جاستىق شاعىنىڭ كەيبىر ساتتەرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە وتكىزگەنىن ماقتان تۇتاتىنداردىڭ ءبىرى – اقتوبە قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ۇكىتاي بايجومارتوۆ. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن سول كىسىمەن جۇزدەسكەندە, اعامىز تومەندەگى اڭگىمەلەردى ايتقان ەدى.
گاگارينگە ۇسىنىس ايتۋ
– تەمىرتاۋ جاستارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قازاقستان كومسومولىنىڭ ح سەزىنە, كەيىن بلكجو-نىڭ ءحىV سەزىنە دەلەگات ەتىپ سايلادى, – دەپ باستادى ۇكىتاي اعا ەستەلىگىن. – 1962 جىلى 16-20 ساۋىردە ماسكەۋدە ءحىV سەزد ءوتتى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكەۋمىز الدىڭعى قاتارلاردا جاقىن وتىردىق. الەمدەگى تۇڭعىش ۇشقىش-كوسموناۆت, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى يۋري گاگارين بۇل جيىندا زالعا بلكجو-نىڭ قىزىل تۋىن الىپ كىردى. ءسويتىپ سالتاناتتى ءسات باستالىپ كەتتى.
اتى اڭىزعا اينالعان العاشقى عارىشكەرمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسۋگە وسىنداعى 6 مىڭ دەلەگاتتىڭ ءبارى دە ىنتالى. بىراق يۋري گاگاريننىڭ ءار رەسپۋبليكا وكىلدەرىمەن جۇزدەسۋ كەستەسى قاتاڭ بەكىتىلگەن. كەزەكتى كۇتۋگە شىدام جەتەر ەمەس. ءۇزىلىس كەزىندە ماعان نۇرەكەڭ: «يۋري گاگارينگە قازاقستاندىقتارمەن سۋرەتكە تۇسۋگە ۇسىنىس جاساي الاسىڭ با؟» – دەدى. جاستىق, البىرتتىق قوي, كەلىسە كەتتىم. عارىشكەر بەلورۋسسيادان كەلگەن وكىلدەرمەن سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتىر ەكەن. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ بۇل ءراسىم اياقتالدى. جينالعانداردىڭ ءبارى تاراپ كەتتى. وسى ءساتتى پايدالانىپ, ۇشقىشتىڭ قاسىنا كەلدىم.
– يۋري الەكسەەۆيچ! ءسىز قازاقستان جەرىنەن عارىشقا كوتەرىلدىڭىز. اتامەكەنىمىز بىزگە قالاي ىستىق بولسا, سىزگە دە بوتەن ەمەس دەپ ويلايمىز. قازاقستاندىقتار سىزبەن بىرگە سۋرەتكە تۇسكىسى كەلەدى. قارسى بولماساڭىز قىز-جىگىتتەر كۇتىپ تۇر, – دەدىم.
ول كەلىسە كەتتى. ءسويتىپ, ەستەلىك سۋرەتكە تۇستىك. ماعان سوندا نۇرەكەڭ ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ:
– مىنە, ەرلەدىڭ, ۇكىتاي, – دەگەن ەدى.
سول ءسوز ءالى جادىمدا. ونى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اسقان ءبىر جىلى سەزىممەن ەسكە الامىن.
حەلسينكي ساپارى
– 1963 جىلى حەلسينكيدە وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك ءVىىى فەستيۆالىندە نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن تاعى دا كەزدەستىم. بۇل جيىندا دا ورتامىزدا تۇڭعىش عارىشكەر يۋري گاگارين بولدى, – دەپ ەسكە الادى ۇكىتاي سەرىكباي ۇلى. – ول ۋاقىت – كاپيتاليزم مەن كوممۋنيزم اراسىنداعى يدەولوگيالىق قىرعي-قاباقتىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزى. سوندىقتان, شەتەلگە شىعار الدىندا كەزدەيسوق جاعداي بولماس ءۇشىن ءبىزدى بلكجو ورتالىق كوميتەتىندە ارنايى دايىندىقتان وتكىزدى. حەلسينكيگە كەلدىك. شەتەلدىكتەرمەن جيىندا بىرگە وتىرامىز. ءبىر كۇنى كاپيتاليستىك ەلدىڭ وكىلى نۇرەكەڭنەن:
– كوستيۋمىڭىز قانشا تۇرادى؟ جالاقىلارىڭىز كۇنكورىسكە جەتە مە, – دەپ سۇرادى.
سۇراق توتەسىنەن قويىلدى ما, زالدا تىنىشتىق ورناي قالدى. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساسقان جوق. سالقىنقاندىلىق تانىتتى.
– مەنىڭ كوستيۋمىمنىڭ قۇنى ءسىزدىڭ كوستيۋمىڭىزدەن بەس ەسە ارتىق. ءبىزدىڭ ەلدە باي مەن جارلىعا, ناسىلگە, اق پەن قاراعا ءبولۋ جوق. ال جەكە ماعان كەلەتىن بولساق, مەنىڭ جالاقىم تۇرمىسىما, وقۋىما, اتا-اناما قامقورلىق جاساۋعا تولىق جەتەدى, – دەپ جاۋاپ بەرگەندە زالداعىلار دۋ قول شاپالاقتاپ جىبەردى.
– مۇمكىن, قازىردە الەمدى اۋزىنا قاراتىپ جۇرگەن كوشباسشىمىزدىڭ دانالىعى سول كەزدەردەن باستاپ قالىپتاسقان بولار, – دەيدى ۇكىتاي بايجومارتوۆ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن تاعى ءبىر كەزدەسۋىن ۇكىتاي سەرىكباي ۇلى بىلاي دەپ ەسكە الادى:
– ارادا جىلدار ءوتتى. نۇرەكەڭ 37 جاسىندا قاراعاندى وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. بۇل ونىڭ سول كەزدەگى قوعام مەن ورتاعا جاس تا بولسا, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىن مويىنداتۋى بولاتىن.
بىردە نۇرەكەڭ حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى كانتسەلرياريستوۆ ەكەۋى ماسكەۋگە ۇشىپ بارا جاتىر ەكەن. مەن ول كەزدە اقتوبە وبلىستىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىن باسقاراتىنمىن. قۇرمەتتى قوناقتاردى اۋەجايدا قارسى الدىق. مەن نۇرەكەڭە حەلسينكيدە شەتەل ءجۋرناليسىنىڭ سۇراعىنا وتكىر, ۇتىمدى جاۋاپ بەرگەنىن ەسكە ءتۇسىرىپ, لاۋازىمدى جۇمىسقا كوتەرىلگەندىگىن ايتىپ: «ءالى الار اسۋىڭىز الدا», دەدىم.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاراعاندى وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنان 39 جاسىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا جوعارىلادى. كەڭەس وداعى كەزىندە وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنان ورتالىق كوميتەتكە حاتشى بولىپ سايلانۋ – وتە سيرەك وقيعا. ءتىپتى, وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا نۇرەكەڭنىڭ ارقاسىندا مۇنداي جاعداي ءبىرىنشى رەت قازاقستاندا بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز, – دەيدى ۇكىتاي بايجومارتوۆ.
«ول رەفورماتور بولادى»
1980 جىل 10 جەلتوقساندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقتوبە وبلىسىنىڭ ءححىى پارتكومكونفەرەنتسياسىنا كەلدى. ول كەزدە وبلىستى ۆ.ليۆەنتسوۆ باسقارىپ تۇرعان بولاتىن.
كونفەرەنتسيادا وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ا.رامازانوۆ, وبلىستىق جاۋاپتى قىزمەتتەردە بولعان يا.يۋرمان, ك.ءبىرمانوۆ, ن.سولداتەنكو, ت.كۇنباەۆ جانە كومسومول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ي.مەدەۋباەۆ جارىسسوزگە قاتىستى. مىنبەگە كەزەگىم كەلگەندە مەن دە كوتەرىلدىم. باسقوسۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا ءسوز الدى.
نۇرەكەڭدى شىعارىپ سالعاننان كەيىن ۆاسيلي اندرەەۆيچ ليۆەنتسوۆ ماعان قاراپ:
– بايقادىڭىز با, جاس تا بولسا, دانا كىسى عوي. ونىڭ دۇنيەتانىمى كەڭ. بولاشاقتا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى رەفورماتور بولادى, – دەگەن ەدى, – دەيدى ۇكىتاي بايجومارتوۆ.
بالنياز ءاجنيازوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
اقتوبە.