ايەلدەر – جەر بەتىندەگى ەڭ قۋاتتى ەنەرگيا يەسى

اتالعان ءىس-شارالار قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باس­تاماسىمەن استانا قالاسىندا 31 تامىز – 1 قىركۇيەك كۇندەرى وتە­تىن «ايەلدەر بولاشاق ەنەرگياسىن قولدايدى» اتتى حالىقارالىق ايەلدەر فورۋمى بار. فورۋمنىڭ جوعارى مارتەبەلى قوناقتارى رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدىق جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گالينا كارەلوۆا, بەلارۋس رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ناتاليا كوچانوۆا, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە-پرەمەر-ءمينيسترى چولپون سۇلتانبەكوۆا, ەقدب-نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بەتسي نەلسون, ايەلدەر جاھاندىق ءسامميتىنىڭ پرەزي­دەنتى يرەن ناتيۆيداد قاتىسادى دەپ جوسپارلانعان. 

فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا بەينەجازبا ارقىلى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءامينا موحامماد, يۋنەسكو باس ديرەكتورى يرينا بوكوۆا, «بۇۇ-ايەلدەر» اتقارۋشى ديرەكتورى فۋمزيلە ملامبو-نگكۋكا ءسوز ارنايدى.

فورۋم باعدارلاماسى وتە اۋقىمدى. جوعارى دەڭگەيدەگى پلەنارلىق جانە پانەلدىك سەسسيالاردا «بولاشاق ەنەر­گياسى» ۇردىستەرىن, «جاسىل» قار­جىلاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن, «جاسىل» تەحنولوگيالار مەن يننوۆا­تسيالاردى دامىتۋداعى ايەلدەردىڭ ءرولى جانە ولاردى ىسكە تارتۋ شارا­لارىن تالقىلاۋ كوزدەلىپ وتىر. فورۋمعا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ جەتەكشى سپيكەرلەرى كەلەدى, ولار: ەىدۇ-نىڭ قارجى جانە كورپوراتيۆتىك ماسەلەلەر ديرەكتوراتىنىڭ ديرەكتورى ماتيلدا مەنارد, ەىدۇ-نىڭ قورشاعان ورتا جونىندەگى ديرەك­توراتى­نىڭ جانىنداعى جاسىل ءوسىم جانە جاھاندىق بايلانىستار باس­قارماسىنىڭ باستىعى كۋمي كيتاموري, ەقىۇ-نىڭ گەندەرلىك ماسەلەلەر جو­نىندەگى اعا كەڭەسشىسى امارسانا دارسۋرەن, ونەرتاپقىش جانە كاسىپ­كەر ايەلدەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك قاۋىم­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى مي يونگ حان, بولاشاق ەنەرگياسىن قول­داۋشىلاردىڭ «Global Break through Energy Movement» اتتى قوزعالىسىنىڭ قۇرىلتايشىلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى جان ماننينگ جانە ت.ب.

«جاسىل» ەكونوميكاداعى جاڭا ۇردىستەرمەن تانىسىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن تاجىريبە الماسىپ, بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وسىنداي جوعارى دەڭگەيدەگى فورۋمعا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كەلگەن وتانداستارىمىز قاتىساتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.

قازاقستاندىق ايەلدەردىڭ ەلىمىز­دەگى بارلىق الەۋمەتتىك جانە سايا­سي ءىس-شارالارعا, سونىڭ ىشىندە ەكسپو-2017 جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. قازاق­ستان­نىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىل­دارىندا مەملەكەت باسشىسى بارلىق ادامي رەسۋرستاردى مەملەكەت پەن قوعام مۇددەسىندە ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەتتىلىگىن ۇستاناتىن جولدى ناقتىلاپ بەردى. ايەلدەر قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى بۇل ايقىندالعان ساياسات ادامداردىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋدىڭ جولى رەتىندەگى ساياسي ليبەراليزاتسيامەن ۇيلەسەدى. قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىنە ايەلدەردىڭ قوسقان ۇلەسى مەن مانىنە زور كوڭىل بولە وتىرىپ, ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ء«بىز ەل ومىرىندەگى ايەلدەردىڭ ءرولىنىڭ بۇدان ءارى دە ارتۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسايمىز», – دەپ اتاپ ءوتتى. ەلباسى ساياساتى ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىرىپ, ايەلدەردىڭ بارلىق قىزمەت سالالارىنداعى باستاماشىلىق ەركى مەن ولاردىڭ شىعارماشىلىق كۇشتەرىنە شەكتەۋ قوياتىن «شىنى توبەلەردى» جانە گەندەرلىك كەدەرگىلەردى بىرتە-بىرتە جويادى.

