وركەنيەتتىڭ بۇكىل دامۋ تىزبەگىنە زەر سالساڭىز, وندا كورەتىنىڭىز دامۋدىڭ تەك قانا ءبىلىم مەن عىلىم بولعان جەردە اقيقاتقا اينالعاندىعى. الەكساندر ماكەدونسكي تۇسىندا ءتىزىمىن اريستوتەلدىڭ ءوزى جاسادى دەلىنەتىن الەمنىڭ جەتى عالاماتى شىعىس ازيا ەلدەرىندە ورنالاسقان ەكەن. قازىرگى تۇركيا جەرىندەگى ەفەس قالاسىندا سول جەتى عالاماتتىڭ ءبىرى ارتەميدا حرامى بولعان. قازىرگى يران, يراك جەرىندە ورنالاسقان پاتشالىقتا «اسپالى باق» (سەميراميدا باعى) بوي تۇزەپتى. ول تىزىمگە ىلىنبەي قالعان ءۇندىستان مەن قىتاي جەرىندەگى جەراستى حرامدارى قانشاما. قىسقاسى, سانالى ادامزات عىلىم دامىعان جەردە ءبارى قۇلپىراتىنىن ءبىلىپ الدى.
ەگەر ءبىز بىلەتىن بەرتىندەگى تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, وندا كورەتىنىمىز – ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كۇل-تالقان بولعان ەۋروپا ەلدەرى مەن جاپونيانىڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە گۇلدەنۋى. بۇل دامۋدا دا, ءسوز جوق, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءىزى جاتىر. كەزىندە كسرو ءوزىن قورشاعان بۇكىل كاپيتاليستىك الەمگە جالعىز قارسى تۇردى. وعان كاپيتاليستىك دۇنيەنىڭ بارلىق كۇشى باتا المادى. سەبەبى, وداقتا اسكەري الەۋەتتى نىعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, بارلىق عىلىم مۇمكىندىگى سول ماقساتقا پايدالانىلدى. ەگەر سول كۇشتى وداق نەگە قۇلادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەتىن بولساق, ول دا دايىن سەكىلدى. اسكەري ستراتەگيالىق ماقساتقا قىزمەت ەتەتىن عىلىمدى دامۋعا كۇش سالىندى دا, حالىق شارۋاشىلىعىنا قىزمەت ەتەتىن عىلىم نازاردان تىس قالدى. ءماسەلەن, جاپونيانىڭ جەڭىل اۆتوكولىگىنە, ەلەكتروندى تۇرمىستىق تاۋارلارىنا قىزىعۋشىلار ولاردىڭ ارزاندىعى مەن ۇنەمدىلىگىن تىلگە تيەك ەتەدى. سوندا مىناداي سۇراق تۋادى: عارىشقا ءبىرىنشى جاساندى جەر سەرىگىن, ادامدى ۇشىرا العان كەڭەس وداعىنىڭ عىلىمى جاپون اۆتوكولىكتەرىندەگىدەي جانارماي ۇنەمدەيتىن ينجەكتور سەكىلدى قۇرىلعىنى ويلاپ تابۋعا قابىلەتتەرى جەتپەدى مە؟ بىزدىڭشە عىلىمنىڭ ءالسىز, عالىمنىڭ تالانتسىز بولۋى مۇمكىن ەمەس. كەڭەستىك عىلىم مەكتەبى ەشقاشان قاتارىنان كەم قالعان جوق. تەك حالىق شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ساپا جاعىنان كوتەرۋشى عىلىم قارجىلاندىرىلۋى كەيىن قالىپ جاتتى. دەمەك, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگى ءالسىز بولدى. سوندىقتان كەز كەلگەن مەملەكەتتە باسشىلار عىلىمعا كوڭىل بولسە, سول مەملەكەت داميدى دەگەن قورىتىندى جاساي الامىز.
