قازاقتى الەمگە تانىتقان قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – اقمولا وڭىرىندە نەلىكتەن ەلەپ-ەسكەرۋسىز كەلەدى؟
قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانانىڭ باتىس بەتكەيىندە 20 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان قاجىمۇقان اۋىلىنىڭ اتى دارداي بولعانىمەن الەۋمەتتىك جاعدايى سىن كوتەرمەي تۇرعانى اششى بولسا دا اقيقات. قايران, قاجەكەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان اۋىلدا كوز توقتاتاتىن, اۋىز تولتىرىپ ايتار مادەني ءمۇيىس, تاريحي ورنى جوقتىڭ قاسى. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق, قازاقتى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان تۇلعا تۋعان جەرىندە قۇرمەت تۇعىرىنا ءبىر كوتەرىلمەي-اق قويدى.
كۇپىرلىك بولار, جوق دەپ كەسىپ ايتپايىق. اۋىلدا شاعىن مەكتەپ بار. وندا قاجىمۇقاننىڭ كۇرەس الەمىندەگى جاسىنداي جارقىلداعان ءساتتەرى تۋرالى ءار جىلداردا گازەت-جۋرنالداردا, كىتاپتاردا جاريالانعان ماقالالار, ءبىردى-ەكىلى بولماشى بۇيىمدار جيناستىرىلعان. سونداي-اق, مەكتەپتىڭ اۋلاسىندا اتاقتى سپورتشىنىڭ وسى جەردە تۋعانىن بىلدىرەتىن بەلگىتاس تۇر. باسقا ەشتەڭە جوق.
ءشىركىن-اي دەيمىن, كەشەگى سوتسياليزم كەزەڭىندەگى مولشىلىقتىڭ تۇسىندا دا قاجەكەڭنىڭ ارۋاعىن سىيلاعان ءبىر ازامات باسشىنىڭ تابىلماعانىن قاراڭىزشى. وسىنداي ويلاردىڭ جەتەگىنە ءتۇسكەندە, ارۋاعىڭنان اينالايىن, قاجەكە, ءوزىڭىزدىڭ رۋحىڭىزبەن سىرلاسقىم كەلەدى...
سوناۋ ناۋبەت جىلدارى “حالىق جاۋى” اتانساڭىز, اڭگىمەنىڭ ءجونى باسقا ەدى عوي. قايتا بوز كىلەمدەگى ناعىز ينتەرناتسيوناليست ءسىز بولعان جوقسىز با؟! قاجەت دەگەندە ورىستىڭ دا, قازاقتىڭ دا, جاپوننىڭ دا, تۇرىكتىڭ دە شاشباۋىن كوتەرمەپ پە ەدىڭىز. ەسىمىڭىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ سپورت تاريحىندا اتاقتى بالۋان رەتىندە تاسقا باسىلعان, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قارتايعان شاعىڭىزعا قاراماي, قايىرىمدىلىق تانىتقان سىزگە تۋعان جەرىڭىزدە لايىقتى قۇرمەتتىڭ كورسەتىلمەۋى نەلىكتەن ەكەن؟! الدە, ءسىزدىڭ تۇلعاڭىز ەسكەرتكىشتىڭ ستاندارتىنا كەلمەدى مە؟ مۇمكىن الىپ بەينەڭىزدى سومداۋعا قاراجات قات بولدى ما؟
ويدى وي قوزعايدى. 1993 جىلى الماتىدا دۇركىرەپ وتكەن “قاجىمۇقان بەنەفيسىنە” قاتىسقاندا, سول شاراعا كۋا بولعان تۇرىك اعايىندار “قاجىمۇقانداي مىقتىسى بار حالىق باقىتتى” دەگەنى ءالى ەسىمدە. سوندا ماعان ولاردىڭ سول سوزىندە ۇلتتىق ماقتانىشقا دەگەن قىزعانىش تا جوق ەمەس سياقتى بولىپ كورىندى.
ءيا, قايران بابا, ءسىز سەنبەسسىز, بىراق جاعداي وسىلاي. وزىڭىزدەي ءور تۇلعاعا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى شىمكەنت شاھارى مەن سونداعى بوگەن اۋدانىنىڭ ورتالىعى تەمىرلان كەنتىنەن باسقا وبلىستاردا ءبىر ەسكەرتكىش قويۋعا دا ءدارمەن بولماي تۇر. چەمپيونداردىڭ چەمپيونى بولساڭىز دا, كىندىك قانىڭىز تامعان اۋىلىڭىز ونداعان جىلدار بويى بۋدەننىي اتانىپ كەلىپ, ايتەۋىر ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا قاجىمۇقان اۋىلى اتاندى. بەرتىن كەلە استاناداعى ورتالىق ستاديونعا ەسىمىڭىز بەرىلدى. اقمولا وبلىسىن ءار كەزەڭدەردە باسقارعان باسشىلاردىڭ, اۋدان اكىمدەرىنىڭ دارمەنى وسىعان عانا جەتتى.
تاعى دا ويلايمىن... وسى ستاديوننىڭ الدىندا ەسكەرتكىشىڭىز تۇرسا عوي. ونىڭ ىشىندە بالەنباي شارشى مەتر ءبولمەلەر بار. سولاردىڭ ءبىرىندە تەمىرلان كەنتىندەگى سياقتى ءسىزدىڭ ءومىر جولىڭىزعا ارنالعان مۇراجاي بولسا, قانداي عانيبەت بولار ەدى.
باسقانى بىلمەيمىن, ءوزىم قاجىمۇقان بابانى ويلاسام, بوز كىلەمدە بۋىرقانعان الىپتى, حالقىنىڭ قايراتىن كورسەتكەن قازاقتى ەلەستەتەمىن. ەكى كىسى بەلدەسە كەتسە, كۇرەس تۋرالى ءسوز قوزعالسا دا, قاجەكەڭنىڭ قۇدىرەتىنە سىيىنىپ: “ارۋاق”, “ارۋاق!” دەپ قيقۋ سالمايتىن قازاق كەمدە-كەم شىعار.
ءجا, جارايدى, وتكەن كۇننىڭ وكىنىشىنە نەسىنە وكپە ارتا بەرەمىز. ودان دا بۇگىنگى كۇننىڭ اعىمىنا توقتالىپ, كەلەشەكتىڭ كوكجيەگىنە يەك ارتىپ كورەيىكشى. قاجىمۇقان اۋىلىندا بۇرىن 50-گە تامان وتباسى ءتۇتىن تۇتەتىپ كەلگەن. بۇگىندە جان-جاقتان قونىستانعان جۇرت كوبەيدى. بۇل اۋىل ەداۋىر ەل بولىپ قالدى. باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى ىسكە قوسىلدى. بىرنەشە مىڭ گەكتار القاپتا ءداندى-داقىلدار وسىرەدى. ونىڭ ۇستىنە ءار اۋلەتتىڭ مەنشىگىندە جىلقىسى, سيىرى, قوي-ەشكىلەرى جەتەرلىك. ياعني, مالىن باعىپ, شارۋاسىن جايلاپ وتىرعان ەلدىڭ, قۇدايعا شۇكىر, قارنى توق, كويلەگى كوك دەسە دە بولادى. اۋىلدى كوركەيتۋ, كوگالداندىرۋ جونىنەن دە شارالار جۇزەگە اسا باستادى. ەگەر وسى نيەت, وسى قولداۋ جالعاسىن تابا بەرسە, ەرتەڭ-اق الاقانداي اۋىلدىڭ اجارى اشىلا تۇسەتىندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيمىز. تاعى ءبىر ەسكەرتەتىن ءجايت, حالىقارالىق ماڭىزداعى “الماتى – ەكاتەرينبۋرگ” اۆتوموبيل تاس جولى وسى اۋىلدىڭ تۋرا ورتاسىن كەسىپ وتەدى. قازىرگىدەي شالعايداعى ەڭسەسى تۇسكەن ەلدى مەكەندەردەن قونىس اۋدارۋشىلار قاجىمۇقان اۋىلىنا ۋىق شانشىپ جاتسا, ءورىستىڭ كەڭەيگەنى ەمەس پە؟ ءسويتىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى ارتىپ, وسىنداعى شاعىن مەكتەپ ۇلكەن ورتا ءبىلىم وشاعىنا اينالارى ءسوزسىز. سوسىن وسى مەكتەپتە كۇرەس سەكتسياسىن اشۋ مىندەتى وزىنەن-ءوزى تۋىندايدى. قاجىمۇقان اۋىلىنان سايىسقا تۇسكەن بالۋان وسال بولماۋعا ءتيىس. ياعني, كۇرەس سەكتسياسى ناعىز شەبەرلەر ۇستاحاناسىنا ۇلاسار ەدى. بايقايسىز با, وسى شارۋالاردىڭ ءوزى جۇزەگە اسىپ جاتسا, ەلدىڭ ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمى, اۋىل جاستارىنىڭ بولاشاققا دەگەن ۇشقىنداعان سەزىمى جالىنعا اينالار ەدى عوي. باتىر بابانىڭ رۋحى دا العا ۇمتىلعان ۇرپاعىن جەبەمەي قويمايدى. اۋىل, اۋدان, وبلىس باسشىلارىنان قولداۋ بولىپ جاتسا, بۇل الىنبايتىن قامال ەمەس. تەك نيەت كەرەك.