وسىنداي ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بەيجىڭ ءىس-قيمىلدار پلات­فورماسىنىڭ ماقساتىنا – ايەلدەر­دىڭ ساياسي بيلىكتە 30% وكىلدىك ەتۋ كور­سەتكىشىنە جاقىنداي ءتۇستى. بۇگىن­دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلا­مەنتىندەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى شاما­مەن تورتتەن ءبىر پايىزعا جەتتى. دۇنيە­جۇز­ىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ (دەف) مالىمەتتەرى بويىنشا, 2016 جىلى وسى كورسەتكىش جونىنەن ەلىمىز 144 مەملەكەت اراسىنان 48-ءشى ورىندا تۇر. بيزنەس سالاسىندا ايەلدەردىڭ ۇلەسى 50% بولدى. ەلدىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپ سۋبەكتىلەرىنىڭ 44%-دان استامىن ايەلدەر باسقارادى, ولار 30%-دان استام جۇمىس ورىندارىن اشقان.

قازىرگى زامانعى ايەلدەر بۇگىندە بارىنشا پروگرەسكە, ادام قۇقىقتارىنىڭ جال­پىعا بىردەي قاعيداتتارىن قولدا­نۋعا تالپىنادى, ومىردەن كەيدە قوعام­نىڭ قاساڭ ستەرەوتيپتەرى تاراپىنان تاڭىلاتىن رولگە ەمەس, وزدەرىنە ءتان جانە قاجەتتى, لايىقتى ورنىن تابۋعا ۇمتىلادى.

جەدەل وزگەرىپ جاتقان قازىرگى قوعام جاعدايىندا ادامنىڭ جەتىستىككە جەتۋى­نىڭ بىردەن-ءبىر كريتەريى – وقىپ-ۇيرەنۋگە دەگەن جەكە قابىلەتتىلىك, ياعني جەكە باسەكەلىك قابىلەتىڭدى قالىپ­تاستىراتىن ماشىقتاردى پايدالانۋ ارقىلى ءوزىڭنىڭ قۇزىرەتتىلىگىڭدى ارتتىرۋ.

بۇل – قازىرگى كەزدە الدىمىزدا تۇر­عان, ءبىز ۇمتىلىپ وتىرعان بيىك ماقسات. بۇگىندە قازاقستان رۋحاني-مادەني جاڭعىرۋدىڭ وتە ماڭىزدى ۇدەرىسىن باستان وتكەرۋدە. ول ىشكى دۇنيەمىزدى وزگەرتۋگە, سىرتقى الەمگە بەيىمدەلۋگە ءارى جاقىنداي تۇسۋگە باعىتتالعان. مەملەكەت باسشىسى وسى ۇدەرىسكە قاتىس­تى ۇستانىمدارىن «بولاشاققا كوز­قاراس: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باع­دار­لامالىق ماقالاسىندا بايانداپ بەردى.

