جەتىستىككە جەتۋ

دەگەنمەن, جەتىستىككە جەتۋ دەگەنىمىز نە؟ كوپ اقشا, ادەمى ءۇي, قىمبات كيىم, ساياحات, سوڭعى ۇلگىدە شىققان كولىك ت.س. سياقتى سىرتقى بەلگىلەر ارقىلى ماقتانۋ ما؟ تەلەديداردان ءجيى-ءجيى كورىنىپ, سۇحبات بەرۋ مە, گازەت-جۋرنال, ينتەرنەت باسىلىم بەتتەرىنەن تۇسپەۋ مە, «اتىڭ شىقپاسا, جەر ورتە» دەپ قانداي جولمەن بولسا دا جۇرت اۋزىندا ءجۇرۋ مە, ينستاگراممدا كوپ قولداۋشى جيناۋ ما, الدە ءوز ءىسىنىڭ كاسىبي مامانى بولىپ, تىنىش قانا جۇمىسىن ىستەپ, اينالاسىن جاقسارتۋمەن, ءوزىن-ءوزى دامىتۋمەن, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋمەن اينالىسۋ ما؟ دۇنيە جۇزىندە جەتىستىككە جەتۋگە ارنالعان ميلليونداعان كىتاپتىڭ مىڭ­داعانى شىنىمەن تانىمال بولار, ال ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەنى جۇزدەن اسسا, وقىعانىمىز ودان دا از شىعار. دەگەنمەن, وسى كىتاپتاردا ايتىلىپ جاتقان ويلار مەن بەرىلگەن انىقتامالار, كەلتىرىلگەن تۇسىنىكتەمەلەر مەن ىسكەر ادامداردىڭ تاجىريبەلەرىنەن الارىمىز دا, ۇيرەنەرىمىز دە كوپ. دەسە دە مەنىڭ جۇرەگىمە البەرت ەينشتەيننىڭ «جەتىستىككە جەتۋگە ۇمتىل­ما, پايدالى بولۋعا تىرىس» دەگەن سوزدەرى جاقىن. قازىرگى كەزدە جەتىستىكتىڭ ولشەمى تانىمال بولىپ, كوپشىلىكتىڭ اۋزىنان تۇسپەۋ بولسا دا, ونىڭ باسقا جاعىن دا ۇمىتپايىق. جۇرتقا, ەلگە, اينالاعا پايدالى ءىس جاساۋ ماڭىزدىراق ەكەنىن بالالارىمىزدىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ قاجەتتىگىن جادىمىزدا ۇستايىق.  جاپون ەلى شاي راسىمىمەن تانىمال, ول حVI عاسىردا شاي ءراسىمىنىڭ شەبەرى سەننو ريكيۋدىڭ ارقاسىندا تالعامپازدىقتىڭ شىڭىنا جەتكەن دەلىنەدى. سەننو ريكيۋ «جەتىستىكتىڭ قۇپياسى – شىنايىلىقتا», ياعني بارلىعى تابيعي, شىنايى كورىنىپ, ونى ىستەۋگە كەتكەن جۇمىس سىرت كوزدەن تاسا بولۋى كەرەك دەگەن وي ايتادى. سەننو ريكيۋ تۋرالى وقىعاندا, ونىڭ سۇلۋلىق پەن اسەمدىككە دەگەن كوزقاراسى جانە ونى اينالاداعى زاتتار مەن ادام ىسىنەن كورە ءبىلۋى ماعان قاتتى اسەر ەتتى. بىردە ريكيۋ بالاسىمەن تانىسىنىڭ ۇيىنە شاي راسىمىنە كەلە جاتادى. بالاسى كەلگەن ءۇيدىڭ ادەمى ەسكى قاقپاسى ۇيگە وقشاۋلىق پەن اسەمدىك بەرىپ تۇرعانىن ايتادى. بىراق اكەسى: «مەن ولاي ويلامايمىن. ءبىر قاراعاننان بۇل قاق­پانى الىستان, تاۋداعى عيباداتحانادان اكەلگەنى تۇسىنىكتى, ونى اكەلۋگە كوپ اقشا جۇمسالعان. ەگەر ءۇي يەسى قاقپانى ورناتۋعا سونشا كۇش جۇمساسا, بۇل ونىڭ شاي راسىمىنە دە اسەر ەتپەي قويماعانى» دەيدى. شىنىمەن دە, قوناقتار شاي راسىمىندە ۇزاق وتىرا المايدى, ويتكەنى ءۇي يەلەرى قانشا تىرىسقانىمەن قينالىسى مەن بەينەتىن جاسىرا المايدى. تاعى بىردە تانىسىنىڭ ۇيىندە شاي راسىمىندە وتىرعان ريكيۋ ءۇي يەسىنىڭ باقشاعا شىعىپ اعاشتان ليموندى كەسىپ الىپ كەلگەنىن كورەدى. ول ءۇي يەسى ليموننىڭ حوش ءيىسى اكەلگەن شايدى بەزەندىرە تۇسەدى دەپ ويلاپ, ىرىقسىز باقشاعا بارۋعا يتەرمەلەدى دەپ ويلايدى. بۇل توسىن ارەكەتتىڭ تابيعيلىعى ريكيۋگە تارتىمدى بولىپ كورىنەدى. بىراق ءۇي يەسى ليموندى سوڭىنان كۇرىش تورتىنا قوسىپ اكەلەدى. وسىدان ريكيۋ بۇنىڭ ءبارى الدىن-الا جوسپارلانعانىن تۇسىنەدى. ءۇي يەسى بارىنشا ءوزىنىڭ تالعامپازدىعىن كورسەتۋگە تىرىسقانى تۇسىنىكتى بولادى. وسىنى تۇسىنگەن ريكيۋ تورتتى جەۋدەن سىپايى باس تارتىپ, ۇيىنە قايتىپ كەتەدى. ارينە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالعا ء«ار ەلدىڭ سالتى باسقا, ءيتى قارا قاسقا» دەرسىزدەر, ءبىزدىڭ تانىمىمىزعا ساي ەمەس بولار. دەسە دە ادامزاتقا ءتان ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار بارىمىزگە ورتاق, سوندىقتان مامانداردىڭ كەڭەسىنە سۇيەنىپ, بارلىق حالىقتارعا ساي كەلەتىن جەتىستىككە جەتۋگە باستايتىن كەڭەستەردىڭ ەڭ باستىلارىن سانامالاپ كورەيىك: 1. ماقساتتى انىق قويۋ, باسىمدى­لىقتاردى بەلگىلەۋ; 2. ىسىڭە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ; 3. ءوزىڭنىڭ جانە وزگەنىڭ ۋاقىتىن باعالاۋ; 4. ۇقىپتىلىق, جۇمىستى ۋاقىتىندا ورىنداۋ; 5. ادەمى سويلەۋ, ويىڭدى جيناقى, دالەلدەرمەن جەتكىزە ءبىلۋ; 6. تازا جانە ۇقىپتى كيىنۋ; 7. دەنساۋلىققا كوڭىل ءبولۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, سپورتپەن شۇعىلدانۋ; 8. قاتەلىك جاساۋدان قورىقپاۋ. جەتىستىككە جەتكىسى كەلگەن ادامنىڭ جۇمىسىن ناتيجەسىمەن, تيىمدىلىگىمەن باعالاپ جاتادى. بىراق ادام روبوت تا, وندىرىستىك ماشينا دا ەمەس, سوندىقتان ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كوڭىل-كۇيىنىڭ تۇسۋى­نە بايلانىستى شارشاۋعا, قاتەلەسۋگە, سەلقوس­تىق, ەنجارلىق تانىتۋعا, كۇيگەلەك­تىككە, وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىككە بوي الدىرۋىنا قۇقى بار. دەگەنمەن, ءار ادامنىڭ ماقساتى انىق, ويى ناقتى بولسا, ءوز ميسسياسىن, نە ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ەرتەرەك انىقتاپ السا جۇرەگىندە مەيىرىم, ىسىندە بەرەكە, ومىرىندە تىنىشتىق پەن باقىت بولادى. ال مەن شىنايى ءومىردىڭ ءوزى بەرگەن ساباعىنان وزىمە مىناداي شاعىن ەرەجە جاساپ الدىم: «ەشقاشان بىرەۋ كەلىپ كومەكتەسەدى دەپ ۇمىتتەنبە, بىرگە بارامىز عوي دەپ كۇتپە, بىرەۋمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەيمىن دەپ الدانبا, ەشكىمنەن ەشقاشان ەشنارسە كۇتپە. قاجەت نارسەنىڭ ءبارىن ءوزىڭ جاسا. مۇمكىن بولسا قاسىڭا دوس-جاران, ارىپتەس, ماقساتتاس ادامداردى جينا, ءبىر ماقساتقا جۇمىلىپ جۇمىس ىستەپ كور. ناتيجەسى بولماسا, ەشكىمگە رەنجىمە». جەتىستىككە جەتۋدىڭ باسقا جولى جوق.