ءوزىنىڭ سوڭعى قىزمەتىنە ساتىلاپ ءوسىپ, اقىرى ەگەمەندىگىن جاريالاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق ءبىلىم, عىلىمعا مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان بەرى ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, قامقورلىق كورسەتىپ كەلە جاتىر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بارشاعا بەلگىلى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن اسا قيىن كەزەڭ بولدى. بۇل ونىڭ كورەگەندىگى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ ناقتى مىسالى. ال ەكونوميكاداعى بۇل قيىندىقتار تابيعي زاڭدىلىق ەدى. ولاي دەيتىنىمىز كسرو دەرجاۆاسىنىڭ ءبىر ءبولشەگى قازاقستان ەكونوميكاسى جالپىوداقتىق ەكونوميكامەن اجىراعىسىز دەڭگەيدە شيەلەنىستى بايلانىستىرىلعان بولاتىن. ايتالىق, الماتىداعى ءبىر الىپ زاۋىتتا بار بولعانى پودششيپنيك شىعارىلدى. وداق كەزىندە وسى ونىمدەر بارلىق دەرلىك وداقتىق زاۋىتتارعا تاراتىلدى دەسە دە بولعانداي. وداق ىدىراپ, سول ءونىمدى الدىراتىن زاۋىتتار جۇمىسىن توقتاتقان شاقتا ءبىزدىڭ الماتىداعى زاۋىت تا توقتاۋعا ءماجبۇر بولدى. سونداي-اق كسرو اسكەري الەۋەتىنە قىزمەت ەتكەن جيىرمادان استام كاسىپورىن كوپ ۇزاماي-اق ءومىر ءسۇرۋىن اياقتادى. ال بۇلاردىڭ ارقايسىسىندا بەس مىڭنان ون مىڭعا دەيىن ادام جۇمىس ىستەگەنىن ەسكەرسەك, جاعدايدىڭ قالاي ورايلاسقانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس.
جاعداي ءبىز جوعارىدا سۋرەتتەگەندەي بولىپ تۇرعان كەزەڭدە بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز حالىقتى سابىرلىلىققا شاقىرۋدى كۇندەلىكتى قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى بۋىنىنا اينالدىردى. سول كەزدەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قينالعان حالىق اراسىندا ءجيى بولعانىن كۇندەلىكتى اقپارات قۇرالدارىنان وقىپ, تەلەديدار حابارلارىنان كورىپ جۇردىك. ەلباسىمىزدىڭ قينالعان حالىققا بىلاي دەگەنى ءالى ەستەن كەتپەيدى: «بىزدەر نە كورمەدىك, نەنى جەڭبەدىك. اشتىقتى دا, ۇلى وتان سوعىسىن دا باستان وتكەردىك, جەڭىسكەر بولىپ شىقتىق. بۇل توزىمدىلىك پەن يگى ماقساتقا جۇمىلۋدىڭ ايقىن كورىنىسى ەدى. سونداي نەبىر زۇلماتتى باستان كەشكەن حالىق ەدىك قوي, تاعى دا توزەيىك, شىدايىق, بىرلىك پەن ىنتىماعىمىزدى ساقتايىق. ال مەن سەندەرگە كوپ ۇزاماي-اق بۇل قيىندىقتىڭ ارتتا قالىپ, تاۋەلسىز قازاقستانىمىز قايتادان دامۋ جولىنا تۇسەتىنىنە ۋادە بەرەمىن». اسا قيىنشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىق الدىنا ەش جاسقانباي شىعىپ, وسىنداي ۋادە بەرۋ تەك قانا ءوز ءبىلىمى مەن قابىلەتىنە سەنگەن, جاۋاپكەرشىلىكتى تولىق سەزىنىپ, ءوز موينىنا العان كوشباسشىلاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس ەكەنى ايقىن. اقىرى, دالىرەك ايتساق, 1996 جىلى ەكونوميكالىق رەتسەسسيا مەن گيپەرينفلياتسيا شەگىندى. 1997 جىل تاۋەلسىز ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىمەن قورىتىندىلاندى.