مەنتالدىلىكتىڭ وزگەرۋى – ماڭىزدى ماسەلە, ونسىز ءبىز الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جونىندەگى باستى ماقساتتى ورىنداي المايمىز. مۇنداي ماقساتقا تەك يننوۆاتسيالار, جاڭاشىل جانە بەيىمدەلگىش قوعامدى دامىتۋ ارقىلى عانا جەتۋگە بولادى. بۇل رەتتە گەندەرلىك كريتەريلەر مەن وتباسىلىق قۇندىلىقتار قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ باستى باعىتىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلا­دى. قازاقستاندا قوعامداعى رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى نىعاي­تۋعا كوپ كوڭىل بولىنۋدە. وت­با­سى كۇنى مەرەكەسى بەلگىلەنىپ, «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋى ۇيىم­داستىرىلىپ, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى وكىلەتتى كوميسسار ينستيتۋتى بەكىتىلدى. «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكس­كە وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا باعىت­تالعان نورمالار ەنگىزدى. ون جىلعا ارنالعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتە­گياسىن ىسكە اسىرۋ 2016 جىلى ءساتتى اياقتالدى. وسى جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسىن 2030 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى قولعا الىندى, وندا گەندەرلىك باسىمدىق وتباسىلىق ساياساتپەن ۇشتاستىرىلعان. بۇل – وتبا­سىلىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋعا با­­عىتتالعان جۇيەلى مەملەكەتتىك سايا­سات­تىڭ دايەكتىلىككە نەگىزدەلگەن نا­تيجەسى.

ءبىز ايقىن كورىنىپ تۇرعان كۇندەلىكتى ماسەلەلەردى ەمەس, ىشكى دۇنيەمىزبەن, ونىڭ قۇرىلىمىمەن بايلانىستى بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋگە ءتيىسپىز. مىسالى, بۇگىندە ءبىز بالا تاربيەسى جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتىپ, وقىتۋدىڭ سحولاستيكالىق ادىستەرىنە نەگىزدەلگەن ەسكى پاراديگمادان باس تار­تۋدامىز. ايەلدەرگە الدەبىر رولدەر تاڭۋ ادەتىنەن ارىلۋعا تىرىسىپ جاتىر­مىز. بۇل – ولاردىڭ مۇددەسى مەن كوزقاراسىن قۇرمەتتەۋ دەگەن ءسوز. ەلى­مىزدە مەملەكەت پەن قوعام اراسىن­داعى الشاقتىقتى ازايتۋ ءۇشىن كوپ نارسە ىستەلۋدە, ويتكەنى ول حالىقتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى پايدالانۋىن جەڭىلدەتەدى. ءبىز سىرتتاي عانا باقىلاۋشى بولىپ قالماي, ءبىر-بىرى­مىزگە كومەككە كەلۋگە دايىن بولىپ, دوستىق نيەت تانىتىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداۋ ءۇشىن مەنتالدىلىگىمىزدى وزگەرتۋدى قالايمىز.

كوپتەگەن ماسەلەلەردى قايتا وي ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەت, سەبەبى بى­رە­گەيلەنۋ ۇدەرىسى ءالى اياقتالعان جوق. ءبىز حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ شالقار مۇحيتىنا كىردىك, ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزداعى ءوزىمىزدىڭ تاريحي ارتىقشىلىقتارىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋدەمىز. الايدا, ءالى العا جىلجي ءتۇسۋىمىز كەرەك. ءبىر كۇنمەن ءومىر سۇر­مەي, الدا نە كۇتىپ تۇرعانىن ويلاپ, ۇدايى ىزدەنىستە بولعانىمىز ءجون. قازاقستاننىڭ بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكا مەن ساۋدانى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ وتىرعانى ماڭىزدى. ءبىز شەكارامىزدى اشتىق, ءوز جەرىمىزدە ۇلى جى­بەك جولىنىڭ ەكى مىڭ شاقىرىمدىق بولىگىن قامتيتىن جول سالدىق. ەندى اينالمالى سۋ جولىنىڭ ورنىنا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتاسىنان ەۋروپا مەن ازيانى تىكەلەي بايلانىستىراتىن جاڭا جول اشىلدى. بۇگىندە قازاقستان, ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ ەلوردامىز تارتىمدى ورتالىق­قا – توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالىپ وتىر. استانا – پرەزيدەنت پەن­ قازاقستان حالقىنىڭ زامان قيىن­دىق­تارىن ەڭسەرە العاندىعىنىڭ داۋسىز سيمۆولى. جاڭا استانانىڭ سالىنۋى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەس پەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا سەبەپشى بولدى. مەن ءۇشىن استانا ومىرگە دەگەن داڭعىل جولدىڭ باستاۋى. وزىممەن تاعدىرلاس باسقا دا كوپتەگەن قاراپايىم جانداردى بىلەمىن. قازاقستاننىڭ ەلورداسى – كوشى-قون قوزعالىسىنا, ايماقتىق جانە الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ارالاسۋى­نا ىقپال ەتكەن ەڭ ءىرى جاڭعىرتۋشى­لىق جوبا. استانا جاس ۇرپاققا باس­قارۋ­شىلار ەليتاسى قاتارىنان ءوز ورنىن الۋعا جانە مەملەكەتتىڭ قالىپ­تاسۋ قارقىنىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋىنا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ماقسات ورىندالدى. كەشە عانا جاس سانالىپ, ءالى قالىپتاسىپ بولماعانداي كورىنگەن بۇل ۇرپاق قازىرگى تاڭدا بارلىق قىز­مەت سالاسىنداعى كادرلار قاتارىن تولىقتىرۋدىڭ نەگىزگى رەسۋرسىن قۇراپ وتىر. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋعا جاڭا سەرپىن بەرەتىن اكتيۆاتور رەتىندە ايەلدەر قوعامداستىعىنىڭ جەتكىلىكتى جوعارى دەڭگەيدە قاتىسۋى ارقىلى ستراتەگيالىق پەرسپەكتيۆا ءۇشىن رەزەرۆ قالىپتاسۋدا.

