سالماعى ۇلكەن, قاتپارى قالىڭ. ويتكەنى, تىكەننەن گۇل ءوسىرىپ, زاھاردان بال الىپ وتىرعان ەلدەر بار. ال بىزدىكى «قاراعايدا قىرىق بۇتاق, بىرەۋى عانا قامشىعا ساپ» دەگەن ءمانىس ەمەس پە؟! الميساقتان ءشول جاعالاپ ەمەس, كول جاعالاپ قوناتىن ەلمىز. تابيعاتتىڭ تال بەسىگىندە تەربەلىپ, قورشاعان ورتامەن بىتە قايناسقان قازاقتىڭ «كەۋدەسى تۇكتى جەر-انا, قۇت دارىت تا, جارىلقا!» دەگەن تىلەگىن قۇداي بەرە سالعان. ەگىستىك پەن مال شارۋاشىلىعىن بىلاي قويعاندا, ءتورت مەزگىلدە دە تۇرلەنىپ, تۇلەپ سالا بەرەتىن, تۋريزمگە سۇرانىپ تۇرعان جەر جانناتى جەتەرلىك. تۇركى الەمىنىڭ تورىندەي التايدان الاتاۋعا دەيىنگى ءزاۋ-زاڭعارلار, كاسپيدەن بالقاشقا دەيىنگى كوكشۋلان ايدىندار, قاھارلى قاعاناتتار كوزىندەي ۇلىتاۋدان قاراتاۋعا دەيىنگى تاريحي كەسەنەلەر, سۋى دا, نۋى دا ەم, اۋاسى ساف تاعى قانشا قىمبات تا كورىكتى ورىندار ەلىمىزدە بارشىلىق. ياعني, وتاندىق ءتۋريزمنىڭ اسىعى الشىسىنان تۇسۋىنە قاجەتتى تابيعات سىيى دا, تاريح سىيى دا كوپ. بۇل ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى «تۋعان جەر» قاعيداتتارىمەن دە قابىساتىن قارقىندى ءوسۋ ۇستىندەگى سالا. ەندەشە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋداعى ىزدەنىسىمىز قانداي, ىركىلىسىمىز نەدە؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
بۋراباي
البەتتە, ارقان بويى جەردىڭ, تۇساۋ بويى جاقىندىعى بار. بۇگىندە بۋرابايدىڭ كۇنى وڭىنان تۋدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. ەلورداعا ەڭ جاقىن كورىكتى تابيعات اياسى – كوكشە جەرىندە. اگاراكي, الاتاۋ جاقىن بولسا, استانالىقتار الاتاۋدىڭ شىرشالى شىڭدارىن دا تولتىرار ەدى. ويتكەنى, قالانىڭ قانداي عالامات عيماراتتارى بولسا دا, جاراتىلىستىڭ ءبىر پۇشپاعىنا جەتپەيدى. بۇگىندە بۋرابايعا جەتۋ قيىنعا سوقپايدى. 250 شاقىرىمنان استام ايناداي اۆتوداڭعىلدى جەڭىل كولىكپەن باسىپ وتۋگە, 2-3 مىڭ تەڭگە ارالىعىنداعى تاكسيمەن جەتۋگە, سونداي-اق اۆتوبۋسپەن 1300 تەڭگە شاماسىندا, پويىز نەمەسە «ەلەكتريچكامەن» 1000 تەڭگە كولەمىندە بارۋعا بولادى. الماتىدان كوكشەتاۋعا اپتاسىنا ءۇش مارتە ۇشاق قاتىنايدى. وتاندىق ءتۋريزمنىڭ بەلسەندى ناسيحاتشىسى, ساياحاتشى-بلوگەر مارفۋعا شاپيان جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنا بۋرابايداعى دەمالىس تۋرالى بىرقاتار ماعلۇمات جاريالاعان ەكەن. بلوگەردىڭ ايتۋىنشا, بۋرابايعا جەتىپ العاننان كەيىن دەمالىس ايماعىن ەركىن ارالاۋعا ەڭ قولايلى كولىك ۆەلوسيپەد كورىنەدى. ال اقىلى جاعاجايلار ادام باسىنا 800 تەڭگەدەن الادى. ايگىلى جۇمباقتاسقا قايىقپەن بارۋعا بولادى. قايىقتى جارتى ساعاتقا جالعا الۋ قۇنى – 3 مىڭ تەڭگە. وقجەتپەس پەن كوكشەتاۋ شىڭدارىنا شىعۋ ءۇشىن ارنايى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلادى. سونداي-اق ابىلاي حان الاڭى اتتى تاريحي ەسكەرتكىش ورنىنا كەلۋشىلەر كوپ. اينالاسىندا كادەسىيلار ساتىلادى. بيىل ەتنواۋىل دا وسى حان الاڭىندا بوي تۇزەگەن. سول سياقتى كەنەسارى ۇڭگىرى دە بۋرابايعا بارعان جان كورۋى ءتيىس تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى. جەر ساۋلەتى – ورماننىڭ قاراعاي اڭقىعان اۋاسىمەن تىنىستاعاننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! ونىڭ سىرتىندا ءدامى ءتىل ۇيىرەر ايگىلى كوكشەتاۋ بالمۇزداعى دا بار. ال قوناق ءۇي باعالارى 10 مىڭ تەڭگەدەن باستالسا, دەمالىس بازالارى 3-4 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ قابىلدايدى. سونىمەن بىرگە ابىلاي حان اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن ارالاۋعا بولادى.