سول كەزدەگى جاعدايدىڭ تاعى ءبىر اقيقاتى ەستەن كەتپەيدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇعالىمدەرگە جالاقىلارىن, ستۋدەنتتەرگە شاكىرتاقىلارى بەرىلمەي جاتقان كۇننىڭ وزىندە دە سولاردىڭ بارىنە تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن ەڭ باستى قاجەتتىلىك ءبىلىم مەن عىلىم ەكەنىن ۇدايى اتاپ كورسەتىپ, مەكتەپتەردە وقۋشىلاردىڭ ساباققا قاتىسۋىن, ستۋدەنتتەردىڭ لەكتسيالار مەن عىلىمي ىزدەنىستەردەن قالماۋىن قاداعالاۋدى وقۋ ورىندارى باسشىلارىنا ەرەكشە مىندەت ەتىپ جۇكتەدى. ءوز كەزەگىندە جاڭا مەملەكەتتى قۇرۋشى مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن كومپيۋتەرلەندىرۋ ءىسىن تمد كولەمىندە ءبىرىنشى بولىپ قولعا الدى. ەل بيۋدجەتىنە تۇسكەن ازعانتاي اقشادان وسى ماقساتقا ارنايى قارجى ءبولۋدى دە ەشقاشان ۇمىتقان جوق. ناتيجەسىندە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ورتا مەكتەپتەرى تولىق كومپيۋتەرلەندىرىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ومىرگە كەلدى.
نازار اۋداراتىن ءبىر تۇس, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە اسا قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە عىلىم تۋرالى زاڭ قابىلداعان ءبىزدىڭ قازاقستان ەكەن. وعان دا ۇيىتقى بولعان, نۇسقاۋ بەرگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەكەنىن بىلەمىز. سول زاڭدى دايىنداۋشىلار كەيىننەن بىلاي دەپ ەسكە الدى: «زاڭدى دايىنداۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جۇمىس توبىنا پرەزيدەنت ارنايى تاپسىرما بەردى. وندا ەڭ الدىمەن وتاندىق ءبىلىم, عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ قاناعاتتانارلىق جۇيەسىن ىسكە قوساتىنداي تەتىك بولۋى كەرەك دەگەندى ايتتى. ءبىلىم – عىلىم – ءوندىرىس تىزبەگىن جاساۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ال زاڭدى جاڭارتۋداعى باستى ماقسات تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسى سالاسىن حالىقارالىق قالىپقا كوشىرۋ ەكەنىن ەسكەرتتى. ەڭ باستىسى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەلدىڭ بولاشاعىنا ءبىلىم مەن عىلىم ارقىلى نەگىز قالاۋ ۇستانىمىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى قيىن كەزەڭدەرىندە-اق ءوز قىزمەتىنىڭ وزەگى ەتىپ العاندىعى. ءسويتىپ, قوجىراي باستاعان سالاعا قايتادان جان ءبىتتى. دەسەك تە, زاڭدا تولىپ جاتقان ولقىلىقتار بولدى. ايتالىق, ەلباسىمىزدىڭ نەگىزگى تاپسىرماسى حالىقارالىق قالىپتا جۇمىس ىستەيتىن ءبىلىم – عىلىم – ءوندىرىس تىزبەگىن قۇرۋ بولسا دا, ءدال وسى ىسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن بيۋروكراتيالىق بۋىندار ومىرگە كەلدى. ءسويتىپ, كوپتەگەن عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىقتارى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالماي قالدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, بيىلعا دەيىن قولدانىستا بولعان العاشقى زاڭىمىزدا پرەزيدەنت بەرگەن نەگىزگى تاپسىرمانى: ءبىلىم – عىلىم – ءوندىرىسىن ءتىزبەگىن قۇرۋدىڭ ورنىنا بيۋروكراتتارعا تاق بەردىك. جاعدايدىڭ وسىلاي بولىپ تۇرعانىن ەلباسى تالاي جيىنداردا ايتىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن باسقارعان ازاماتتارعا سالانى «حالىقارالىق قالىپقا كوشىرەتىن كەز جەتكەنىن» ەسكەرتىپ ءجۇردى.