مەملەكەتىمىزدىڭ ەلورداسىنا اينالعان استانادان تاياق تاستام جەردە بولعان سوڭ قاجىمۇقان اۋىلىن كورۋگە نيەت بىلدىرۋشىلەر بولماي قويمايدى. بۇگىندە استانادا ءتۇرلى سپورت كەشەندەرى, ستاديوندار سالىنىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا باس قالامىزدا حالىقارالىق جارىستاردىڭ دا ءجيى وتەتىنى بەلگىلى. قاجەكەڭدى تىلگە تيەك ەتىپ, قازاق بالۋان حالىق دەپ ماقتانعاندا, سوندايمىز, ال سول استاناعا جارىسقا كەلگەن سپورتشىلار: “ ۇلى قاجىمۇقان بابالارىڭ تۋعان اۋىلعا بارىپ كەلەيىك, كۇش اتاسىنىڭ تۋعان جەرىنەن ءبىر قۋات الىپ قايتايىق...” دەسە, قالاي جاۋاپ بەرمەكپىز؟ قاجىمۇقاندى ۇلى بالۋان دەپ تانىعان شەتەلدىكتەرگە اۋىلداعى مالدىڭ تۇياعى, ەگىستىكتىڭ ءبىتىمى دۇنيە ەمەس. ولار كەلسە, كۇش اتاسىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن, ماۋەلى مۇراجايىن تاماشالاۋعا كەلەدى. ال بىزدە ول جوق. وقۋ بولمەلەرى, كىتاپحاناسى, مۇراجايى, وت جاعاتىن ورنى بار توبەنىڭ استىنداعى مەكتەپ قانا بار. ايتەۋىر, ونىڭ اۋلاسىنداعى “وسى اۋىلدا قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى تۋعان” دەگەن بەلگىتاس تۇر. كوڭىلگە مەدەت بولار ءدۇنيە ازىرگە وسى عانا. وسىدان كەيىن رۋحىڭ تۇسپەي كورسىن. باباڭنىڭ ۇلى كۇرەسكەر بولعانىن ورەڭ جەتكەنشە ەزەۋرەپ, سوزبەن دالەلدەۋگە تۋرا كەلەدى.
مىنە, ەندىگى اڭگىمەنىڭ جەلىسى وسى ۇلتتىق رۋح حاقىندا بولماق. ەگەر ءبىز قاجىمۇقاندى قازاقتىڭ تۇڭعىش الەم چەمپيونى, “دالا باتىرى” دەپ تانىساق, دارا تۇلعانىڭ كىندىك قانى تامعان اۋىلدى قازاق سپورتىنىڭ ويماقتاي ۇياسىنا اينالدىرۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن وسى اۋىلدا سپورت كەشەنىن ىسكە قوسۋدى قولعا الاتىن كەز جەتكەن سياقتى. بۇل شارانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن اۋىل ورتاسىنان ءمادەني-سپورت كەشەنىن تۇرعىزۋ كەرەك. وندا جارىس جانە جاتتىعۋ ءوتكىزىلەتىن زال, مۇراجاي, تاعى باسقا دا قاجەتتى بولمەلەر بولسا جەتكىلىكتى. كەشەننىڭ اينالاسى كەڭ بولىپ, اشەكەيلەنىپ قورشالسا, اۋلاسىندا اعاشتار وتىرعىزىلىپ, گۇلزارلار بۇرشىك جارسا. ءماسەلەن, استاناداعى “ەۋرازيا”, “استانا”, “كاسپي” سپورت كەشەندەرىنىڭ ۇلگىسىندە شاپ-شاعىن ەتىپ سالسا دا جارايدى. سودان كەيىن ەسكەرتكىش سومدالسا. ەگەر وسىنداي كەشەن پايدالانۋعا بەرىلسە, ونىڭ جۇمىسىن اتقارۋعا وسى اۋىلدان “وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعۋعا” دايىن ازاماتتار تابىلارى ءسوزسىز. ەگەر ءبىزدىڭ ويىمىزداعىداي وسى اۋىلدا سپورت كەشەنى اشىلىپ جاتسا, وندا مۇنداعى جارىسقا قاتىسۋشىلار اۋىلعا تۇنەمەي-اق, ىرگەدەگى استاناعا كەلىپ-اق قوناقتاپ جۇرە بەرەر ەدى عوي. بۇل زاماندا 20 شاقىرىم دەگەن الىس جول ەمەس قوي. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي سياقتى بولىپ كورىنۋى ءمۇمكىن. ايتسە دە, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋداندىق سپورت جانە تۋريزم جونىندەگى ورگانداردىڭ جەتەكشىلەرى ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارا قيمىل كورسەتسە الىنبايتىن قامال ەمەس.
حالقىمىزدىڭ باعىنا بىتكەن كۇش اتاسى قاجىمۇقاننىڭ ونەرىنە ءتانتى بولعان الەم جۇرتشىلىعى وعان “مۇسىلمانداردىڭ ەڭ ۇلكەن بالۋانى” دەگەن اتاق بەرگەن. بىلە بىلسەك, قاجەكەڭ تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەلدەي ارالاپ, قازاق ۇلتىنىڭ كۇشتى ەكەنىن, قايراتتى ەكەنىن سان مارتە ءدالەلدەگەن. وسىنداي ءبىرتۋار تۇلعانىڭ تۋعان جەرىندە قادىرى نەگە تومەن دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرەتىن ادام تابىلار ما ەكەن؟ بولماسا, جۇرتى نەگە نامىستان جارىلماي ءجۇر؟
“قاجىمۇقان ءبىزدىڭ بابامىز”, “قاجىمۇقان قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى” دەپ كەۋدەڭدى سوققىڭ-اق كەلەدى. ىشتەگى تۇنشىققان قۇرمەتتە شەك جوق-اۋ. اتتەڭ, كوزگە كورىنەر, تۇعىرعا بايلانعان قۇرمەتكە نە جەتسىن. دوستىڭ رۋحىن تاسىتاتىن, دۇشپاننىڭ مىسىن باساتىن ايبار بولماعان سوڭ ۇلىقتىڭ ءوزى كىشىككە اينالا بەرەدى ەكەن عوي.
قاجىمۇقان بابانىڭ رۋحى تۋرالى ويلاي بەرسەم, قولىمداعى قالام سۋ جورعالاپ توقتار ەمەس. كەزىندە حالقىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان ءبىرتۋار تۇلعانىڭ باعىن قازاقتان باسقا كىم اشادى دەيمىن وزىمە ءوزىم.
عالىم قوجابەكوۆ, جۋرناليست, س.بەردىقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
باق
مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كەنتاۋ قالاسىندا تۋعانىممەن, بۇكىل بالالىق شاعىم تۇركىستان اۋدانىنداعى بابايقورعان اۋىلىندا ءوتتى. اكەم كوكەننەن بەس جاسىمدا جەتىم قالدىم. شەشەم حاتيرا 37 جاسىندا جەسىرلىكتىڭ قامىتىن كيدى. ءوزىم وتباسىندا ون ءبىر پەرزەنتتەن ءتىرى قالعان ءتورت بالانىڭ ءبىرىمىن. جەتى باۋىرىم قىزىلشا دەگەن كەساپات كەسەلدىڭ كەسىرىنەن الدى بەس جاسقا, ارتى ءبىر جاسقا تولار-تولماس شاقتارىندا شەتىنەي بەرگەنگە ۇقسايدى. ەسىمىمدى ەلەۋسىز دەپ قويعان سەبەبى دە وسىدان. ال, انام زەينەتكەرلىككە شىققانشا كەڭشاردىڭ بالاباقشاسىندا وت جاعۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى.
ءتورت جەتىمدى جەتىلدىرۋ وڭاي ما؟ قولدارىنىڭ ءتىلىم-ءتىلىمى شىعىپ ايىندا ءبىر الاتىن 60 سومىن قايتسەم جەتكىزەمىن دەپ سارىۋايىمنىڭ جەتەگىندە ءجۇرەتىن شەشەمنىڭ كورگەن كۇنىن ەشكىمگە بەرمەسىن.
ءبىز جوقشىلىقتىڭ قىسپاعىنا اياۋسىز ءتۇسىپ, ءسىڭىرى شىققان كەدەيشىلىكتى باسىمىزدان وتكەردىك. تۇرمىسى دۇرىس وتباسىلاردىڭ بالالارى كيىپ تاستاعان ەسكى-قۇسقى شۇبەرەكتەر مەن اۋداندىق وقۋ بولىمىنەن جەتىمدەر ءۇشىن ارنايى بولىنگەن كيىم-كەشەكتەردى كيىپ وستىك. بۇعان قوسا جىل بويى ءۇستى لايمەن جابىلىپ, ءشوپ شىعىپ كەتكەن, اعاشتان توسەلگەن ەدەنى جوق, جاۋىن جاۋسا بولدى توبەسىنەن سۋ سورعالاپ, سىزدىڭ ءيىسى شىعىپ كەتكەن ءۇش بولمەلى ەسكى ءۇيىمىزدى ءبارىمىز جابىلىپ جوندەپ, قارا بالشىقپەن تەسىكتەرىن جاماپ وتەتىنبىز.
جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق, مەن مەكتەپتە وتە ناشار وقىدىم. سىنىپتاعى تەنتەك وقۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدىم. ون ءتورت جاسىمدا شىلىم شەكتىم. مەنسىز توبەلەس وتپەيتىن. مەكتەپتىڭ “قاقپان” اتتى قابىرعا گازەتىندە كەلەمەجدەنگەن سۋرەتىم باسىلىپ, كىلەڭ ەكىلىك باعالاردى ارقالاپ بارا جاتقان وقۋشىلاردىڭ اراسىندا اتى-ءجونىم ءجيى اتالاتىن. زوولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بىردە ماعان مەكتەپتى بىتىرە سالىسىمەن-اق كوپ ۇزاماي تۇرمەگە تۇسەتىنىمدى ايتقان. ول ازداي, سىنىپتىڭ جەتەكشىسى مىنەز-قۇلقىم تۋرالى ۇنەمى ۇيگە كەلىپ اناما جاماندايتىن. شەشەم كەيدە كۇيىپ كەتكەن كەزدە مەنى تۋعانىنا وكىنەتىنىن ايتىپ: “سەنەن گورى تاس تۋعانىم جاقسى ەدى”, دەپ وكسىپ-وكسىپ جىلاپ تا جىبەرەتىن.