بۇگىنگى جاھاندىق الەمدە ءوزارا سەنىم مەن ۇيلەسىمدىلىك جوق. قازاق­ستان­عا ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن سەنىم ارتادى. ال قازاقستاندىق ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىگى – ەلىمىزدىڭ سەنىمدىلىگىنە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس. ەلدەگى ايەلدەردىڭ جاعدايى ينۆەستورلار مەن توسىن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋمەن اينالىساتىن مەنەدجەرلەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى كورسەتكىش بولىپ سانالادى, ويتكەنى وسى فاكتور ارقىلى جۇرت مۇندا جوبالار جاساپ, قانشالىقتى ۇزاق ۋاقىت ينۆەستيتسيالار تارتۋعا بولاتىندىعى جونىندە وي تۇيەدى.

بىرنەشە كۇننەن سوڭ استاناداعى ەكسپو-2017 اياسىندا تانىمال, تابىس­تى جانە جىگەرلى ايەلدەردىڭ قاتىسۋى­مەن وتەتىن «ايەلدەر بولاشاق ەنەرگياسىن قولدايدى» اتتى حالىقارالىق فورۋمنىڭ نەگىزگى ءمانى – الەمدىك دامۋ جولىنداعى وزگەرىستەرمەن قاتار وركەندەپ كەلە جاتقان ومىرىمىزدەگى كەرەمەت جاڭالىقتاردى كورسەتۋدە.

«ەنەرگيا» ءسوزىن العاش ەجەلگى گرەكتەردىڭ ۇلى فيلوسوفى اريستوتەل فيزيكالىق تەرمين رەتىندە ەمەس, ادامنىڭ ءىس-ارەكەتىن بىلدىرەتىن ماعىنادا قولدانعان. وسى تۇرعىدان العاندا, استانا ەكسپو-2017 حالىقارا­لىق كورمەسى – عالامات ەنەرگيا, بار­لىق قازاقستاندىقتاردىڭ ەنەرگياسى! ونىڭ قاينار كوزى – وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك جانە بولاشاققا دەگەن سەنىم! ال ايەلدەر الەمدە ءومىر سىيلايتىن كۇش رەتىندە جەر بەتىن­دەگى ەڭ قۋاتتى ەنەرگيا يەسى, قو­عامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, بىزگە اينالامىزداعى الەمدى وركەندەتىپ جانە ساقتاپ, تۇر­لەندىرە وتىرىپ, ودان ءارى جاقسارتۋ, ادەمى­لەندىرە ءتۇسۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن.

زارەما شاۋكەنوۆا,

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (قسزي) ديرەكتورى,

پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى