ونوماستيكا – ءتالىم بەسىگى

جەر, سۋ اتاۋلارى ءبىزدىڭ تاري­حىمىزدىڭ ايعاعى. وتكەن­نىڭ ءىزى سايراپ جاتقان جەرىمىز تالاي زاماننىڭ جاڭعىرىعىن وسى اتاۋ­لار ارقىلى بىزگە جەتكىزگەنى انىق. بۇگىندە ەگەمەن ەل بولىپ, قابىرعامىز قاتايعان كەزدە سول جوعىمىزدى ىزدەي باستادىق. دالىرەك ايتقاندا, ەل بولىپ اتا-بابامىزدان قالعان تاريحي توپونيميكامىزدى قاي­تا قالپى­نا كەلتىرۋ ىسىنە كىرىستىك. ءبىزدىڭ وبلىستا دا ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارىنا بايلا­نىس­تى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدە, كوشە ات­تارىن قازاقىلاندىرۋدا ءبىرسى­پىرا جۇمىس اتقارىلىپ جا­تىر. بۇل يگى شارا وڭىرىمىزدە ءتىل باسقارماسى قۇرىلعالى ناقتى قولعا الىندى. وبلىس كولەمىندە 2004 جىلدان بەرى 95 نىساننىڭ (اۋىلدار, اۋىلدىق وكرۋگتەر, مەكتەپتەر, بالاباق­شالار, تەمىر جول ستانسالارى, سۋ قويماسى جانە ت.ب.) اتاۋى وزگەرتىلىپ, جاڭا اتاۋلار بەرىلدى. بۇل ىستە استانا-كوكشەتاۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك ما­ڭىزى بار اۆتوجول بويىنداعى توپونيمدەرگە باسا نازار اۋدا­رىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە كوكشەتاۋ قالاسىن ەلوردامەن بايلانىستىراتىن 18 ەلدى مەكەننىڭ 11-ءى تاريحي اتاۋىن يەلەندى. قالعان ەلدى مەكەندەر اتاۋلارىنىڭ وزگەرۋى ۋاقىت ەنشىسىندە, قازىرگى كەزدە ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اتاۋلارى وزگەرتىلگەن نى­سان­دارعا حالقىمىزدىڭ بەلگىلى تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى, ولاردىڭ اراسىندا بوگەنباي بي, ۇمبەتەي جىراۋ, بالۋان شولاق, ەسماعامبەت ىسمايى­لوۆ, مالىك عابدۋللين, راقىم­جان قوشقارباەۆ, ءمادي حاسەنوۆ جانە باسقالارى بار. سون­داي-اق ەلدى مەكەندەرگە ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋلارى قايتارىلۋدا, ماسەلەن ترۋدوۆوە – اقتاس, پريدوروجنوە – اقبۇلاق, بوگدانوۆكا – الاكول, كراسنوۆودسكوە – ايناكول, تاعى باسقا بولىپ جۇرەككە جىلى ۇندەستى. ال ەجەلگى, تاريحي اتاۋلارى تابىلماعان ەلدى مەكەندەرگە قازىرگى زامانعا لايىق, سول ەلدى مەكەننىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىنە, جەر بەدەرىنە سايكەس اتاۋلار بەرىلۋدە. اتاپ ايتساق, زەرەندى اۋدانىنداعى ۆودوپيانوۆكا – اقادىر, پودلەسنوە – بايتەرەك, بۋراباي اۋدانىن­داعى كليموۆكا – اتامەكەن, ارشالى اۋدانىنداعى نوۆوۆلاديميروۆكا – بۇلاقساي بو­لىپ قايتا اتالدى. ءبىز ەلباسىنىڭ «وتارشىل زاماندى ەسكە سالىپ, حالىقتىڭ نامىسىنا تيەتىن اتاۋلاردى دا, ءتىلدىڭ ءتول زاڭدىلىقتارىن, تابي­عي ۇيلەسىمدىلىگىن بۇزىپ تۇرعان اتاۋلاردى دا وزگەرتۋ كەرەك!» دەگەن ءسوزىن باسشىلىق­قا الىپ, ونوماستيكا سالاسىن­دا كوپتەگەن سەمينار-كەڭەس­تەر ءوت­كىزۋدى داستۇرگە اينال­دىرىپ وتىر­مىز. اتالمىش شا­راعا وبلىس اۋماعىنداعى اۋىل­دىق وكرۋگ اكىمدەرىن جيناپ, زاڭ تەتىكتەرىن ءتۇسىندىرۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باعىت­تال­عان پراكتيكالىق سا­باق­تار وتكىزۋدىڭ ناتيجەسى دە جوق ەمەس. 2004-2010 جىلدار ارالى­عىندا تسەلينوگراد اۋدانى – 15, ەرەيمەنتاۋ اۋدانى – 14, ار­شالى اۋدانى – 13, اقكول اۋدا­نى – 12, بۇلاندى, زەرەندى اۋدان­دارى – 10-نان, بۋراباي اۋدانى – 9, ەڭبەكشىلدەر اۋدا­نى – 5, شورتاندى اۋدانى – 4 نىساندى قايتا اتاسا, استرا­حان, ساندىقتاۋ جانە ەگىندىكول اۋداندارى ءبىر-ءبىر ەلدى مەكەنگە تاريحي اتاۋلارىن قايتاردى. باسقارما تاراپىنان جىل سايىن وبلىس اۋماعىنداعى ونو­­ماستيكالىق جۇمىستارعا ساراپتاما جاسالىپ, ءاربىر جىلدىڭ باسىندا اۋدان باس­شىلارىنا تالداۋ قورى­تىن­دىلارى كور­سەتىلىپ, حات جول­دانادى. بۇل ماسەلەگە قىرىن قارايتىن اۋدان باسشىلارى ءتىل ماسەلەلەرى جونىندە وتكىزىلەتىن قورىتىندى كەڭەستە سىنعا الىنادى. اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جانىنداعى وبلىستىق ءتىل سايا­ساتى جانە ونوماستيكا كوميس­سياسى 2006 جىلعى 19 قا­زان­دا وتكەن كەزەكتى وتىرىسىندا اقمولا وبلىستىق فيلارمو­نيا­سىنا حالىق اقىنى ۇكىلى ىبى­رايدىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. 2007 جىلعى 29 ماۋسىمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكى­مەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكا كوميسسياسى اقمولا وبلىستىق فيلارمونياسىنا حا­لىق اقىنى ۇكىلى ىبىرايدىڭ ەسىمى بەرىلسىن دەگەن ۇيعارىم جاسادى. الايدا, وسى ۋاقىتقا دەيىن اتالمىش ماسەلە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قارا­ۋ­ىن­دا جاتىر. بيىل حالقىمىزدىڭ بەلگىلى ءانشى-سازگەرى, حالىق مۋزى­كاسىنىڭ الىبى ۇكىلى ىبى­رايدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولىپ وتىر. وسى ۇسىنىستى 4 جىل بۇرىن قولداعان ەل زيالىلارى, ارداگەرلەر ماسەلەنىڭ شەشىمىن بىزدەن سۇرايدى. بىزدە ماردىمدى جاۋاپ جوق, جوق بولاتىنى جوعارىدان ناقتى شەشىم جوق. ايتايىن دەگەنىم, جەرگىلىكتى جەرلەردەن جولدانعان ۇسىنىستار دەر كەزىندە وڭتايلى شەشىمىن تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. وسى سياقتى 2006-2007 جىل­دارى جولدانعان اقمولا وبلىس­تىق ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا بالالار مەن ءجاسوس­پىرىمدەر سپورت مەكتەبىنە بالۋان شولاق ەسىمىن, بۇلاندى اۋدانىن­داعى كارامىشەۆكا ورتا مەكتەبىنە قايىرجان ەسكەندىروۆتىڭ ەسىمىن, تسەلينوگراد اۋدانى, جالعىز­قۇدىق اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە بەلگىلى قايراتكەر راقىمجان دۇيسەنباەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ, ەرەيمەنتاۋ اۋدانى, كۇنشالعان اۋى­لىنداعى لەنين ورتا مەكتەبىن كۇنشالعان ورتا مەكتەبى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى ماسەلەلەر دە ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي وتىر. بيىلعى جىلى ونشاقتى مەكتەپ پەن بالاباقشانى قايتا اتاۋ تۋرالى ۇسىنىستى تاعى جولدادىق. تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – وتارشىلدىق كەزەڭى مەن توتالي­تارلىق زامانداعى قالپىندا قالىپ قويعان گيدرونيم, ياعني سۋ وبەكتىلەرى مەن ورونيمدەردىڭ (تاۋ,قىرات, شوقى) اتاۋلارىن قازىرگى زامان تالابىنا سايكەس­تەندىرۋ. فيزيكالىق-گەوگرافيا­لىق وبەكتىلەردى اتاۋ مەن قايتا اتاۋ تۋرالى ناقتى شەشىمدى جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنىستارى بويىن­شا مەملەكەتتىك ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ قورىتىندى­سى­مەن قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ ۇكىمەتى قابىلدايدى. الايدا, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار قانداي نەگىزگە سۇيەنىپ شەشىم شىعارادى؟ جالپىلاما حالىققا ورتاق وزەندەر, كولدەر, تاۋلار مەن شوقىلاردى قايتا اتاۋ جونىندە ۇسىنىستى كىمدەر نەمەسە قانداي ورگان بەرەدى؟ ونوماستيكا سالاسىنداعى زاڭنامالاردا وسى جانە وسىعان ۇقساس سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن تەتىكتەر قاراستىرىل­ماعان. ۇلتتىق ونوماستيكانى دامىتۋ ولاردىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. قازىرگى كەزدە ونوماستيكالىق جۇمىستىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتىل­دەر تۋرالى» زاڭى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى زاڭى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 1996 جىلعى 5 ناۋرىزداعى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­داعى ۇيىمداردى, تەمىر جول ستانسالارىن, اۋەجايلاردى, سون­داي-اق فيزيكالىق-گەوگرا­فيالىق وبەكتىلەردى اتاۋ مەن قايتا اتاۋدىڭ جانە ولاردىڭ اتاۋلارى­نىڭ ترانسكريپتسياسىن وزگەرتۋدىڭ ءتارتىبى» جانە قازاقستان رەس­پۋبلي­كاسى ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىل­عى 21 قاڭتارداعى №45 قاۋلى­سىمەن ماقۇلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق جۇمىس تۇجىرىم­داماسىنا» نەگىزدەلەدى. الايدا, وسى اتالعان زاڭنامالار ەلىمىزدەگى ونوماستيكانىڭ وزەكتى ماسەلەلە­رىن تۇبەگەيلى شەشە الماي وتىر­عانى جاسىرىن ەمەس. مىسالى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭدى الايىق. اتالمىش زاڭعا بىرنەشە رەت تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەنىمەن, وسىدان 17 جىل بۇرىن بەكىتىلگەن زاڭنىڭ نەگىزى سول قال­پىندا قالىپ وتىر. قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 1996 جىلعى 5 ناۋرىزداعى قاۋلىسى دا وسى تاقىلەتتەس. ەلىمىز تاۋەل­سىزدىگىنىڭ العاشقى جىل­دارىنداعى جاعدايمەن قازىرگى جاعداي بىردەي ەمەس. ال, اتالعان زاڭنامالار تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىن­دا دايىندالىپ, بەكىتىلگەن نورماتيۆتىك قۇجاتتار. ۇكىمەتتىڭ 2005 جىلعى 21 قاڭتارداعى №45 قاۋلىسىمەن ماقۇلدانعان «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق جۇمىس تۇجى­رىم­داماسى» دا ءوز قىزمەتىنىڭ شەگىنە جەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. ءسوزدىڭ توقەتەرى, ونوماستيكا سالاسىنداعى تۇيتكىل­دى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا وڭ ىقپال ەتەتىن, وسى سالادا مول تاجىريبە جيناعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىنە سۇيەنىپ دايىندالعان «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ونوماستيكا تۋرالى» جاڭا زاڭى قاجەت. ونوماستيكانىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ سانالاتىن كوشە اتاۋلارىن رەتكە كەلتىرۋ دە باسقارمانىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىنداعى «ەلەك­ترون­دى ۇكىمەت» اقپاراتتىق باع­دارلاماسىن ەنگىزىپ, تولىق­قاندى جۇمىس ىستەۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. وسى باعىتتاعى ءبىزدىڭ سالا بويىنشا باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – «مەكەنجاي تىركەلىمى» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ قالىپ­تى جۇمىس ىستەۋىن ۇيىمداس­تىرۋ. ۇيلەستىرۋ جۇمىستا­رىنىڭ ءنا­تيجەسىندە وتكەن جىلى عانا 308 كوشە قازىرگى زامان تالا­بىنا ساي قايتا اتالدى. باستى نازارداعى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كورنەكى اقپاراتتار مەن جارنامالاردىڭ احۋالىن قادا­عالاۋ مەن رەتتەۋ. كورنەكى اقپاراتتى, بارلىق جارنامالىق ونىمدەردى ءتىل زاڭدىلىعىنا سايكەستەندىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىس ءتيىستى ناتيجەسىن بەرۋدە. وبلىس ور­تالىعىنىڭ كورنەكى اقپاراتتا­رىنداعى زاڭنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا توقسان سايىن زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىرامىز. بىلتىر 127 ساۋدا ورىنى مەن كاسىپورىننىڭ ماڭدايشالارى مەن جارناما­لا­رىنىڭ ماتىندەرى تەكسەرىلىپ, ورىن العان زاڭبۇزۋشىلىقتار نەگىزىندە ساۋدا ورىندارى مەن مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنا ەسكەرتۋ جاسالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كوكشەتاۋ قالا­سىندا 56 جارناما الىنىپ تاستالىپ, 71 جارناما ءماتىنى قايتا جازىلدى. ءتىل باسقارماسىنىڭ جۇمىس جوسپارىنا سايكەس, قاراشا ايىندا «قالا كەلبەتى – 2010» باقىلاۋ رەيدىن ۇيىمداستىر­دىق, وعان باق وكىلدەرى جانە «نۇر وتان» حدپ «جاستار قاناتى» تارتىلدى. قورىتىن­دى­سىندا 200-دەن اسا ماڭ­دايشا جازبالارى مەن جار­ناماعا تۇزەتۋ امالدارىن جۇرگىزدىك. بۇل شارا جىل سايىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرا­دى. مىسالى, 2009 جىلعى تەكسەرىس بارىسىندا 158 ساۋدا ورنى مەن كاسىپورىن باسشى­لارىنا جازباشا ەسكەرتۋ جا­سالىپ, ءبىر اي  ىشىندە ورىن العان زاڭبۇزۋشىلىقتار قال­پىنا كەلتىرىلدى. سونداي-اق, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ پروكۋ­را­تۋراسى الەۋمەتتىك ينفرا­قۇرىلىم وبەكتىلەرىنىڭ 50 باسشىسىنىڭ اتىنا پروكۋرور­لىق ىقپال ەتۋ شاراسىن جاساپ, ولارعا زاڭدى ءتۇسىندىرۋ كەسىمى قولدانىلدى. اقمولا وبلىسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ جارنامالارعا قاتىستى اتقار­عان كولەمدى جۇمىستارى مەن بۇل ماسەلەنى ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاۋىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىس اۋماعىنداعى جارنامالار مەن كورنەكى اقپاراتتاردىڭ ساپاسى مەن ساۋاتتىلىعى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. ءالى دە اتقارىلار جۇمىس, الىنار اسۋ جەتەرلىك. عوسمان تولەعۇل,  اقمولا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ  باستىعى. كوكشەتاۋ.