ۋاقىتتى بوسقا وتكىزۋ – ەڭ اۋىر شىعىن

ج.بيۋففون.

ەلەكتروندى عالامتور جەلىسىندە «www.edu–cip.kz» دەگەن سايتتى تاۋلىگىنە مىڭنان استام ادام پايدالانادى. بۇل سايتتا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى, مەملەكەتتىك ءبىلىم باعدارلامالارى, سونداي-اق حالىق­ار­ا­لىق «بولاشاق» ستيپەندياسى تۋرالى ماع­لۇ­ماتتار جاريالاناتىندىقتان, ونى پايدا­لا­نۋشى­لار­دىڭ دەنى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر بولىپ كەلەتىنى تۇسىنىكتى. اتالمىش سايتتىڭ باستى بەتىن اشىپ قاراساڭىز, ەڭ باس جاعىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جاستارعا ارناپ ايتقان: «حال­قىمىز دارىندى ۇلعا, تالانتتى قىزعا قاي زاماندا دا كەندە بولماعان. ولار­دىڭ ءبارى دە حالقىمىزدىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ, اسپانىمىزدا شوقجۇلدىزداي جار­قىراپ تۇر... ەندىگى كەزەكتە العان ءبىلىم­دەرىڭىزدى تۋعان ەلدەرىڭنىڭ كادەسىنە جاراتىپ, مەملەكەت ارتقان ءۇمىتتى اقتاڭىزدار. قازاق­ستاننىڭ جارقىن بو­لاشاعى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتەتىندەرىڭىزگە مەن سەنىمدىمىن» دەگەن ءسوزىن كەزدەستىرەسىز. ءيا, قاي كەزدە بولسا دا ءبىلىمدىنىڭ الدىنان كۇن, ارتىنان اي تۋىپ جۇرەتىنى اقيقات. بولاشاقتا «قارا شاڭى­راق­تىڭ» يەسى اتاناتىن جاستارعا ارتىلعان جۇك تە, سەنىم دە ايتارلىقتاي  سال­ماقتى. الەمگە ەگەمەندىگىمىزدى مويىنداتىپ, سولارمەن قويان-قولتىق ارالاسۋ, ساياسي-ەكونو­مي­كالىق, رۋحاني-مادەني, ءبىلىم-عىلىم جاعىنان دا ىنتى­ماق­تاستىقتى نىعايتۋ جولىندا كوپ­تەگەن قۇ­جات­تارعا قول قويىپ, كەلەشەگىمىزدىڭ داڭعىل جولىن ايقىنداۋدامىز. مەملەكەتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسى تا­عايىندالعاننان بەرى شەتەلدەرگە شىعىپ ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلاما تۋ­رالى بىلمەيتىن جاستار كەمدە-كەم. ولار دا شەت ەلدەردە وقىعىلارى كەلەتىندىكتەن, جاقسى وقۋعا ۇمتىلادى.  ءبىزدى قۋانتاتىن دا وسى! وسى ورايدا, تالاپكەرلەرگە ءتۇرلى سىناقتاردان ءوتىپ, تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن قۇجات تاپسىرۋ كەزەگىندە تۇرۋ دا وڭاي ەمەس. ويتكەنى, مەكتەپ بىتىرۋشىلەر بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا جينالادى. «بولاشاق» باع­دار­لاماسىنداعى باسەكەلەستىك, ونىڭ قيىن­دىعى قانشالىق ەكەندىگى وسىدان-اق بايقا­لا­دى. ال ناتيجەسى شە؟.. وسىنداي تاڭعى كەزەكتە سان رەت تۇرعان, كوپتەگەن سىناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, قازىرگى ۋاقىتتا اقش-تىڭ يللينويس شتاتىنىڭ ور­تا­لىعى چيكاگو قالاسىنداعى يللينويس تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا ەنەرگەتيك-ينجەنەر ما­مان­دىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ساۋلەت مۇحاماديەۆ ەسىمدى «بولاشاق» باعدارلاما­سى­نىڭ 2009 جىلعى ستيپەندياتىمەن عالامتور جەلىسى ارقىلى اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – «امەريكا», «نيۋ-يورك», «اق ءۇي» دەگەن سوزدەر وقۋشى كەزىڭدە وزىڭە قالاي اسەر ەتتۋشى ەدى؟ قازىر شە؟ سول كەزدەگى سەزىممەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىق بار ما؟ – بۇل سوزدەر, ارينە, وقۋشى كەزىمدە ماعان ايتارلىقتاي بوتەن اسەر بەرگەن جوق. امە­ري­كا­عا كەلۋدى, نيۋ-يوركتە قىدىرۋدى, اق ءۇيدىڭ قاسىندا سۋرەتكە ءتۇسۋدى كادىمگىدەي ارمان­داي­تىنمىن. كىتاپ بەتتەرىنەن وقىعاندا نەمەسە تەلەديداردان كورگەندە قىزىعۋشىلىق سەزىمى پايدا بولاتىنى راس-تىن. ونىڭ ۇستىنە مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدەرىمدە مەنىڭ ەڭ سۇيىكتى پاندەرىمنىڭ ءبىرى اعىلشىن ءتىلى بولعان. ۋاقىت وتە كەلە اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماڭىز­دى­لى­عى ايقىندالا تۇسكەندىكتەن, بۇل ءتىلدى تەرەڭ­دە­تۋگە تىرىستىم. ءتىل ۇيرەنۋدىڭ وزىندىك قي­ىن­دىعى مەن قىزىعى بار ەمەس پە. سول سەبەپتى ءوز تاراپىمنان قىزىعۋشىلىق بولعاندىقتان, اعىلشىن ءتىلى مەن ءۇشىن قيىنعا سوقپادى. ءسويتىپ, كەشەگى قيال-ارمانىم بۇگىندە شىن­دىق­قا اينالدى. ەگەر دە قيىنشىلىققا مو­يى­ماي, وعان توزە بىلسەڭ, شىن ءسوزىم, ارمانىڭ شىندىققا اينالادى ەكەن. – «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدە ءبىلىم الۋ تۋرالى ويعا كەلۋىڭە نە سەبەپ بولدى؟ – بىرىنشىدەن, وسى تىلگە دەگەن قىزى­عۋ­شى­لىعىم ماعان اقش دەگەن مەملەكەتتى تولىق­تاي بولماسا دا ءبىراز اشىپ بەرگەندەي بولدى. «بولاشاق», باسقالار ءۇشىن بىلمەيمىن, جەكە ءوز باسىم ءۇشىن ومىرىمدە ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن مۇمكىندىك سەكىلدى كورىندى. ونىڭ ۇستىنە 2007 جىلى ەلىمىزدەگى «Work & travel» باعدار­لا­ما­سىمەن العاش رەت امەريكادا بولعانمىن. سول كەزدە ناعىز تىلدىك ورتاعا كەلگەندىكتەن بولار, اعىلشىن ءتىلىن جەتىلدىرۋدىڭ كوپتەگەن جولىن ۇيرەندىم. ەلگە ورالعان سوڭ, «بو­لا­شاق» باع­دارلاماسىمەن باعىمدى سىناپ كو­رۋ­گە بەل بايلادىم. 2 جىلدىق دايىندىعىم ءوز جەمىسىن بەردى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە داي­ىندىق بارىسىندا اتا-انام, مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر, وسى باعدارلامامەن وقىپ جۇرگەن دوستارىم ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ, كومەكتەرىن اياعان جوق. «بولاشاق» باعدارلاماسىن تاۋەلسىز ەلىمىز­دىڭ بىزگە بەرگەن ۇلكەن سىيى دەپ قابىل­داي­مىن. الەم ەلدەرىندە مۇنداي باعدارلامالار وتە سيرەك كەزدەسەدى. – قانداي سەبەپپەن ءدال قازىرگى وقىپ جۇرگەن ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭدادىڭ؟ – البەرت ەنشتەيننىڭ: «ادام ەستىپ بىلگەنى ارقىلى عانا جەتىلمەيدى. ەڭبەك پەن ءىس-ارەكەت ۇستىندە قالىپتاسادى» دەپ ايتقانى مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىما اينالعان. كەزىندە, مەكتەپ بىتىرە سالىسىمەن مەن ەلورداداعى ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ اعىلشىن ءتىلى ماماندىعىنا مەم­لەكەتتىك گرانتپەن وقۋعا تۇسكەنمىن. الايدا ۋاقىت بارىنە سا­راپشى عوي, كەيىن ەنەر­گە­تي­كا سالاسىنا قىزىعا باستادىم. بايقاپ قارا­سا­ڭىز, وتاندىق ەنەر­گە­تيكا سالاسىنداعى مامان­دار­دىڭ دەنى – شەتەلدىكتەر. مەملەكەت تارا­پىنان بۇل سالاعا, ۇلكەن قولداۋ بولىپ جات­قاندىقتان, نەگە وسى ما­مان­دىقتى وقىماسقا دەگەن ويعا كەلدىم. ءسويتىپ, عالامتور جەلىسى ار­قىلى وسى ماماندىق بوي­ىنشا كادر دايىن­دايتىن الەم­دەگى ەڭ مىقتى وقۋ ورىن­دارىن ىزدەستىردىم. ەنەرگەتيكا ما­مان­دىعىن دايىن­دايتىن جوو-لاردىڭ ىشىندە اقش-تىڭ الار ورنى ەرەكشە. وسىلايشا ەنەر­­گەتيكاسى جوعا­رى دامىعان اقش-تى تاڭ­داپ, وسى سالا ما­ما­نىن جاقسى دايىندايتىن اتال­مىش وقۋ ورنى­نا وقۋعا ءتۇستىم. – قاي قىرىنان الىپ قارامايىق, اقش – الەم مويىنداعان كوشباسشى ەل. كەز كەلگەن سالادا امەريكا قاشاندا با­سىم­دىققا يە. ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا «پا, شىركىن-اي» دەرلىكتەي. وسى ءبىلىم بەرۋ سا­لا­سىندا ەلىمىزبەن سالىستىرعاندا كوزگە ان­ىق كورىنەتىن ايىرماشىلىق بار ما؟ – بۇعان بىردەڭە دەپ ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, ايىرماشىلىق شىنىمەن دە كوپ. بىراق, ەڭ باستىسى, بۇل جەردە ءبىلىم الۋ­­شى­نىڭ دەڭگەيى ونىڭ قالتاسىنىڭ تەرەڭدىگىنە نەمەسە اكەسىنىڭ ورىنتاعىنىڭ بيىكتىگىنە بايلا­نىستى ەمەس. باسىنداعى بىلىمىنە تىكەلەي ءتاۋ­ەلدى. مىنە, وسىنداي جەردە كىم-كىمنىڭ دە ءوز ماماندىعىن قانشالىقتى مەڭگەرگەنى ايدان انىق كورىنىپ تۇرادى. بۇل تۇرعىسىنان ءبىزدىڭ ۇيرەنەرىمىز بارشىلىق دەپ ويلايمىن. ءبىلىم بەرۋدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اقش-تىڭ ءتاجىري­بە­سىنەن الىنعان كرەديتتىك جۇيە بار. بۇل جۇيە ءوز كەزەگىندە جوو-لاردىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارى ءۇشىن وتە ءتيىمدى. – وقۋ ۇردىسىندە قانداي قيىندىقتار كەزدەستى؟ – وقۋ كەزىندەگى قيىندىقتاردىڭ كوبى تىلدەن باستالدى. مىڭ جەردەن ءوزىمدى اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەردىم دەپ ويلاعانىممەن, ءتىل­دىك ايىرماشىلىقتارعا تاپ بولدىم. ءويت­كەنى, كەزىندە مەكتەپ قابىرعاسىندا بىزگە بري­تان­دىق اعىلشىن ءتىلى وقىتىلدى. ال امەريكا­لىق اعىلشىن تىلىنە اسا نازار اۋدارىلمادى. ەكى ەلدىڭ تىلدىك ايىرماشىلىقتارى از دەگەنىمەن دە, ءبىز ءۇشىن كەيبىر جەرلەرىن ءتۇسىنۋ وڭاي­عا تۇسپەدى. اسىرەسە, افروامەريكالىق وقى­تۋ­شى­لاردى ارەڭ دەگەندە تۇسىنەمىز. سويلەۋ ءما­نەرى مەن يديومالارىندا ايىرماشىلىق بول­عاندىقتان, سولاردىڭ سويلەۋ تىلىنە بەيىمدەلىپ كەلە جاتىرمىز. ال ماماندىعىمدى مەڭ­گەرۋدەگى قيىندىقتار اسا كۇردەلى ەمەس. – امەريكادا جان-جاقتان كەلگەن ادامدار وتە كوپ ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. وقۋ ور­نىن­دا دا ءدال سولاي شىعار. باسقالاردىڭ سەندەرگە, قازاقستانعا دەگەن كوزقاراستارى قانداي؟ – امەريكالىقتار بولسىن, باسقا مەملەكەتتەن كەلگەندەر بولسىن, قاي-قايسىسى دا ءبىزدىڭ قوناقجايلىعىمىزعا ءتانتى. ەلىمىزدەگى ۇلتتاردىڭ تاتۋ ءومىرى, بەيبىت تۇرمىسى قاتتى قىزىقتىرادى. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتى كەمەڭگەر ساياساتكەر رەتىندە وتە جاقسى بىلەدى. «الەمدىك داعدارىسقا قارا­ماستان, سەندەردىڭ ەلدەرىڭ قازىرگى ۋاقىتتا وتە مىقتى تۇر. مۇنىڭ ءبارى ەلدەرىڭدى العا جەتەلەپ جاتقان باسشىلارىڭنىڭ ارقاسى», دەگەن ءسوزدى وقىتۋشى, پروفەسسورلاردىڭ اۋزىنان ءجيى ەستيمىز. وسىنداي كەزدە كەزىندە «قا­زاق­ستان» دەگەندە كوز الدارىنا اۋعانستاندى ەلەس­تەتەتىن كوزقاراستارىنان ارىلعانىنا ءىش­تەي قاتتى قۋانامىن. جاتاقحانادا تۇرعان­دىق­تان, بارىمەن دە ارالاس-قۇرالاس جۇرەمىز. كو­بىسى بىزگە قوناققا كەلۋدى ۇناتادى. ولارعا قو­لىمىزدان كەلگەنشە ۇلتتىق تاعامدا­رىمىزدى ۇسىنامىز. ۇلتتىق كيىمىمىزدىڭ ادەمىلىگىنە, ويۋ-ورنەكتىڭ اسەمدىگىنە دە قاتتى قىزىعادى. مۇندايدا كادىمگىدەي مارقايىپ قالامىز. – بولاشاق باعدارلاماسى ارقىلى وقي­تىن كوپتەگەن ستۋدەنتتەر وزدەرىندە جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى ارتا تۇسكەندىگىن ايتىپ جا­تادى. ال ءوز باسىڭ قانداي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدەسىڭ؟ – بىردە چيكاگو قالاسىنداعى يسلام ورتا­لىعىندا پاكستاندىق ستۋدەنتپەن سويلەسىپ قالعانىم بار. قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ «بو­لاشاق» باعدارلاماسىمەن تەگىن وقىپ جات­قانىن ەستىگەندە تاڭعالدى. اقش-تىڭ جوو-لا­رىن­دا وقۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى. الايدا ءما­سە­لە اقشادا ەمەس قوي. ەلىڭنىڭ ساعان ارتىپ وتىر­عان سەنىمى ەڭ ءبىرىنشى ورىندا. وسىنى وي­لاعاندا جاۋاپكەرشىلىگىڭ ەرىكسىز ارتادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە شەتەلدە وقۋدىڭ ءجونى باسقا. ەلباسىنىڭ جاستارعا دەگەن سەنىمى, قولداۋى ۇلكەن مەدەۋ. ەلدىڭ ءۇمىتىن ارقالاعان جاستار دا تەك وتانىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ەڭبەكتەنەدى. اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.