2010 جىلدان باستاپ قازاقستان دامۋدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى قولعا الدى. بۇل ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن جاسالعان ۇلتتىڭ ساپالىق دەڭگەيىن كوتەرەتىن كەشەندى جۇمىس. وسى ۋاقىتقا دەيىن اگرارلى, شيكىزاتتى ايماق بولىپ كەلگەن قازاقستان ەندى ون جىلدان كەيىن يندۋسترياسى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلماق. ءبىزدىڭ ەكونوميست-عالىمدار مۇنى اقشامەن باعالايمىز. ەگەر وسى تۇرعىدان تۇسىندىرەتىن بولساق, وندا جۇمىسشى قىزمەتكەرلەر اراسىندا جوعارى جالاقىلار سانى ارتاتىن بولادى. ەڭبەك تەحنولوگياسى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. ءماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە كومپيۋتەرمەن باسقارىلاتىن ءوندىرىس ورىندارى ءونىم شىعارىپ جاتىر. بۇل زاۋىتتارداعى جۇمىسشىلاردى بىلىكتى ينجەنەرلەر دەۋگە دە بولاتىن شىعار. دەمەك, وسىنىڭ ءوزى-اق ۇلتتىق ساپانىڭ ۋاقىت وزعان سايىن جاقسارا ءتۇسۋىنە قالانعان ءبىر نەگىز ەمەس پە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسىنداي كورەگەن ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋشى ۇلتتىق ماماندار مەن عالىمدار بولۋى ءتيىس.
جوعارىدا ايتقانىمداي, ەل دامۋىندا نەگىزگى ءۇش تىرەۋ بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ءبىلىم. ەگەر ءبىزدىڭ وسى ءبىرىنشى تىرەۋگە ۇڭىلە قارايتىن بولساق, وندا «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ ونىڭ حالىقارالىق قالىپقا ساي جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعانداي. ءبىز مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى تومەن بولعاندىقتان ۇستاز قادىرى كەتتى دەپ كەلدىك. ال مىنا جاڭا زاڭدا مۇعالىمدەردىڭ ورتاشا جالاقىسى ەكونوميكا سالاسىنداعىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسىنان كەم بولمايتىنى باياندى ەتىلگەن. ءبىر اتاپ كورسەتەرلىك تۇس, جالاقىنىڭ جەكەلەگەن مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ ناتيجەسىنە تىكەلەي بايلانىستى بولاتىندىعى. ەگەر بەلگىلى ءبىر مۇعالىم شاكىرتتەرىنە ساپالى ءبىلىم بەرەتىن بولسا, ونىڭ جالاقىسى بىلايعىعا قاراعاندا جوعارى بولماق. ولاي بولسا شەتەلدەردەگىدەي سالا ماماندارىن قارجىمەن ىنتالاندىرۋ وڭ ناتيجە بەرەدى دەپ ويلاۋعا ءتيىسپىز. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە شەتەلدىك قالىپتا وقىتاتىن تالانتتى, دارىندى بالالار مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
ەكىنشى تىرەك – عىلىم. بۇكىل عۇمىرىمىزدى عىلىم سالاسىنا ارناعاندىقتان, ونىڭ قوعام جانە مەملەكەت ءۇشىن پايداسى قانداي ەكەنىن قاجەت بولسا جىر عىپ ايتار ەدىك. بىراق ونى, مەنىڭشە, جاپپاي ساۋاتتى قازاقستاندىقتاردىڭ ءبارى تۇسىنەدى دەپ ويلايمىز. ەندەشە وسى ەكىنشى تىرەكتىڭ جەمىسىن كورەتىن كەزدى جاڭا زاڭ جاقىنداتا تۇسكەندەي. بۇرىندارى عالىمدارىمىز اشقان جاڭالىقتارىن «وتكىزە الماي» اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ كەلسە, ەندى ولار تەك قانا عىلىمي ىزدەنىستى جالعاستىرۋشى تۇلعا قالپىندا قالادى دا, جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋمەن عىلىمي كەڭەس اينالىساتىن بولادى. ال جاڭالىقتىڭ وندىرىسكە ەنۋى جاڭالىق اشۋشى عالىمنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن تۇزەيتىن ءبىر كوز بولىپ شىعادى. جاڭا زاڭدا عالىم ءۇش كوز ارقىلى قارجىلاندىرىلاتىنى ناقتىلانعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى – نەگىزگى جالاقى. عالىمدا