ءتورت قۇبىلامىزدى بارلاپ, كەتكەنىمىزدى كەلتىرسەك, جوعىمىزدى تۇگەندەسەك دەپ جۇرگەندە تاعى ءبىر التىن كومبەنىڭ بەتى اشىلىپ, التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن كۇپتەگەن, ساز بالشىقتان ءسانىن كەلتىرىپ, ءارىن كىرگىزىپ, بوياۋىن قاندىرعان تۇركىلىك تۇپنۇسقا اتا تاريح ءۇشىن قۇندى دەرەك كوزدەرى بولعالى تۇر. ونى تانىر ادام, تۇسىنەر ۇرپاق بولسا, سان قىرىنان شاشاۋداي شاشىلىپ وتىر. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى-ءى مىڭجىلدىقتاردا التىن ۇستاپ, مىس پەن تەمىردى بالقىتقان, ءسويتىپ ماتەريالدىق مادەنيەتىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاعان, ەۋرازيا كىندىگىندە كەلبەتى كەلىسىپ, رۋحىن بيىك ۇستاعان بولعان دا تولعان بابالاردان قالعان, ارقاۋى ۇزىلمەگەن قازىر دە سىنىن بۇزباي, سىرىن كەتىرمەي كەلە جاتقان ۇلتتىق دۇنيەلەرمەن ساباقتاسقان مىنا جادىگەرلەردى قاراپ وتىرعاندا ۇلى اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ «تۇركىستان» اتتى ولەڭى ويعا ورالىپ: «تۇركىستان – ەكى ءدۇنيە ەسىگى عوي, تۇركىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي. تاماشا تۇركىستانداي جەردە تۋعان, تۇركىنىڭ ءتاڭىر بەرگەن نەسىبى عوي... كوپ تۇركى ەنشى الىسىپ, تاراسقاندا, قازاققا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟» دەگەن جولداردى ىشتەي قايتالاپ, ەجەلگى قازاق جەرىندەگى مىنا عاجاپ رۋحاني قۇندىلىقتار ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن, حالقىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن تاعى ءبىر ارتتىراتىن بولدى-اۋ دەگەن بايلامعا ات باسىن تىرەگەندەي بولدىق. ونىڭ ۇستىنە بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى. مىنا دۇنيەلەر عالىمداردىڭ سول اتاۋلى كۇنگە تارتۋى دەسەك, ءجون سەكىلدى. كۇلتەگىن, بىلگە قاعان ەلدىك تۇعىرىن بيىكتەتسە, ەندى سول ۇلىلارىمىز جاتقان موڭعوليا جەرىنەن تاعى ءىر قورىم اشىلىپ, تۇركى قاعاناتىنىڭ ۇلى دا ۇلىق ەل بولعانىن دايەكتەيتىن, ەشكىم كۇدىك كەلتىرىپ, كۇمان تۋعىزبايتىن, توناۋعا تۇسپەگەن, دەرلىك تۇپنۇسقاسى ساقتالعان قىرۋار قازىنا تابىلىپ وتىر. وسى قورىمنىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولعان تۇركى تاريحىنان باستاۋ الاتىن قازاق تاريحىنىڭ تامىرىن كەڭگە تارتۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى مەن موڭعوليالىق تاريحشى عالىم ا.وچير باستاعان ازاماتتار قورىمدى قوپارۋعا ۇيىتقى بولعانىن ايتا كەتسەك دەيمىز. وسى قازاق-موڭعول بىرلەسكەن ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىندا قازاقستاندىق جاس ارحەولوگ جانتەگىن قارجاۋباي ۇلى مەن موڭعوليالىق ارحەولوگ ل.ەردەنبولد, سونىمەن قاتار, وتىزعا تاياۋ ستۋدەنت قاتىسقان.
ءبىز وسى اق جارىلقاعان ءىستى جاماعاتقا جار سالىپ ايتساق دەگەن نيەتپەن قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنا جولىققان ەدىك.
– ەلوردامىز ارقا توسىنە كەلىپ قانات جايعاندا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ورتاسى بولسىن دەپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازىرگى ىرگەلى ءبىلىم ورداسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن اشقان ەدى. وسى ۋنيۆەرسيتەت موڭعوليانىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ, سان-سالالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلە جاتقانى جۇرتقا ءمالىم. ءيا, ءبىز بۇل قورىمدى كوپ جىلدان بەرى باقىلاپ, تەكسەرىپ كەلە جاتقان ەدىك. ەندى سونىڭ ءناتيجەسىن شىعارۋ ءۇشىن وتكەن جىلدان بەرى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىنبىز. جالپى, مەنىڭ دالالىق ەكسپەديتسيادا جۇرگەنىمە وتىز جىلدان اسىپ بارادى ەكەن. وسى ۋاقىت ىشىندە ازدى-كوپتى شارۋالار ءبىتىردىم دەسەم, ارتىق بولا قويماس. جەر بەتىندە اشىق جاتقان كونە بىتىك رۋنيكالىق جازۋلارىن قايىرا كوشىرىپ, قايتا زەرتتەۋ, الدىندا كەتكەن قاتەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ, تۇركى جازۋىنىڭ شىعۋ تەگىنە بايلانىستى ەۋروپا, امەريكا, قىتاي عالىمدارىنىڭ «فينيكيا نەمەسە ارامەي جازۋلارىنان شىقتىعا» ساياتىن پىكىرلەرىن سارالاي كەلىپ, زەرتتەۋلەرىمىزدە كونە تۇركى جازۋى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءوز شىعارماشىلىعىنان تۋعان دەپ ارنايى مونوگرافيا جازدىق.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جازعى ماۋسىمىنداعى قازاقستان – موڭعوليا بىرىككەن ەكسپەديتسيالارىمىزدا الەمدىك جاڭالىق اشىلدى دەپ رەسەي, قىتاي, موڭعوليا, جاپونيا, كورەيا مەملەكەتتەرى ينتەرنەتتەرىندە جازىلىپ جاتىر. بۇل قازىنا بۇرىنعى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ توڭىرەگىنەن بە, الدە باسقا ايماقتان تابىلىپ وتىر ما؟
– كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنەن سولتۇستىككە قاراي 200 شاقىرىمداي جەردەگى قىزىلكەنتتەن اشىلدى. بۇل ۇلان-باتىر قالاسىنان باتىسقا قاراي 210 شاقىرىم. وسى ماڭايدى زەرتتەپ, زەردەلەگەنىمىزدە, 7 شاعىن قالانىڭ 7-8 قورىمىنىڭ بارى انىقتالىپ وتىر. بۇلار بىلاي قاراعاندا, توپىراقتان ۇيىلگەن ءدوڭ سەكىلدى كورىنەدى. بۇرىن-سوڭدى ەۋرازيا ايماعىنان مۇنداي جەراستى كەشەنى اشىلماعان. وسى مازاردىڭ ديامەترى 34ح36 م, 42 م ءدالىزى بار. بۇل جەردەن تابىلعان مۇرالار ارقىلى كوك تۇركى قاعاناتىنىڭ تاريحىن جاڭا كوزقاراسپەن جاڭعىرتا زەردەلەۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىر.
– سىزدەردىڭ بۇل اشقان قورىمعا بۇرىن قول تيمەگەن بە؟
– جوق. مۇنداي قۇندىلىقتى اشۋ كەزىندە ەكى ماسەلەنى انىقتاپ الۋ كەرەك. ونىڭ ءبىرىنشىسى, قازاتىن جەرىڭنىڭ ەسىگى قايدا ەكەنى بولسا, ەكىنشىسى, قارجى جاعدايى. قارجى ماسەلەسى شەشىلگەن ەدى. ەندى قورىمنىڭ ەسىگىن تاۋىپ, سول ارقىلى قازىناعا قول جەتكىزۋ ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز بولدى. مەن دە, ا.وچير دە پراكتيك-ارحەولوگ بولعانمەن, ماماندىعىمىز فيلولوگ. ەندىگى جەردەگى بار جۇمىس ارحەولوگ جانتەگىن مەن ەردەنبولدقا جۇكتەلدى. بۇلار تاڭنىڭ اتىسىنان باستاپ, كۇن ۇياعا قونعانعا دەيىن ءتۇرلى ولشەۋلەر جاساپ, ەسىگى مىنا تۇستا دەگەن بايلامدارىن تالقىعا ۇسىندى. ءبىز قورىمدى قازا كەلگەندە, ولاردىڭ تۇجىرىمى ناقتى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
– قورىم قانشا مەتر تەرەڭدىكتە ەكەن؟
– دوڭنەن العاندا – 12 مەتر, جەر بەتىمەن ەسەپتەگەندە – 8 مەتر. 3 مەتردەي قازعاندا قورىمعا كىرەتىن ەسىكتىڭ ەكى قابىرعاسى كورىندى. سودان ءارى قازا تۇسكەندە ەسىك-دالىزدەن نەگىزگى بولمە 8 مەتر تەرەڭدىكتە بولىپ شىقتى. قورىمنىڭ قابىرعالارى تابيعي جارتاستان تۇرادى. وسى تابيعي جارتاستىڭ, جەرتوپىراقتىڭ بەتىن سىلىپ تاستاعان. كادىمگى سارى باتپاققا سەلەۋ شوپتەردى تۋراپ, ارالاستىرىپ, ابدەن ءيىن قاندىرىپ بارىپ, قولمەن سىلاعان. بۇعان قوسا ەسىك-ءدالىز بويىندا 3 مەتر سايىن اركا جاسالىپ, وعان ەسىك سالىنىپ, سىرتىن تاسپەن بىتەپ وتىرعان. ونداي اركالاردىڭ سانى بەسەۋ. بەسىنشى اركادان كەيىن اعاش ەسىككە تاپ بولدىق. ول التىن ق ۇلىپپەن بەكىتىلىپتى. كادىمگى قازاقتىڭ قولدانىپ كەلگەن قارا قۇلپى. ول ەسىكتى اشقانىمىزدا, ارعى جاعىنان تاعى دا ەسىك كورىندى. ەكى ەسىكتىڭ ورتاسىندا لاقات بار. بيىكتىگى 20-50 سم ارالىعىنداعى تۇركىلەردىڭ قىشتان جاسالعان 45 قۋىرشاق ءمۇسىنى كوزگە شالىندى. سونداي-اق, ۆيزانتيا ءداۋىرىنىڭ 60 شاقتى التىن اقشاسى, تۇركىلەردىڭ دە التىن اقشالارى شىقتى.
– سوندا بۇل تۇركى داۋىرىنە جاتا ما؟ كۇلتەگىن تاسى دا, مىنا جاۋھارلار دا ءبىر وڭىردەن تابىلىپ وتىر. جەر موڭعولدىكى دەيمىز, ال تابىلعان بايلىق كىمنىڭ ەنشىسىنە تيەدى؟
– ءيا, تۇركى داۋىرىنە جاتاتىنىن الدىن الا بىلدىك. موڭعول عالىمدارى دا سولاي دەپ ءتۇيىن جاساعان. سۇراعىڭنىڭ ەكىنشى بولىگىنە بەرەر جاۋابىم تومەندەگىدەي. جەر بۇگىنگى كۇنى موڭعولدىكى ەكەنى راس. بىراق, قازىرگى ۇلان-باتىردىڭ شىعىسىنداعى كەرۋلەن دارياسىنان باتىسقا قارايعى ءوڭىر ساق, سكيف زامانىنان بەرى كوك تۇرىكتىڭ جەرى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. شىڭعىس داۋىرىندە دە تۇركى جەرى دەلىندى. قيلى زامانداردىڭ قىسپاعى تۇركىلەردى بۇل جەرىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. مىنا بايلىق سول تۇركىلەردەن قالىپ وتىر. ەگەر مۇنى مويىنداماسا, موڭعول عالىمدارى ءبىزدى قارىس قادام باستىرا ما؟
– كۇلتەگىننىڭ كوشىرمەسىن ەلوردانىڭ تورىنە اكەپ ورناتتىق. مىنا دۇنيەنىڭ ەندىگى تاعدىرى قالاي بولار ەكەن؟
– جەر كىمدىكى بولسا, ودان شىققان بار دۇنيە دە سولاردىڭ مۇلكى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل حالىقارالىق زاڭ نورمالارىندا كورسەتىلگەن.
– بۇگىنگى تۇركى ۇرپاعىنا نە قالادى؟
– وسىنداي جاۋھار جادىگەردىڭ تابىلۋى ءبىز ءۇشىن تەڭدەسسىز جەتىستىك. ماعجان اقىن ايتقان قاراشاڭىراقتىڭ يەسى قازاق ءۇشىن زور ماقتانىش. بىزگە تيەتىنى رۋحاني جاعى. ياعني, سول بايلىقتىڭ تۇپكى جاساۋشىسى ءبىزدىڭ بابالار, وسى ارقىلى ولار الەمدىك وركەنيەتكە ءوز ۇلەسىن قوستى دەگەندى وزگە جۇرتقا تانىتۋ. جالپى, بۇعان قوسا تۇركى دۇنيەسىنىڭ اقىل-پاراساتى بيىك, وزىنە ءتان ادەت-عۇرپى, سالت-ساناسى بولدى دەگەندى وسىلار ارقىلى ەندىگى جەردە جار سالىپ ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى.
– وركەنيەت تۋرالى الەم عالىمدارى از ايتپاعان عوي. بىراق تۇركى جۇرتىندا تۇك جوق دەگەن قاساڭ پىكىر قالىپتاسقالى قاشان. ەندى سوعان مىنا قازىنا توسقاۋىل قويىپ, تۇركى وركەنيەتى تۋرالى اڭگىمە قوزعالاتىن شىعار.
– ارينە, اباي ايتپاقشى, ءبىز ەندىگى جەردە وزىمىزدە بارمەن كوزگە ۇرىپ تانىتا الساق, ءوزىڭ ايتقان قاساڭ پىكىرگە تۇزەتۋ ەنگىزىلەرى كۇمانسىز. الەمدىك وركەنيەت تۋرالى باتىس عالىمدارى توينبي, ۆاگنەر, دانيلەۆسكيلەر كوپ ەڭبەك قالدىرعان. ونىڭ ىشىندە شىنىندا تۇرىك وركەنيەتى دەگەن ءسوز جوق. ەنگىزبەۋدىڭ سەبەبىنە كەلەتىن بولساق, بىرىنشىدەن ولار تۇركى الەمىمەن تانىس ەمەس ەدى. مىنانداي رۋحاني قۇندىلىقتاردى بىلە قويمادى. تەك ەۋروپادا شىققان ەڭبەكتەرمەن, سولاردىڭ استام ويىمەن عانا «قارۋلاندى». سول بويىنشا تۇجىرىم جاسادى. مۇنىڭ ەكىنشى ءبىر جاعى, مىنادا جاتىر. ەگەر سوناۋ ورتا عاسىردا اقساق تەمىر ءبايازيتتى قۇرتپاعان جاعدايدا بۇگىنگى تۇركى ۇرپاعى ءبىر زاماندارى بۇكىل ەۋروپاعا بيلىك قۇرۋى مۇمكىن ەدى. وسىدان ەۋروپا قاتتى قاۋىپتەنگەن. ءالى دە ۇمىتقان جوق. سول سەبەپتەن دە ولار تۇركى وركەنيەتى دەگەنگە كوپ بارا بەرمەيدى.
– قورىمدى قوپارۋ كەزىندە نەبىر قۇندى دۇنيەلەردى, 3 كيلو التىن زاتتاردى دا تاپقانىڭىزدان حاباردارمىز. ەندى وسى جاعىن تاراتىپ ايتساڭىز.
– ماسەلە التىندا ەمەس. ماسەلە سول كەزدەگى تۇركىلەر, ياعني ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ قانداي رۋحاني بايلىق جاساعانىندا. ارتىنا وسىنشاما مول مۇرالاردى قالدىرعانىندا بولىپ تۇر. ءبىز وسى تابىلعان قۇندىلىقتار ارقىلى كوك تۇركى يمپەرياسىنىڭ بۇكىل مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن تۇگەل زەرتتەپ, زەردەلەۋىمىز قاجەت.
– وسىنشاما بايلىقتى كوتەرىپ تۇرا الار ما ەكەنبىز دەپ قازاق جىراۋلارى ايتقانداي, بۇل قۇندىلىقتارىمىزدى الەمگە قالاي تانىتا الامىز؟
– ۇلكەن ناسيحات كەرەك. ءبىر قارجاۋباي ەمەس, مىڭ قارجاۋباي جۇمىلۋ كەرەك. بارىمىزگە ورتاق ماقتانىش. جوعارىدا دا ايتتىم, تاعى دا ايتسام ارتىق بولمايدى. تۇركىلەر شارۋاشىلىعىن قالاي جۇرگىزىپ كەلگەن, قانداي ىسپەن اينالىسقان؟ مال شارۋاشىلىعى, اسكەري قۇرىلىمى, تاعى باسقا. ءبىز ول تۇرىكتەردى كلاسسيكالىق كوشپەلىلەر دەپ ءجۇرمىز. جوق, ولار كوشپەلى عانا ەمەس, وتىرىقشى دا ەل بولعان. وعان جوعارىدا ايتقان جەتى شاعىن قالا دالەل بولادى. مازاردىڭ ەسىگىندەگى جاقتاۋ ارامەن تىلىنگەنى بىردەن بايقالادى. تۇركىلەر سول زاماندا-اق اعاش تىلە بىلگەن. مەن التىن ق ۇلىپتى كورگەندە تاڭ قالدىم. سەبەبى, وسىعان دەيىن شىعىستىق ۇلگىدەگى ق ۇلىپتى مەن ادامدار حV-ءحVى عاسىرلاردا پايدالاندى دەپ ءجۇرۋشى ەدىم. سويتسەم, ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءVىى عاسىردا قولدانىسقا ەنگىزىپتى.
– قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى, وسى ءVىى عاسىر شەگەلەنگەن تۇجىرىم با؟
– ءيا. بۇعان ەشكىم شاك كەلتىرمەسە كەرەك. ءبىز قورىمدى اشقاندا كورسەتىلىمدەرگە (پانورامالارعا) تاپ بولدىق. قولىنا تۋ ۇستاپ, ساپ تۇزەگەن اسكەرلەر كەتىپ بارادى. ولارعا جۇرتشىلىق تىزىلە قاراپ تۇر. مەن ەنتسيكلوپەديانى پاراقتاپ كورگەنىمدە, مۇنداي كورسەتىلىمدەر تۇڭعىش رەت ءحVىىى عاسىردىڭ اياعىندا يرلانديالىق كەسكىندەمەشىسى ر.باركەر ەدينبۋرگ قالاسىندا جاساپتى. سودان كەيىن ءحىح عاسىردا كەڭ قانات جايىپتى. كورسەتىلىم سول كەزدەن باستاۋ الادى دەلىنگەن. ال مىنا كورىنىسكە قاراعاندا, تۇركىلەر الەمى وسىدان 1300 جىل بۇرىن ونداي كورسەتىلىمدەردى جاساپ قويعان ەكەن. ەۋروپا كەسكىندەمەشىلەرى قابىرعاعا نەمەسە كارتينا ەتىپ سىزىپ ءحVىىى عاسىردا پانوراما جاساسا, ءبىزدىڭ بابالار ءVIى عاسىردا قىشتان ءمۇسىن قۇيىپ, كادىمگى ءتىرى ادامدار بەينەسىن دە بەرىپ وتىرعان.
– قورىمدى قازۋ كەزىندە قابىرعاعا سالىنعان جولبارىستىڭ سۋرەتى شىقتى دەپ ەدىڭىز. وسى تۋرالى وقىرمانداردى حاباردار ەتە كەتسەڭىز.
– قازۋ بارىسىندا ەسىكتىڭ ەكى جاعىنان اۋزىنان دا, بۇكىل دەنەسىنەن دە وت شاشىپ تۇرعان 9 مەترلىك قىزىل جولبارىستىڭ سۋرەتى شىقتى. وسى ارادا مەن مىنا ءبىر نارسەنى ايتا كەتسەم دەيمىن. بۇل قورىم اتاقتى كوك تۇرىكتىڭ قاعانىنا ارنالعان. ەڭ قاسيەتتى مۇرالارىن جەراستى مازارىنا ورنالاستىرعان. ءتىرى كەزىندە قانداي سالتانات قۇرىپ وتكەنىن كورسەتىلىمدەردە كورسەتكەن. تۇلا بويى جالىن سەكىلدەنگەن جولبارىس سول كەزدەگى تۇركى جۇرتىنىڭ ءورشىل بولمىسىن انىق كورسەتىپ تۇرعانداي. ونىڭ ۇستىنە جولبارىستى وسى كۇنگە دەيىن كيە سانايتىنىمىز جانە بار. بىردەن ويىمىزعا ارعى تۇركى مەن بەرگى تۇركى, ياعني قازاق ساباقتاستىعى ورالا كەتتى. سۋرەتتى سالعان قىتاي ەمەس, تۇركى ادامى دەگەنگە توقتادىق. ويتكەنى, سۋرەتشى قىتايدىڭ ايبىنى سانالاتىن ايداھارمەن شەندەستىرىپ, مىنا جەردە ءبىزدىڭ توتەمدى ودان قاھارلى, قۋاتتى ەتىپ بەينەلەگەن. ەگەر وزگە جۇرتتىڭ ونەرلى ادامىنىڭ قولىنان شىقسا, مۇنداي اسقاقتاتپايدى, تومەندەۋ جاسايدى. اۋىزدان دا, دەنەدەن دە قىزىل جالىندى اتقاقتاتىپ كەرەمەت ەتىپ بەرمەيدى. بۇل سۋرەتتە تۇرىك سۋرەتشىنىڭ شەكسىز رومانتيكاسى, تۇركىلىك جالىن اتويلاپ تۇر.