وسىلايشا, كوپتىڭ سوڭىندا سۇيرەتىلىپ ءجۇرىپ, ايتەۋىر مەكتەپتى ءبىتىردىم-اۋ. اتتەستاتىمدا ءبىر-ەكى عانا تورتتىك بولعانمەن, ءىشى تولعان كىلەڭ ءۇش. اسكەرگە كەتىپ, ەكى جىلدان سوڭ ەلگە ورالدىم. كەلگەن بويدا كەڭشارعا قۇرىلىسشى بولىپ ورنالاستىم.
مىنە قىزىق! تاعدىر دەپ وسىنى ايتىڭىز!
تەنتەكتىگىمدى قويىپ, تەمەكىنى تاستاپ, ءىشىمدىكتى ۇرتتاپ المايتىن بولدىم. جالاقىم سونشالىقتى كوپ بولماسا دا جىلىنا 25-30 سومعا اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردەن باسقا “سوتسياليستىك قازاقستان”, “لەنينشىل جاس”, “قازاق ادەبيەتى” گازەتتەرى مەن “مادەنيەت جانە تۇرمىس” جۋرنالىن جازدىرتىپ الاتىن بولدىم. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قىزىعۋشىلىعىم ارتىپ, قولىما قالام ۇستاپ ولەڭ مەن ماقالالار جازا باستادىم. مىنە, سودان تىرناقالدى دۇنيەلەرىم تۇركىستان اۋداندىق “كوممۋنيستىك ەڭبەك” گازەتىندە “كۋيبىشەۆ اتىنداعى سوۆحوزدىڭ قۇرىلىسشىسى ەلەۋسىز پارداباەۆ” دەگەن اتپەن ءجيى-ءجيى جاريالانا باستادى. كەيىپكەرلەرىم – كەڭشاردىڭ وزات شوپاندارى مەن ساۋىنشىلارى, مەحانيزاتورلارى مەن ديقاندارى, ۇستازدارى مەن دارىگەرلەرى. ارا-اراسىندا اۋىل ىشىندە بوي كورسەتىپ قالاتىن كەيبىر كەمشىلىكتەردى دە كوزدەن تاسا قالدىرماي تەك اۋداندىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە دە سىناپ جازعان ماقالالارىم جارىق كورەتىن. “پراۆدا” گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرى شىققان 5 مامىر كۇنى مەرەكەسىندە شتاتتان تىس بەلسەندى جۇمىسشى-ءتىلشى رەتىندە اۋداندىق گازەتتە مەنىڭ سۋرەتىم جىل سايىن باسىلاتىن. بۇل كەزدە مەن ءوزىمدى ومىردەگى ەڭ باقىتتى جانە ەڭ دارىندى ادام سياقتى سەزىنەتىنمىن.
ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, جۇرت گازەت بەتىندەگى ماقالالارىمدى ءجيى-ءجيى وقىپ, قانىعا باستاعان سوڭ مەنى مويىنداعانداي سىڭاي تانىتىپ, ساناساتىن جاعدايعا دا جەتتى. بۇرىندارى قوقاڭداپ مۇرنىن شۇيىرەتىندەر, ەندى بۇدان كەيىن اياعىن تارتىپ, بايقاپ سويلەسەتىن بولدى. ءتىپتى, كەلە-كەلە كەيبىرەۋلەر مەنەن اقىل سۇراپ, كوكەيلەرىن مازالاعان ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرۋگە كومەكتەسۋىمدى وتىنەتىن. مەن دە ءوز تاراپىمنان ولاردىڭ سوزدەرىن جەرگە تاستاماي, شامام كەلگەنشە قولۇشىن بەرۋگە تىرىساتىنمىن.
مىسال رەتىندە ايتار بولسام, ءبىزدىڭ كۋيبىشەۆ اتىنداعى كەڭشاردىڭ ورتالىعى – بابايقورعان اۋىلى مەن ۇلگىلى بولىمشەسىنىڭ قاق ورتاسىنان وزەن اعادى. اتالمىش وزەننىڭ ۇستىمەن وتەتىن اعاش كوپىر كوكتەم ايىنداعى جاۋىن-شاشىننان كەيىن قاراتاۋ شاتقالىنان اعاتىن تاسقىن سۋعا توتەپ بەرە الماي جىل سايىن تاس-تالقانى شىعادى. بۇل اۋىل تۇرعىندارىنىڭ, اسىرەسە, بولىمشەدەن كەڭشار ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپكە قاتىناپ وقيتىن وقۋشىلاردى ابىگەرگە ءتۇسىرىپ, ءجۇيكەلەرىنە تيەتىن. ءبىر كۇنى ءبىر توپ اۋىلداستارىم وسى ماسەلەنى گازەت بەتىندە كوتەرۋىمدى ءوتىنىپ كەلدى.
كوپ ۇزاماي اۋداندىق گازەتتىڭ كەزەكتى سانىندا مەنىڭ وسى كوپىرگە قاتىستى “وزەننىڭ ارعى جاعى مەن بەرگى جاعى...” اتتى سىن ماقالام جارىق كوردى. ارادا ءبىر ايداي ۋاقىت وتكەندە تۇركىستان اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنەن وسى سالاعا جاۋاپ بەرەتىن بىرنەشە شەنەۋنىك كەلىپ, كوپىر سالىپ بەرۋگە ۋادە بەرىپ, جۇرتتى قۋانتىپ كەتىپتى. سودان باس-اياعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قاراپايىم حالىقتىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە دە كىرىپ كورمەگەن ۇزىندىعى 200 مەتردەي بولاتىن كوپىر سالىنىپ ءبىتتى. مىنە, 25 جىلدان بەرى سول كوپىر سىر بەرمەي, ءبىر جەرىنە اقاۋ تۇسپەي اڭقىلداعان اۋىل ادامدارىنىڭ يگىلىگىنە جاراپ كەلە جاتىر. كەڭشاردىڭ بۇرىنعى باس پرورابى بولىپ ىستەگەن سەيىتقاسىم وپانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا جۇرت ونى “ەلەۋسىز سالدىرعان كوپىر” دەيتىن كورىنەدى.
ءبىر قىزىعى, وسىدان كەيىن اۋىلداستارىمنىڭ ماعان دەگەن كوزقاراستارى كۇرت وزگەردى. ءتىپتى, كەڭشاردىڭ ديرەكتورى مەن اۋىلدىق كەڭەستىڭ ءتورايىمى, پارتيا كوميتەتى مەن كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىلارى دا كوشەدە مەنى كورىپ قالسا توقتاپ امانداسىپ, حال-جاعدايىمدى سۇراپ, وزدەرىنە جاقىن تارتىپ سويلەسەتىن. ءبىر قۋانارلىعى سول, جۇرت ماعان دەگەن ءدال وسىنداي دۇرىس كوزقاراسىن اناما دا كورسەتىپ جاتتى. كەيدە كەڭشاردىڭ باسشىلارى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى اۋداندىق گازەتكە ماقالا ەتىپ جازۋىمدى ءوتىنىپ, مەنى وزدەرىمەن بىرگە قىزمەتتىك كولىكتەرىمەن تاۋدا قونىستانعان مالشىلار مەن ساۋىنشىلارعا الىپ باراتىن. اۋىلعا اۋداننان وكىلدەر كەلىپ جينالىس وتكىزسە, وعان مەنى مىندەتتى تۇردە قاتىستىرىپ, ءسوز بەرەتىن. بۇل مەن سياقتى جوعارى ءبىلىمى جوق, قاراپايىم قۇرىلىسشى ءۇشىن اۋىلدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارىمەن بىرگە ءجۇرۋ, ولارمەن اڭگىمەلەسۋ, ءبىر داستارقاننان ءدام تاتۋ ۇلكەن مارتەبە ەدى. بۇعان انام جاس بالاشا ءماز بولىپ, ماقتانىش تۇتاتىن. ماعان قاتىستى ەل ىشىندە ەستىگەن جاعىمدى اڭگىمەلەردى مەدەۋ تۇتىپ, مەرەيى تاسيتىن. گازەتكە ماقالالارىم شىققان سايىن ءجۇزى نۇرلانىپ, مەندەي ۇل تۋعانىنا شاتتاناتىن بولدى.
1985 جىلى 23 جاسىمدا كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنا مۇشەلىككە قابىلدانىپ, ءدال وسى جىلى بابايقورعان اۋىلدىق كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندىم. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى كۇندىزگى دايىندىق بولىمىنە جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا تىڭداۋشى بولىپ قابىلداندىم. تۇسكەن بويدا توپ جەتەكشىسى, قازمۋ قالاشىعىنداعى توعىز قاباتتى ءتورت جاتاقحانانىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ستۋدەنتتىك قۇرىلىس جاساعىنىڭ كومانديرى بولىپ سايلاندىم.
كەلە-كەلە قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارمەن بەلسەنە اينالىستىم. 1988 جىلى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ۇجىمى ماعان “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ توراعاسى بولۋعا سەنىم ارتتى. سودان ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى قورعاۋ ماقساتىندا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدى, ەلدى-مەكەندەر مەن كوشەلەرگە, تاريحي جەرلەردى ءوز ۇلتىمىزدىڭ جاسامپاز ۇل-قىزدارىنىڭ اتتارىمەن اتاۋدى, قازمۋ ءال-فارابي بابامىزدىڭ ەسىمىنە لايىق ەكەنىن ايتىپ جوعارى ينستانتسيالارعا حاتتار ۇيىمداستىردىم. 1989 جىلى الماتى قالالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ باسقارما مۇشەسى, 1990 جىلى الماتى قالاسى كالينين (قازىرگى بوستاندىق اۋدانى) اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, 1990 جىلى التى ۇمىتكەر قاتىسىپ باعىن سىناعان بالامالى تۇردە وتكەن سايلاۋدا ءوزىمدى-ءوزىم ۇسىنىپ قازمۋ قالاشىعىنداعى اسپيرانتتار مەن ستۋدەنتتەردىڭ باسىن قۇرايتىن 250 مۇشەسى بار پارتيا ۇيىمىنىڭ تۇڭعىش رەت دەموكراتيالىق جولمەن جەڭىسكە جەتكەن حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. 1990 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى – قازاقكسر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆپەن وتكەن كەزدەسۋدە قازمۋ-ءدىڭ اتىنان ءسوز سويلەدىم.