جالاقى جانە جۇمىس ىستەيتىن ورىن بولادى. بۇل مەملەكەتتىڭ باستى كەپىلدىگى. ەكىنشى جولدا مەملەكەت عالىمدارعا عىلىمي ىزدەنىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى ماقساتتى گرانت ءبولەدى. بۇل گرانتتى جەكەلەگەن عالىم نەمەسە عىلىمي توپ پايدالانۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى كوز – ءوندىرىس. جەكەلەگەن عالىم جالاقىسىن الا ءجۇرىپ, ارنايى گرانتپەن ءجۇرگىزىلگەن عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارىنان ناقتى ناتيجە السا, ول جوعارى عىلىمي كەڭەستە ماقۇلدانادى دا, وندىرىسكە جولداما الادى. بۇل جەردە عالىم اۆتور رەتىندە تاعى قوسىمشا قارجىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىنىن ايتۋ كەرەك. سوندا وسىناۋ ءۇش كوز ارقىلى قارجىلاندىرىلعان عالىم جانە عىلىمي ىزدەنىس ناتيجەلىرەك بولادى دەپ ويلاۋعا بۇگىننىڭ وزىندە مۇمكىندىك بار.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ۇلگىسىندە جۇمىس ىستەيتىن جوعارى عىلىمي كەڭەس جەكەلەگەن عالىمدار مەن عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ ىزدەنىس ناتيجەلەرىن تىكەلەي وندىرىسكە ەنگىزۋدى قولعا الاتىن ءبىر تەتىك بولماقشى. مۇندايدا ءبىلىم مەن عىلىمعا ءۇشىنشى تىرەك – ءوندىرىس ءوزى كەلىپ ءتۇيىستى دەۋگە بولاتىن شىعار. ول ۇشەۋى تۇيىسەتىن جەردە ەل گۇلدەنەدى.
قازىرگى كەزدە كوپ جەرلەردە «شەتەلدىك كومپانيالاردا شەتەلدىك ماماندارعا وتاندىق مامانداردان ارتىق اقشا تولەنەدى» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلادى. بىلاي قاراعاندا, شەتەلدىك مامانداردىڭ ءبىزدىڭ مامانداردان بىلىكتىلىگى ارتىق ەمەس سەكىلدى. دەسەك تە, مەن ءدال وسى شەندەستىرۋگە كەلىسە المايمىن. ويتكەنى, شەتەلدەردە ناقتى ءبىر سالانىڭ ناعىز بىلگىرى دايىندالادى. ال بىزدە جالپىلاما وقىتىلادى. ايتالىق, ينجەنەر ماماندىعىنىڭ ءوزى شەتەلدەردە مەيلىنشە ناقتى تۇستارعا لايىقتى وقىتىلۋ باستالعالى قاشان. ال ءبىز كەڭەستىك جۇيەدەگى جالپىلامادان وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇتىلا الماي كەلدىك. ەندى وقۋ جاڭا زاڭ بويىنشا جۇزەگە اسا باستاعان كەزدە وسىنداي وتە نازىك سالالار ماماندارى ءوز ەلىمىزدە, ءوز ازاماتتارىمىزدان دايارلانىپ, بۇل تۇپتەپ كەلگەندە مول جالاقىلى قىزمەتكە شەتەلدىكتەردىڭ شاقىرتىلۋىن توقتاتادى.
ەكىنشىدەن, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ينتەللەكتۋالدى جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ, ولاردىڭ جۇمىسشىلارىنىڭ ءوزى ينتەلليگەنتتەردەي ەڭبەك جاعدايىندا قىزمەت ەتەدى. بۇل سونداعى جۇمىسشىلاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ مەرزىمىن ۇزارتىپ, جالپىۇلتتىق عۇمىر ارتادى. ۇشىنشىدەن, جالاقى مولشەرى وسەتىن بولادى. تومەنگى جالاقىلى قىزمەتتەر ازايىپ, ەلدەگى ورتاشا جالاقى مولشەرى ارتادى. بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى جاقسارادى دەگەن ءسوز. تورتىنشىدەن, ۇلتتىق ساپا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. بۇل قوعامدىق سانانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جالعىز جول. بۇل سونداي-اق مەملەكەتتە ورتاشا تاپتىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن دە جول. دامىعان ەلدەردە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ 70 پايىزدان استامى ينتتەلەكتۋالدى جۇمىس ورىندارىندا ەكەن. سوندا قالالارداعى اۋلا تازارتۋشى, ءۇي كۇتۋشى سەكىلدى ماماندىق يەلەرىن ەسكەرمەسەك, اگرارلىق سالادا جۇرگەندەرى شامامەن 25 پايىزدى قۇرايدى.