– جامبىل جاباەۆتىڭ دا كيەسى قىزىل جولبارىس بولعانىن قازاقتىڭ ايتۋلى اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆ تالاي جەردە ايتقان ەدى. ءسۇيىنبايدان قالعان سول قىزىل جولبارىس قاراماي كەتكەن كەزدە جامبىل مىنا ومىردەن ءوزىنىڭ كەتەتىن كەزى كەلگەنىن ايتقان كورىنەدى. سول ايتقانى ايناداعىداي كەلدى دەيدى بىلەتىندەر.
– كوردىڭىز بە, سول جولبارىس ءالى كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ كيەسىنە, يەسىنە اينالىپ كەلەدى. شىعىس ەلدەرى جولبارىستىڭ بەينەسىن قاسيەتتى جەرلەرگە, ۇكىمەتتىك مەكەمەلەرىنىڭ ەسىكتەرىنىڭ الدىنا ورناتىپ قويادى. مۇنداي ءۇردىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بار. استاناداعى كەيبىر مەكەمەلەردىڭ الدىنان كورىپ قالامىن. ەندەشە, مۇنى ۇزىلمەي كەلە جاتقان التىن ارقاۋلى ساباقتاستىق دەسەك جاراسپايدى ما؟
قازاق جۇرتى تۋعا باياعىدان-اق ەرەكشە كوزقاراسپەن قارايتىنى اڭعارىلاتىن. سويتسەك, بۇل دا سول داۋىردەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ءۇردىس ەكەن. كەرەگەگە 3 تۋ سالىنعان. ونىڭ ءبىرى وڭ قاناتتى, ەكىنشىسى سول قاناتتى, ءۇشىنشىسى ورتالىقتى نەمەسە وردا تۋىن كورسەتىپ تۇر. ال ونىڭ الدىنا ءتاۋ ەتكەن ادامداردىڭ بەينەسى ايداي انىق كەسكىندەلگەن.
– التىن اقشالار تابىلدى دەدىڭىز.
– سەكسەنگە تاياۋ التىن اقشا تابىلدى. ونىڭ الپىسقا جۋىعى ۆيزانتيا اقشاسى. وندا كونە لاتىن ءارىپى, كرەست, پيراميدا بار. كوك تۇرىكتىڭ اقشاسىنان رۋنيكالىق جازۋدى كورۋگە بولادى. بۇعان قوسا التىن اشەكەيلەر, لاعىل تاستان كوز ورناتقان ساقينا, بىلەزىك, ءبىرىنىڭ تابانى بار, ەكىنشىسى تابانسىز ەكى ءتۇرلى التىن ۇزەڭگى, جوعارىدا ايتقان التىن كىلتتى ق ۇلىپ, جۇگەن سۋلىعى, التىن جىپتەر, تازا التىن كەسە, حاننىڭ التىننان جاسالعان ءتاجى, قوشقار ءمۇيىز ويۋ-ورنەكتەر, ونى ايتاسىز, جىپكە التىن قوسىپ ءىس تىككەنى – ءبارى دە ساقتالعان. بۇرىن ءبىز ساۋىتتى تەك ادامدار كيەدى دەپ كەلسەك, ەندى ولاردىڭ اتقا دا ساۋىت جاساعانىن كورۋگە بولادى. بۇل مۇسىندەردى جاساۋ تەحنولوگياسى دا ناقتى كورسەتىلگەن. الدىمەن تەمىردەن قاڭقاسىن قۇراپ الىپ, ونى باتپاقپەن كومكەرىپ, وتقا كۇيدىرىپ وتىرعان. سودان سوڭ ساۋىتتىڭ ءتۇر-ءتۇسىن ءتۇرلى بوياۋلارمەن ادەمى بەينەلەگەن. مۇنداي بوياۋلارمەن ادام بەينەلەرىن, ات ۇستىندەگى ادامدى, ونىڭ كيىم ۇلگىلەرىن, ءتۇرلى وزگە دە قۇندىلىقتاردى بەرىپ وتىرعان. وسىنداي دۇنيەلەردى ولار وزگە ەشكىمنەن الماعان, وزدەرىنىڭ وي ورەسىمەن جاساعان. سول قۇندىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىن قولدانىستا ءجۇر.
– بۇل دۇنيەلەر ارقىلى ولاردىڭ تىرلىك-تىنىسىن كورۋگە بولادى دەيسىز عوي.