1998 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قاراعاندى جوعارى مەكتەبىن سىرتتاي ءبىتىردىم. تۇڭعىش رەت “قازاق ءتىلى تۋرالى انت” جازىپ, ول رەسپۋبليكالىق “انا ءتىلى”, “نۇر-استانا”, “ازات” جانە حالىقارالىق “قازاق ەلى” گازەتتەرىندە جاريالانىپ جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىك امىرعازيننىڭ تاربيە مەن وتانسۇيگىشتىك تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن “جول ىزدەگەن جولاۋشى” اتتى مونوگرافياسىندا جارىق كوردى. سول ماقالام 2006 جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, بەلگىلى اقىن مۇحتار شاحانوۆ پەن بىلگىر ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك (مارقۇم) اعالارىمىز قاتىسقان رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا 2-ءشى ورىندى جەڭىپ الدى.
جالپى, ءوز باسىم ەلىمىزدەگى قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەت-جۋرنالدارعا ولە-ولگەنشە قارىزدارمىن. ولارعا باسىمدى ءيىپ, تاعزىم ەتەمىن. نە ءۇشىن؟
جەكە باسىما قاتىستىرىپ ايتار بولسام بىلاي:
تۇساۋىمدى كەسىپ, اق باتالارىن بەرگەندەرى ءۇشىن, باعىمدى اشىپ, تاعدىرىمدى تۇبىرىمەن وزگەرتىپ جىبەرگەندەرى ءۇشىن, ساۋاتتى ەتىپ, سانامدى سىلكىنتكەندەرى ءۇشىن, كوزىمدى اشىپ, كوكىرەگىمدى وياتقاندارى ءۇشىن, جازۋ مەن سىزۋدى ۇيرەتىپ, شەشەندىك سوزگە باۋلىعاندارى ءۇشىن, وي-ءورىسىمدى كەڭەيتىپ, ويلاۋعا ازىق بەرگەندەرى ءۇشىن, ەلەنبەي جۇرگەن جەتىمدى, ەلىنە ەلەۋلى ەتكەندەرى ءۇشىن, جاقسىلىققا جەتەلەپ, جاماندىقتان جەرىندىرگەندەرى ءۇشىن, نامىسىمدى قامشىلاپ, ءبىلىم مايدانىنا اتتاندىرعاندارى ءۇشىن, قازاقتى شەكسىز ءسۇيدىرىپ, وتىنا ونىڭ كۇيدىرگەندەرى ءۇشىن, ءتىلىمنىڭ جولىندا: “ەسىڭدى جىي!” دەپ سىلكىگەندەرى ءۇشىن, قالامىن ۇشتاپ جۇيرىكتەر شاپقان بايگەدە ارقامنان قاعىپ تىلەۋلەس بولىپ وزدىرعاندارى ءۇشىن, ابىروي-اتاققا كەنەلتىپ, حالقىما قالاۋلى ەتكەندەرى ءۇشىن, جانىمدى مەنىڭ ايالاپ, جۇرەگىمە وت سىيلاعاندارى ءۇشىن, بويىما ىلعي دەم بەرىپ, رۋحىمدى اسقاقتاتقاندارى ءۇشىن.
ال ەندى, ۇلت مۇددەسىنە قاتىستىرىپ ءسوز قوزعايىن.
كورگەن ازابى مەن قايعى-قاسىرەتى جەتىپ ارتىلاتىن, “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” قازاق دەگەن قايىسپاس حالىقتىڭ جوعالىپ بارا جاتقان ءتىلى مەن ءدىنىن, ءدىلى مەن سالت-ءداستۇرىن جوقتاپ, قۋانىشى مەن مۇڭىنا ورتاقتاسىپ, جامانىن جاسىرىپ, جاقسىسىن اسىرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ورەسىن ءوسىرىپ, ءورىسىن كەڭەيتىپ, وركەنيەتكە سۇيرەپ, ولارعا ومىرلىك وسيەت ايتۋ مەن رۋحاني ازىق تارتۋدان جالىقپاي, تولە بي, قازىبەك بي مەن ايتەكە بيدەن تاراعان ۇل-قىزدارىنىڭ بويىنا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن دارىتىپ, تاڭداپ العان تۋرا جولىنان اداسپاي, العان بەتىنەن قايتپاي, ايتقان سوزىنەن اينىماي, بەرگەن سەرتىنە بەرىك بولىپ, الپاۋىتتارعا الدانباي, جالاقىسى از جۇمىس ىستەگەندەرى ءۇشىن ارلانباي, اقشاسى بارلارعا جالدانباي, الدامشى اتاق-داڭققا مالدانباي, ازعىنداردىڭ ارانداتۋى مەن ارباۋىنا تۇسپەي, ۇلتىمدى ءسۇتتەي ۇيىتىپ, ۇيقىسىن بۇزدىرتپاي, ىرگە تاسىن توزدىرتپاي, شاڭىراعىن شايقالتپاي, ەلىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, دوستىقتى ماڭگى ماقسات قىپ, قىزبالىققا سالىنباي, سارابدالدىق تانىتىپ, ساليقالى مىنەز كورسەتىپ, ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقاندارى ءۇشىن.