كەلەسى ءبىر ۇتاتىنىمىز – جالپىۇلتتىق تۇرمىستىڭ جاقسارۋى. ويتكەنى, پرەزيدەنت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى مەن «عىلىم تۋرالى» زاڭدى ءبىر-بىرىنە دانەكەر بولۋى ءۇشىن ۇشتاستىرا قابىلداتتىردى. ونىڭ باستى سەبەبى, وتاندىق ءبىلىم عىلىمدى, عىلىم يندۋستريانى دامىتسىن دەگەندىك بولسا كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا 2010 جىلدان باستاپ پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتقان نىساندار نەگىزىنەن وڭدەۋشى-ۇقساتۋشى سالا بولىپ تۇرعانى ءسوزىمىزدىڭ ناقتى دالەلى. ال وڭدەۋشى-ۇقساتۋشى سالالاردىڭ ءونىمىندە قوسىمشا قۇن ەڭ كەمى شيكىزاتتان ەكى ەسە جوعارى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ەلىمىزدىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى نەگىزىنەن ينتەنسيۆتى ءوسىپ, وتاندىق ەڭبەك ءونىمدىلىگى ارتىپ, اقىر اياعىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا تابىسى ايتارلىقتاي وسەدى. پرەزيدەنتتىك باعدارلاما بويىنشا 2020 جىلى ىشكى جالپى ءونىم 2010 جىلعى دەيىنگىدەن شامامەن 150 پايىزعا ورتاق. مۇنداي جاعدايدا ءبىز وتانداستاردىڭ ورتاشا جالاقىسى دا 2010 جىلعى دەڭگەيدەن 150 پايىزعا وسەدى دەپ ويلاۋعا قاقىلىمىز. بۇل ەكونوميكا عىلىمىنىڭ ناقتى تۇجىرىمى.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, قازاقستان كسرو-دان كۇيرەگەن ەكونوميكانى عانا مۇراعا العان جوق, سونىمەن بىرگە, ەڭ مىقتى عىلىمدى دا مۇرا ەتە الدى. حيميا, فيزيكا, ماتەماتيكا, بيولوگيا, ميكروبيولوگيا, مەديتسينا سالاسىندا نەبىر تالانتتى عالىمدارىمىز بولدى جانە ءالى دە بار. ەڭ باستىسى, سولار نەگىزىن قالاعان عىلىمي مەكتەپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ماسەلەن, بولات جۇبانوۆ, ەدىل ەرعوجين سەكىلدى عالىمدار دۇنيەجۇزىلىك حيميادا تەڭدەسى جوق جاڭالىق اشقان تۇلعالار. اتتەڭ, سول جاڭالىقتار كەزىندە زاۋىتتار باسقا جەرلەردە ورنالاسقاندىقتان قازاقستانعا تيمەدى. دەسەك تە, سول عالىمداردىڭ مەكتەبى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى بويىنا ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ, نەبىر تاماشا جاڭالىقتار اشىپ ۇلگەردى. مەنىڭشە, جاڭا زاڭ جانە سول زاڭ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن تەتىكتەر وتاندىق عالىمداردىڭ جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزىپ-اق قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ مىقتى مەملەكەتتەرمەن يىق تەڭەستىرەتىن جاعدايعا جەتكىزەر كۇن الىس ەمەس. ولاي دەيتىن سەبەبىم, قازاقستاندىق عالىمدارعا ءبۇگىندە امەريكا, فرانتسيا, جاپونيا, قىتاي سەكىلدى مەملەكەتتەر «قۇدا» ءتۇسىپ, بىرلەسكەن جوبالار بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى ۇسىنىپ ءجۇر. كەيبىر جوبالار قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەي باستادى.