– ادامنىڭ قيالى قانشا جۇيرىك بولعانمەن, ءوزى قولدانباعان دۇنيەنىڭ ادەمى ءتۇر-ءتۇسىن جاساعاندا ءبىر ولقىلىق جىبەرمەي قويمايدى. ال مىنا قۇندىلىقتاردا ءمىن جوق. ەندەشە, ءبىزدىڭ ارعى بابالارىمىز ءوزى تۇتىنعان, قولدانعان دۇنيەلەرىن ءدال بەرگەن دەۋگە نەگىز بار. مىسالى, تازى, توبەت بابالارىمىزدىڭ اڭشىلىقپەن اينالىسقانىن دايەكتەيتىن بولسا, وسىنىڭ ءبارىنىڭ قۇيما بەينەسى تابىلدى. شىنىندا, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قىران بۇركىت, جۇيرىك ات, قۇماي تازىنى سەرىك ەتىپ, ساياشىلىق جاساعانىن وسى مىسالدار دايەكتەي تۇسەدى.
وسى ارادا قابىرعا سۋرەتتەر مەن قۇيما بەينەلەرگە توقتالىپ, اسىرەسە, قابىرعا سۋرەتتەردى العاش سالعان تۇركىلەر دەگەن بايلام جاساۋىمىزعا بولادى. مىسالى, وسى قورىمداعى الۋان ءتۇرلى قابىرعا سۋرەتتەرى ءبىر زاماندارى قازاقتىڭ جەرى بولعان, قازىر قىتاي مەملەكەتىنە تيەسىلى وڭىرلەردە مولىنان كەزدەسەدى. سول ەلدە دۋن-حۋان دەگەن جەر بار. سونىڭ قاسىندا اراتۇرىك دەگەن قىتاي مەن كونە تۇرىكتىڭ اراسىنداعى شەكارانىڭ تۇيىسكەن جەرى بار. قازىر دە سولاي اتالادى. دۋن-حۋاننان باتىسقا قاراي تۇركىلەر مەكەندەگەن قۇمىل, اقسۋ, بەسبالىق, قاشقار, تۇرپان – وسى وڭىرلەردە قابىرعا سۋرەتتەر وتە كوپ. ال قىتايدىڭ ءوز جەرى سانالاتىن جاعىندا مۇنداي قابىرعا سۋرەتتەر بولمايدى. بۇرىن وسىنداي قابىرعا سۋرەتتەردى قىتاي سالعان دەپ كەلسەك, مۇنداي قۇندىلىقتىڭ دا يەسى تۇركى جۇرتى ەكەنىن قورىمداعى سىزبالار دايەكتەپ وتىر. ەندىگى جەردە جوعارىداعىداي ەكىۇداي پىكىرگە توسقاۋىل قويىلىپ, قابىرعا سۋرەتتەردىڭ دە يەسى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءمۇسىن سۋرەتتەردەگى الۋان ءتۇرلى بوياۋلارمەن بەرىلگەن كيىم ۇلگىلەرى دە تۇركىنىڭ ەنشىسى. وسىلار ارقىلى ءبىز الەم وركەنيەتىنە ۇلەس قوسقان تۇركى جۇرتىنىڭ ۇرپاعىمىز دەۋگە تولىق قاقىمىز بار.
– وسى قۇندىلىقتى ساقتاۋ, كۇلتەگىن تاسى سياقتى ولاردىڭ دا كوشىرمەسىن الۋ جاعىن قالاي شەشۋگە بولادى؟
– بۇل ەكى مەملەكەتتىڭ كەلىسىمىمەن نەمەسە مينيسترلىكتەردىڭ ءوزارا شارت جاساسۋى ارقىلى ورىندالاتىن جۇمىس دەپ بىلەمىن. ءبىز قازىرشە قىرىم التىنبەك دەگەن ازاماتتىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە كونسەرۆاتسيا جاساپ قويدىق. ال موڭعولدار جاعى ۇلكەن اڭعار سالىپ جاتىر. جۋىقتا بىتەدى. مۇنىمەن قوسا, ءبىز كەشەندى اشىپ, ول تۋرالى العاشقى مالىمەتتى ايتقان ساتتە-اق ولار مىنا جەر مىنانىكى, انا جەر انانىكى دەمەي, سول اراداعى مالشىلارىن وزگە جەرگە كوشىرىپ جىبەردى.
– اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي جاساۋ جاعىن كوپ بولىپ ويلاستىرساق, قالاي بولار ەكەن؟
– كوكەيدە جاتقان ويدى قوزعادىڭ. ونداي اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرساق, كونە تۇركى مەن ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ اراسىنا التىن كوپىر ورناتار ەدىك. ماسەلەن, كۇلتەگىن, بىلگە قاعان ەسكەرتكىشتەرىن تۇرىكتەر الدى دا مۋزەي جاساقتادى. قاراقورىم قالاسىنان كۇلتەگىن, بىلگە قاعان ەسكەرتكىشىنە دەيىن 45 شاقىرىم ەدى. تۇرىكتەر سول قالادان جارىق تارتتى. تاقتايداي اسفالت جول سالدى. كەلەسى جىلى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنا اۋەجاي سالعالى جاتىر. بۇل ەندى تۇركيادان تىكەلەي كۇلتەگىنگە كەلۋگە جول اشادى. وعان قوسا, تۋريستىك بازا دا جاساقتاۋ ۇستىندە. كەلەشەكتە بۇل ارا تۇرىك پەن موڭعولداردىڭ بىرىككەن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيى بولادى. تۋريستەر كەلىپ تاماشالايدى. وسى ارقىلى, تابىس تابۋ ءوز الدىنا ولار بۇرىنعى تۇركىنى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقالى جاتىر.