التاي
جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ جازعانداي, قاراعايدان قاراعايعا سەكىرگەن ءتيىنى جەرگە تۇسپەستەن ۇلى مۇحيتقا دەيىن جەتەتىن نۋ ورماندى شىعىس قازاقستان جەرى تۋرالى ماقتانىشپەن ايتا الامىز. «بۇل ماڭايدىڭ ادەمىلىگى ەۋروپاداعى شۋەتساريا تاۋلارىنان اناعۇرلىم ىلگەرى. شۋەتساريا وزىنە شۋەتساريا, قازاقستاننىڭ ىشىندە التايدان ادەمى جەر جوق. التاي – جەردىڭ جۇماعى, التاي – ءبىزدىڭ جەر. التايدا بولعان ادامدا ارمان جوق!» دەپ جازعان ەدى ءبىر عاسىر بۇرىن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ءوزىنىڭ «قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا. راسىندا, التايدان ادەمى جەر جوق. وزەندەر ورنەكتەگەن ولكەدە ەرتىسىڭىزدىڭ ءوزى قارا ەرتىس, اق ەرتىس, جوعارعى ەرتىس, تومەنگى ەرتىس بولىپ سان قۇبىلىپ اعادى. جول-جونەكەي زايسان كولىنە قۇيىپ, قايتا اعىپ شىعادى. ءاۋ باستاعى باستاۋى – مارقاكولدىڭ بيىگىندەگى مۇزارت تاۋلارداعى جەتىقابا وزەندەرى. بىلاي بارساڭىز, بۇقتىرما مەن تۇرعىسىن وزەندەرى جاتادى جون ارقاسى جالتىراپ. مۇزتاۋدان باستاپ بۇركىت تاۋى دەيسىز بە, تارباعاتاي جايلاۋى دەيسىز بە, قيا بەتكەيى جازدىڭ وزىندە كىرپىگىڭىزگە قىراۋ قاتىراتىن ءار زاڭعاردىڭ ءبىر اتاۋى, وزىندىك بولمىسى بار. ولاردى بىرىكتىرىپ تۇرعان ورتاق اتاۋ – التاي. ءبىر ءوزىن ءتورت مەملەكەت ەنشىلەپ جاتقان ادامزاتتىڭ التىن بەسىگىنىڭ ءبىرى التايدا قازاقستاننىڭ قيىر شىعىستاعى گلۋبوكوە, زىريان, كاتونقاراعاي, كۇرشىم اۋداندارى مەن ريددەر قالاسى ورنالاسقان. وسىلاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, كاتونقاراعايدىڭ تۋريستىك الەۋەتى زور. اۋداندا كوپتەگەن پانتىمەن ەمدەۋ ورتالىقتارى مەن شيپاجايلارى قىزمەت كورسەتەدى. التايدىڭ اساۋ بۇعىلارى ءبىر جىل كوتەرگەن شاڭىراقتاي مۇيىزدەرىندەگى بار قۋاتىن شيپاجايعا اعىلعان تۋريستەرگە «تارتۋ» ەتەدى. ونىڭ دەنگە, تانگە شيپاسى تۋرالى اڭگىمە البەتتە بولەك. ءتىپتى, جەر بەتىندەگى جاراتىلىس سۇلۋلىعىن سەزىنۋ ءۇشىن دە ءبىر ءسات بۇل ولكەگە بەت بۇرۋعا بولادى. وبلىس ورتالىعى وسكەمەننەن كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى شيپاجايلارعا دەيىن شامامەن 300-400 شاقىرىم جول جۇرەسىز. ەگەر قالبا تاۋى جاعىمەن باراتىن جولدى تاڭداساڭىز, بۇقتىرمادان پاروم ارقىلى وتەسىز. ال زىريان اۋدانىمەن جۇرسەڭىز, التايدىڭ باس اينالدىرار سەرپانتينىن تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الاسىز. قالاي دەگەندە دە, قوس قاپتالىڭىزدان قالمايتىن اسەم تابيعات الىس جولدا جالىقتىرمايدى. «راحمان قاينارى», «نۇربۇلاق» سياقتى شيپاجايلاردىڭ ەكونوم كلاستى نومەرى تاۋلىگىنە ءار ادامعا 18 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. بۇل شيپاجايلاردى قىمباتسىنساڭىز, وتباسىلىق دەمالىس ورنى رەتىندە التايدىڭ ءبىر سىلەمى قالبا تاۋىنىڭ ىشىندەگى شىبىندىكول, سىبە كولدەرىنىڭ جاعالاۋىنداعى نەمەسە بۇقتىرما جاعاسىنداعى دەمالىس ايماقتارىن تاڭداۋىڭىزعا بولادى. قاراعايلى قالىڭ جىنىس, تاۋدىڭ تۇنىق, سابات سۋى مۇندا دا بار.
