, ولاردىڭ 160-قا جۋىعى اتالعان قۇجاتتى راتيفيكاتسيالادى. ال «يادرولىق كلۋبقا» مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعى سىناقتارعا جاريالانعان ءموراتوريدى ساقتاپ كەلەدى. ەلباسى جارلىعىنىڭ وراسان زور وركەنيەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدىلىعى وسىندا جاتىر.
بۇگىندە قازاقستاندىق ۇلگى بويىنشا الەمدە يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ ءتيىمدى مودەلى قالىپتاسۋدا كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. وعان قازاقستان تاجىريبەسىنىڭ نەگىز قالاعانى انىق. ويتكەنى, ەلىمىز سىناق پوليگونىسىز-اق, يادرولىق قارۋسىز-اق ءوزىنىڭ ىرگەسىن بەكىتتى, تاۋەلسىزدىگىن نىعايتتى, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن ارتتىردى, جوعارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزدى. «يادرولىق كلۋبقا» مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەپىلدىگىن الدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بارلىق ىرگەلى حالىقارالىق شارتتار مەن كەلىسىمدەردىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق مودەل ەلىمىزدىڭ اقش-پەن, رەسەيمەن جانە باسقا دا ەلدەرمەن, سونداي-اق, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەڭ اۋقىمداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا ارقا سۇيەيدى.
ەرتەڭ ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن حالىقارالىق بانكى اشىلۋى جوسپارلانعان. مۇنداي بانكتى قۇرۋ يدەياسى وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۋىنداعان ەدى. كەيىن بىرقاتار ەل ماگاتە جانىندا تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋدى ۇسىندى. ال 2010 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستان بانكتىڭ ءوز اۋماعىندا ورنالاسۋىنا ءازىر ەكەنىن جانە ونىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى ءتيىستى مىندەتتەمەلەردى الاتىنىن جاريا ەتتى. 2010-2015 جىلدارى ارالىعىندا وسى ماسەلەگە بايلانىستى تاراپتار 22 كەلىسسوز وتكىزدى.
جەر شارىن يادرولىق قاۋىپ-قاتەردەن ازات ەتۋدىڭ جولى جەڭىل بولماق ەمەس. ول تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى, كوپجاقتى جاڭا ساياسي شەشىمدەردى, حالىقارالىق قاتىناستارداعى جوعارى سەنىمدىلىكتى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق جيىنداردىڭ بىرىندە سويلەگەن سوزىندە يادرولىق قارۋدىڭ حالىقارالىق تەرروريستەر قولىنا تۇسپەۋىن قاداعالاۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن ەدى. ء«ححى عاسىردا ادامزات دامۋدىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ اجال قۇشتىرار سىن-قاتەرلەرى ءتىپتى دە پلانەتادا جيناقتالعان يادرولىق قارۋدىڭ سانى ەمەس, ونىڭ بار بولۋ فاكتىسىنىڭ ءوزى بولىپ تابىلاتىن نۇكتەسىنە جەتىپ وتىر. ونىڭ حالىقارالىق لاڭكەستەر قولىنا ءتۇسۋ ىقتيمالدىعى الدەنەشە ەسە قاۋىپتىرەك. جانە بۇل الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ تاراتپاۋ ۇدەرىسىنە جاپپاي قاتىسۋى ءۇشىن ايتارلىقتاي ارگۋمەنت بولىپ تابىلادى», – دەدى ەلباسى وسى جونىندە.
جالپى, قازاقستان قاۋىپسىزدىك سالالارىنا باعىتتالعان يگى ىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. ەلىمىزدىڭ ءوزى دە حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان قولداۋ تاپقان باستامالاردىڭ اۆتورى رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ادامزات تاريحىندا العاش رەت يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. قازاقستان, سونداي-اق, يادرولىق قارۋعا يە بولۋعا جانە تاراتۋعا قارسى قاتاڭ شارالار قولدانۋدىڭ ناقتى جۇمىس ىستەيتىن مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋدى, داۋ-جانجالداردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازىرگى بار ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋدى قاجەت دەپ سانايدى. ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى قىزمەتى حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا جانە باسقا دا ءىس-شارالارعا ارنالعان. ونىڭ ىشىندە ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وتكىر ءارى وزەكتى ماسەلەلەر دە بار.
فۋكۋسيما اەس-ىندە بولعان اپات الەم جۇرتشىلىعىنا بەيبىت اتوم نىساندارىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەحنولوگياسىنىڭ ارتتا قالۋ پروبلەماسىن كورسەتىپ بەردى. «بۇلاردىڭ ءبارى ەڭ اۋەلى سەبەپتەر ەمەس, سالدارلار, – دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى. – بۇل پروبلەمالاردىڭ كوزدەرى تەرەڭدە جاتىر. جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ اعىمداعى احۋالىنا كوپ رەتتە وتكەن عاسىردان مۇرا بولىپ قالعان الەمدىك ساياساتتاعى كەدەرگىلەر قاتتى اسەر ەتۋدە. بۇل – توپتىق ويلاۋ ۇدەرىسىنىڭ, ەلدەر اراسىنداعى قاتىناستاردا سەنىم مەن اشىقتىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ, جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ تومەندىگىنىڭ سالقىنى».
جاڭا عاسىردى يادرولىق ەنەرگەتيكاسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, 2035 جىلعا قاراي الەم ەكونوميكاسىنىڭ ەنەرگيانى قاجەت ەتۋى ەكى ەسەگە ارتادى ەكەن. قازىرگى كەزدە جەر شارىندا 2 ميللياردقا جۋىق ادام ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋدان شەتتەپ قالعان. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ جولىندا ومىرشەڭ ىستەردى قولعا الىپ جاتىر. «يادروسىز الەم – ول ادامزات ۇمتىلۋعا ءتيىس ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز», – دەپ ەلباسىمىز اتاپ وتكەندەي, تەك بىرلەسە قيمىلداعاندا عانا تورتكۇل دۇنيەنى قاۋىپسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. وسىنداي ماقسات ءۇشىن ەلىمىز حالىقارالىق «اتوم» جوباسىن ىسكە قوستى. ال يادروسىز الەم – ءبىر ەلدىڭ, ءبىر قۇرلىقتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى جۇرتشىلىعىنىڭ بولاشاعى, قاۋىپسىزدىگى جانە تىنىشتىعى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»