– جاپون مەملەكەتى دە سول ارادا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ جاتىر دەگەندى ءجيى ەستيمىز. بۇل تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– جوعارىدا ايتتىم, ەلدىڭ داڭقىن شىعاراتىن, حالىقتىڭ ابىرويىن كوتەرەتىن مۇنداي عاجاپتار اشىلعان كەزدە دامىعان ەلدەر الەمگە جار سالادى. سوناۋ ءبىر قيىرداعى جاپوندىقتار شىعىس موڭعولياعا ات ارىلتىپ كەلىپ, شىڭعىسحان ورداسى تىگىلگەن ورىنعا مۋزەي جاساقتاپ, تۋريستىك بازا ورناتتى. ول جاپون-موڭعولدىڭ بىرىككەن مۋزەيى دەپ اتالادى. 125 شاقىرىمعا جارىق تارتىپ, 125 شاقىرىمعا اسفالت جول جاسادى.
– ەندىگى جەردە ءبىز دە قاراپ وتىرماۋىمىز كەرەك دەيسىز عوي.
– ارينە, ءبىز ولارداي كوپ شىعىندالمايمىز. سەبەبى, ءبىزدىڭ سالاتىن جولىمىز 15 شاقىرىم. تارتاتىن جارىعىمىز دا 15 شاقىرىمنان اسپايدى. وسى كەشەننىڭ باسىنا شاعىن عانا لابوراتوريا, كەلىستىرىپ قوناقۇي سالساق بولدى. ەكى جاق كەلىسە وتىرىپ, قازاق-موڭعول بىرىككەن مۋزەيىن جاساساق جەتىپ جاتىر. وزىمىزدەگى باردى وزگەگە كورسەتە الماساق, تانىتا الماساق, بۇل بابالار الدىنداعى پارىزىمىزدى وتەي الماعاندىعىمىز بولىپ ەسەپتەلەدى. ۇرپاق ءوزىنىڭ وتكەنىن بىلمەسە, كەلەشەگىنە سەنىممەن قاراي المايدى. ەۋرازيالىق حالىق بولامىز دەيمىز. ەندەشە, سول ەۋرازيانى مەكەن ەتكەن تۇركى جۇرتىنىڭ مىنانداي كەرەمەتتەرىن از عانا ادام, ساناۋلى عالىم ءبىلىپ قانا قويماي, ءبۇكىل جۇرت الاقاندا ايالاپ جاتسا, قانە. اسىرەسە, بۇل ىسكە شەنەۋنىكتەر بەلسەندى كىرىسسە, بارلىق جۇمىستىڭ ىلگەرى جىلجيتىنىنا مەنىڭ يمانىم كامىل. 1,5 ميلليارد حالقى بار قىتاي مەملەكەتى ەلدىك ىسكە كادر دايىنداعاندا ولاردان ءوز ۇلتىنىڭ 25 تاريحىن جاتقا سۇرايدى ەكەن. سول 25 تاريحتان ەمتيحان الىپ وتىرعاندا, قىتاي پاتشالارىنىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىن, وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن ءبىرىنشى كەزەككە شىعاراتىن كورىنەدى. ونسىز ۇكىمەتتىك جۇمىسقا قويمايدى. وسى ارادا مىنا ءبىر مىسالدى ايتا كەتسەم دەيمىن. رەسەيدىڭ ۆ.مولودين, ن.پولوسماك دەگەن عالىمدارى تاۋلى التايدىڭ ۋكوك دەگەن جەرىنەن پازىرىك مادەنيەتى قورعانىن قازىپ, التىن اشەكەيلى ايەل ادامنىڭ مۇردەسىن شىعاردى. سونى كورشى مەملەكەت ۇلكەن جاڭالىققا بالاپ, عالىمدارى كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ, مەرزىمدىك باسىلىمدارعا جارىسا جازىپ جاتتى.
– جوعارىدا شەتەل عالىمدارى ەرەكشە ءمان بەرىپ جاتىر دەگەندى ايتىپ ەدىڭىز. سول تۋرالى دا بىلسەك دەيمىز.
– الەمدە جۇرتتى سەلت ەتكىزگەن ءبىر جاڭالىق اشىلسا, سوعان الدىمەن ءمان بەرەتىن جاپوندىقتار عوي. تاڭ ءداۋىرىنىڭ مامانى دوكتور, پروفەسسور مارياسۋ ينتەرنەتكە مازار تۋرالى مالىمەت شىعا سالعاندا-اق جەتتى. جان-جاقتى تانىسقاننان كەيىن: «مەن العاشىندا بۇل تاڭ دۇنيەسى عوي دەپ ەدىم. جوق, ولاي ەمەس ەكەن. كوك تۇرىكتىڭ تازا وزىنە عانا ءتان قۇندىلىقتار. قىشتى ورتەۋى قىتايلىقتارعا دا ۇقسامايدى. ولار قىشتى كۇيدىرىپ جاتقاندا سۋ سەبەدى. ال كوك تۇرىكتەر ونداي ءتاسىلدى قولدانباپتى. مەن مىنا جاڭالىقتى تەك كوك تۇرىكتەردىڭ ەنشىسى دەپ بىلەمىن. بۇل ولاردىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى!» دەسە, كورەيالىق پروفەسسور ي سون بۋك تا ونى قولداپ, «الەمدىك جاڭالىق, كوك تۇرىكتى كوككە كوتەرەتىن, بۇگىنگى ۇرپاعىن مارقايتاتىن دۇنيە!» دەپ باعالادى.