الاكول
قازاقستاننىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا بالاناتىن ءبىر جەر – الاكول. بۇل كولدىڭ سۋى جانعا مايداي جاعار جۇمساقتىعىمەن, تانگە شيپا بولار مينەرالدارىمەن دە ايگىلى. قۋانارلىعى, جىل سايىن الاكولدىڭ تۋريستىك الەۋەتى ۇلعايىپ كەلەدى. بىلتىر شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن جاعالاۋ جاعدايى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ, بۇعان دەيىن بەي-بەرەكەت جاتقان جاعاجاي ءبىرشاما رەتكە كەلتىرىلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جارتى ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىنىپ, دەمالىس ايماعى اباتتاندىرىلدى. جولعا اسفالت توسەلدى, اۆتوتۇراقتار سالىندى, كىشىگىرىم ساياباقتار بوي كوتەردى, جارلاۋىت جاعالاۋ قورشالىپ, كورەر كوزگە كورىكتى بولا ءتۇستى. قازىرگى كەزدە جاعالاۋ ءنوپىر حالىققا تولى. بۇل كەلەشەكتە كولدىڭ كەلەسى كەزەكتەگى جاعالاۋىن باس جوسپار نەگىزىندە جۇيەلى دامىتۋدىڭ قاجەت ەكەنىن جانە ونىڭ جاقىن جىلداردا اتقارىلۋى تيىستىگىن كورسەتەدى.
الاكولگە بۇگىندە ءتۇرلى باعىتپەن جەتۋگە بولادى. ورتالىق قالالاردان اۋدان ورتالىعى ۇرجارعا دەيىن ۇشاقپەن جەتۋگە مۇمكىندىك بار. بىراق بۇل ۇشاقتارعا بيلەت تابۋ قيىن ءارى ماۋسىم كەزىندە تىم قىمباتقا تۇسەدى. ال پويىز الاكولدىڭ باتىس جاعالاۋىنداعى جاعاجايعا عانا جەتكىزەدى. سوندىقتان, ەڭ دۇرىسى, اۆتوبۋس پەن اۆتوكولىك. ارينە, جولدىڭ جاعدايى ءالى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. وسكەمەن مەن سەمەي نەمەسە تالدىقورعان ارقىلى كەلسەڭىز دە, وزىڭىزدەن بۇرىن كولىگىڭىزدىڭ جاعدايىن ۋايىمداۋمەن بولاسىز. ياعني, كولدەگى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ءبىرىنشى كەدەرگى – جول ماسەلەسى.
وردالى وڭتۇستىك
ارينە, جوعارىداعى نىسانداردىڭ تۋريستىك ماۋسىمى تىم قىسقا قايرىلاتىندىقتان دا ينۆەستيتسيا سالۋعا ق ۇلىقسىزدىق بار شىعار. بىراق, ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇل مەكەندەر الەمگە ايگىلى تۋريستىك كلاستەرگە اينالاتىنىنا سەنىم مول. ال ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى كۇنشۋاق كليماتىنا سايكەس تىرشىلىگى قىزۋ قايناپ جاتقان ءوڭىر. سونىڭ ىشىندە, باعزىدان جەتكەن كونە قالالار مەن قورعانداردىڭ ورىندارى, ىزدەرى, ايگىلى كەسەنەلەر مەن كۇمبەزدەر ارحەولوگيالىق-تاريحي تۋريستىك باعىتتارعا باي ەكەنىن كورسەتەدى. ەسىك, تالعار, تالحيز, تاراز, ساۋران, وتىرار, تۇركىستان سياقتى ەرتەدەگى قالالاردىڭ ورنىن كورۋ, كونە تاريح كومبەسىندە قالعان اتا-بابا مادەنيەتىمەن تانىسۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت قوي.