مەن نەگە مۇنىڭ ءبارىن تىزبەلەپ, جان ءدۇنيەمدى, ىشكى سىرىمدى سىرتقا شىعارىپ وتىرمىن. ويتكەنى, مەن جەتىمدىك پەن جوقشىلىقتى, ءومىردىڭ اۋىرتپالىعى مەن ادامداردىڭ الالاۋىن, كەمسىتۋشىلىك پەن شەتتەتۋدى ءبىرشاما كوردىم. وزىپ شىققان كەزدەرىمدە كەدەرگى كەلتىرگەندەر مەن سۇرىندىرۋگە تىرىسقاندار دا از بولعان جوق. ءبارىبىر جولىمدا كەسە-كولدەنەڭ تۇرعان پەندەشىلىكتىڭ شىرماۋىن بىت-شىتىن شىعارىپ, بۇزىپ شىقتىم. جاسىمادىم, جاسىمدى توكپەدىم. ءۇنجىرعامدى تۇسىرمەدىم. “ەلەۋسىزدىڭ بەتى قايتىپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ قالىپتى”, دەگەن سوزدەردىڭ ايتىلعانىن قالامادىم. بۇل مەن ءۇشىن جەڭىلۋمەن پارا-پار ەدى. ەسەسىنە, جىل سايىن جوعارى وقۋ ورنىنا بارىپ تۇسە الماي قالعانىما ۇگىلىپ قالماي, قايرات جيناپ, وجەتتەنە ءتۇسىپ, ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ, ماقساتىما جەتۋ ءۇشىن تەك العا ۇمتىلىپ وتىردىم. تۇبىندە ءبىر جولىمنىڭ بولاتىنىنا, سىرتىمنان مىسقىلداپ كۇلگەندەر مەن كۇندەگەندەردى مويىنداتتىراتىن كۇنىمنىڭ تۋاتىنىنا ىشتەي سەندىم. بۇل رەتتە بىرىنشىدەن اللاعا, ەكىنشىدەن ۇلتىمىزدىڭ ۇياتى بولىپ سانالاتىن گازەت-جۋرنالدارىنا, ۇشىنشىدەن مۇددەلەرىمىز بەن پىكىرلەرىمىز ورتاق, قىسىلعان ساتتە قولۇشىن ءۇشىن بەرگەن جاندارى جاقسىلىق جاساۋ ءۇشىن جارالعان جايساڭ ادامدارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت. ەگەر وسىلار بولماسا, وسالدىق تانىتىپ, جارتى جولدا ساعىم سىنىپ, ارمانىما جەتەلەيتىن ءۇمىتىمنىڭ ءۇزىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. قۇدايعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر, اداسقان جوقپىن. ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماي, قيانات جاساماي, قارعىسىنا ۇشىراماي, ادال ماڭداي تەرىممەن ءوز نەسىبەمدى تاۋىپ كەلەمىن.
كۇندەلىكتى قىزمەتىم دە سونشالىقتى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. تاڭداپ العان ماماندىعىما ۇقساس, ياعني اۋدارما جانە قازاق ءتىلىن وقىتۋ مەن ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ سالاسىندا جۇمىستار اتقارامىن. بۇل ءوزى دومبىرانىڭ قوس ىشەگى سەكىلدى, كوپشىلىكتىڭ العىسىن ارقالاپ, ء“تىل” دەگەن كيەلى ۇعىمنىڭ ساۋابىنا قالاتىن ءىس ەكەن. ماعان ۇلتتىڭ ۇلى بولۋدان ارتىق, حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدەن اسقان بايلىقتىڭ دا, باقىتتىڭ دا كەرەگى جوق. تاعدىرىما ريزامىن! تاۋبە!
تاعى ءبىر تۇسىنگەنىم, مەكتەپتى ناشار وقىپ تا جوعارى ءبىلىم الۋعا, ەنجارلىق تانىتپاي, ەڭبەكقور بولساڭ اعىپ بارا جاتقان ءومىر-وزەننەن ءوز ورنىڭدى تابۋعا بولاتىنىنا كوزىم تولىق جەتتى. ءوزىم ءجۇرىپ وتكەن كەدىر-بۇدىر, تەگىس تە بۇرالاڭ جولدار وسىعان كۋا.
ەلەۋسىز پارداباي, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى, پولكوۆنيك, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. استانا.