قالاي دەسەك تە مۇنداي باعالى دۇنيە ءورىسىمىزدى كەڭەيتەرى ءسوزسىز. مەن ءبىر كەزدەرى ىزگىلىك شور دەيتىن سازگەر تۋرالى جازعانىم بار ەدى. سوعان قويعان ەسكەرتكىش تاسقا «...ىزگىلىك شور سەگىز ءتۇرلى اسپاپتى مەڭگەرگەندىكتەن وعان ارناپ, عيباداتحانا تۇرعىزىلدى» دەپ جازىلعان ەدى. بۇل سازگەر سەگىزىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن. سول كەزدەگى ءبىزدىڭ اسپاپتارىمىز قايسى دەسەك, قوبىز, سىرناي, سىبىزعى, داڭعارا, دومبىرا, جەتىگەن, تاعى باسقا. ال مەن وتكەن جىلى التايدان 1500 جىل ساقتالعان دومبىرانى اكەلگەنىم بار. مىنەكي, باعالاي الساق, وزگەگە تانىتا الساق – ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز كەشەلى بەرىدەن ەمەس, سوناۋ عاسىرلاردان تامىر تارتادى.
– وسىنشاما قىرۋار جۇمىستار اتقاردىڭىزدار, سونىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن وتكىزە الدىڭىزدار ما؟
– قىرۋار جۇمىس دەگەننەن شىعادى. بىزگە ستۋدەنتتەر كوپ كومەكتەستى. ءتىپتى ولار ارزان جۇمىس كۇشى بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. عىلىمعا, ارحەولوگيالىق قازبالارعا ءومىرىن ارناعان سول جاستاردىڭ ىنتاسىن مەن ەرەكشە باعالايمىن. ارحەولوگيالىق جۇمىس ينەمەن قۇدىق قازعانداي نارسە. كۇرەكتىڭ ءوزىن سيرەك قولداناسىڭ. ەكى ايدىڭ ىشىندە ءبىز 500 كۋب توپىراق, 14 كۋب تاس شىعاردىق. مۇنىڭ ءبارى تەحنيكاسىز اتقارىلدى. كۇندىزدى قويىپ, شامنىڭ جارىعىمەن تۇندە دە كىرىسىپ كەتىپ جاتتىق. سەبەبى, اتا-باباڭنىڭ ومىرىنەن حابار بەرەتىن دۇنيەنىڭ شەتى شىققاندا سونى اياعىنا شىعارسام دەگەن تالپىنىس ءبىر تولاستامايدى ەكەن. مەن العاش وسى ءىس ناقتىلانعان تۇستا ەلىمىزگە كەلىپ, ءتيىستى مەكەمەلەردى حاباردار ەتتىم. ولار ارنايى ادامدار جىبەرەمىز دەدى. قانداي سەبەپ بولعانىن بىلمەيمىن, ول ورىندالمادى. بىراق, ءبىز تامىزدىڭ 19-ى كۇنى قورىمنىڭ رەسمي اشىلۋىن جاسادىق. وعان موڭعوليانىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ءمينيسترى وتگونبايار, قازاقستاننىڭ موڭعولياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ورمان نۇرباەۆ قاتىستى. ەلشىمىز ءتيىستى مەكەمەلەرگە بۇل قورىمنىڭ وتانىمىز ءۇشىن ەرەكشە ەكەنىن بۇعان بۇكىل ەل بولىپ اتسالىسساق دەگەن تىلەگىن بىرنەشە رەت جازدى. وسىندا تابىلعان دۇنيەلەرگە قاراپ وتىرىپ, تۇركى مەملەكەتىنىڭ بۇكىل قۇرىلىمى قالاي بولدى دەگەن ماسەلەنى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىپ, 300-گە تاياۋ قۇندىلىقتاردى تاريحشىلار, ونەر زەرتتەۋشىلەرى, ارحەولوگتار, سۋرەتشىلەر, ديزاينەرلەر – ءبارى دە اتسالىسىپ زەرتتەۋ مىندەتى تۇر الدا. بۇل ءبىر ادامنىڭ ەمەس, مىڭداعان ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس. بۇل ەلدىگىمىزدى, ەرلىگىمىزدى تانىتاتىن ۇلى شارۋا. ءبىز ءتارتىپ بويىنشا, الداعى قاراشا ايىندا موڭعوليا عالىمدارىمەن بىرىگىپ, عىلىمي ەسەپ جازامىز. كەلەسى جىلى ونى عىلىمي تۇرعىدا دايەكتەيمىز. الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن مونوگرافيا, سۋرەتتەردىڭ, مۇسىندەردىڭ تولىق اتلاسىن جاساساق دەگەن نيەتىمىز بار.
– تۇركى الەمىنىڭ تاريحىنا توڭكەرىس جاسايتىن وسىنداي جانكەشتى ەڭبەكتەرىڭىز جانە قول جەتكىزگەن تابىستارىڭىز, الدا دا جەمىسىن بەرە بەرسىن, مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.