ويدان وي بوتالايدى. قاراتاۋدان بويلاپ, قازىعۇرتتان جايلاپ, وگەمگە دەيىنگى وڭتۇستىكتەگى جەر بەدەرىنىڭ دە وزىندىك ءسان-سالتاناتىن بايقاي بەرمەيمىز. الدىڭعى جىلدارى قىتايدىڭ شىڭجان ولكەسىندەگى شاعانتوعاي اۋدانىنا ساپارلاپ بارعانىمىزدا بارلىق جوتاسىندا 200-گە تارتا گۇلدىڭ قاۋىز جارار كەزىندە ىشكى قىتايدان تۋريستەر اعىلىپ, گۇل فەستيۆالىن ۇيىمداستىراتىنىنا ءتانتى بولعان ەدىك. بىزدە دە جەر جانناتى – جەتىسۋدا, ءتىپتى, الىسقا بارماي-اق تالدىقورعان مەن الماتى قالالارى اراسىنداعى جولدىڭ قوس قاپتالى مامىر مەن ماۋسىم ايلارىندا قىپ-قىزىل جاۋقازىنعا تۇنىپ تۇرادى. وسى ءبىر عالامات كورىنىس تە تۋريستەردى تارتۋعا پايدالانۋعا بولارلىقتاي. وڭتۇستىكتىڭ تۇلكىباس اۋدانىندا شۇبايقىزىل اتتى جەر بار. شۇبايقىزىل دەسە شۇباي قىزىل. بيىل وسى اۋداندا شىمقاي قىزىل گۇلدەردىڭ فوتوفەستيۆالى ۇيىمداستىرىلدى. كەلەشەكتە دە سۋرەتشىلەر پلەنەرى, شەتەلدىك ساياحاتشىلار مەن جۋرناليستەر باسقوسۋى وتكىزىلىپ جاتسا, ەل مەن جەردىڭ ناسيحاتىن ارتتىرا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
«ەلدىڭ قۇتى بەلەڭدە, سۋدىڭ قۇتى تەرەڭدە» دەگەندەي, تۋريزمگە تىلەنىپ تۇرعان تاماشا جەرلەرىمىز كوپ. بىراق, ايدى ەتەگىڭمەن جابا المايتىنىڭىز, كۇننىڭ كوزىن بالشىقپەن سىلاي المايتىنىڭىز سىقىلدى جالاڭ ماقتانمەن دە الىسقا ۇزامايتىنىمىز انىق. ءبارى وزىمىزدەن, ءوز باعامىزدى ءوزىمىز باعالاماۋدان تۋادى. «پايداسىز بۇلت تەڭىزگە جاۋادى» دەگەندەي, قالتامىز قامپايسا شەت ەل اسۋعا قۇمارمىز. ارينە, ىشكى تۋريستىك نىسانداردا زامان تالابىنا ساي سالىنعان قوناق ۇيلەردىڭ باعاسى قالتاعا قىمباتقا تۇسەتىنى جاسىرىن ەمەس. تۋريستەردىڭ كوڭىلى وسى ءۇشىن دە قالىپ جاتادى. بىراق, سۋعا تولماس شولدەگى شۇقاناق سىقىلدى سارقىلا بەرۋگە سەبەپ جوق. وزەن كولگە, كول ەلگە قۇيادى. وتاندىق تۋريزمگە قۇيعان قارجى جىلدار وتە كەلە ينفراقۇرىلىم بولىپ وزىمىزگە قايتادى. ايتالىق, ءتۋريزمدى جولعا قويعان گرەكياعا جىل سايىن 20 ميلليون تۋريست كەلەدى ەكەن. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 15 پايىزىن تۋريزم بەرەدى. بيىل بولگاريادا جىل باسىنداعى ەكى ايدا تۋريستەردىڭ كەلۋى 19 پايىزعا كوبەيگەن. ال تۇركيا الەمدە تانىمال تۋريستىك باعىتتار بويىنشا التىنشى ورىندا تۇر. ياكي, تۋريزم دەگەنىمىز – تىڭ ءورىس, تىڭ كىرىس. سوندىقتان, انتاليا اسىپ, كەمەر جاعالاردا, دۋبايدا دۋمان قۇرار الدىندا ءبىر ءسات ەلىمىزدىڭ جاقۇت-جاۋھارلارىنا دا نازار اۋدارعانىمىز ابزال.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»