ن.نازارباەۆ باعدارلامالارىنا رەت-رەتىمەن كوز سالعان عالىمدار ەلباسىمىز العا قويعان «الەمدەگى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ ساپىندا بولۋ» ماقساتىنىڭ ونىڭ بۇكىل جيىرماجىلدىق قىزمەتىنە وزەك بولىپ ورىلگەنىن بايقاي الادى. اۋەلى كسرو-دان قالعان ەكونوميكالىق رەتسەسسيا مەن گيپەرينفلياتسيادان شىعۋعا بار كۇش جۇمىلدىرىلدى. سودان سوڭ شيكىزاتتىق نەگىزدەگى ەكونوميكانى دامۋ ارناسىنا سالا وتىرىپ, ودان كەلەسى نەگىزگى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قور جينالدى. اقىر اياعىندا 2010 جىلدان باستاپ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قولعا الىندى. مىنە, وسى بار بولعانى جيىرما جىل ىشىندە عىلىم تۋرالى ەكى زاڭ قابىلدانۋى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۇپكى ماقساتىنا جەتۋدەگى كەزەكتى باسپالداعى ەكەنى داۋسىز.
ءبىز ەكونوميست عالىمدار ۇنەمى ەسەپپەن سويلەگەندى ۇناتامىز, ويتكەنى, كۇندە شىعاراتىنىمىز ەسەپ. مەنىڭ كەيبىر ەسەپتەۋلەرىم بويىنشا, 2020 جىلدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى 20 مىڭ دوللارعا جەتىپ قالادى ەكەن. مۇنىڭ 70 پايىزدايى تەك قانا يننوۆاتسيالىق وندىرىستەن الىنادى. بۇل كورسەتكىش ءبىزدى شىعىس ەۋروپانىڭ ەڭ مىقتى مەملەكەتتەرىمەن تەڭەستىرەدى. ءوز باسىم مۇنى قازاقستاننىڭ عارىشتىق جىلدامدىقپەن سامعاۋى دەپ ويلايمىن.
ءحىح عاسىردا ۇلتىمىزدىڭ دانىشپانى اباي «ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى-اۋ مۇرتىڭ» دەگەن ەكەن. مۇنى ادەبيەتشى-ءتىلشى ماماندار ەڭ جاقسى دەگەندە «اباي ۇلتتى ءبىلىم الۋعا, عىلىمدى مەڭگەرۋگە شاقىرعان وسىنداي ولەڭ جازدى» دەپ تۇسىندىرەدى. ال بىزدەر, ەكونوميست ماماندار دانىشپانىمىزدىڭ بۇل ءسوزىن «ەڭ بولماعاندا ۇستارا شىعاراتىن يندۋستريا قۇر» دەگەنى دەپ ويلايمىز. ءيا, بىزدە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇستارا شىعاراتىن ءبىر كاسىپورىن جوق ەكەن. مەنىڭشە, ونداي كاسىپورىندى ەرتەڭ دە سالماۋىمىز مۇمكىن. ويتكەنى, ۇستارا شىعارۋعا ماماندانعان شۆەيتساريانى قايتالاپ قايتەمىز. سوندىقتان وزىمىزدە حيميا ونەركاسىبىن دامىتا وتىرىپ, الەمگە شيكىزات ەمەس, الۋان ءتۇرلى حيميا ءونىمدەرىن ساتايىق تا, ولاردان ۇستارا الايىق. سوندا «اسىعىمىز تۇگەل» بولماق. مىنەكي, ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بىلە-بىلگەنگە وسىلاي «سويلەپ تۇر». ال عىلىم تۋرالى جاڭا زاڭىمىز سول باعدارلامانى جەمىستىرەك, ەل دامۋىن عۇمىرلىراق ەتەتىن ءبىر تۇس. مەنىڭشە, ۇلتتىڭ تابيعي ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامىعانداعى جەتەتىن جەرى قايسى, ونى ۋاقىت كورسەتەر دەۋدىڭ ءوزى بەكەرشىلىك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ قازاق حالقى اسا زەرەك, اسا تالانتتى حالىق. مىنە, سول زەرەكتىك پەن تالانتتىلىق ناقتى ءوندىرىس بولىپ, ومىردەن كورىنىس تاۋىپ جاتسا, قازاقتىڭ «برەندتەرى» الەم بازارلارىن جاۋلاپ الاتىن كۇن الىس ەمەس.
ساعىندىق ساتىبالدين, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ پروفەسسورى.