«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2011 جىلعى 10 جانە 13 تامىزداعى ساندارىندا جاريالانعان ب.قاراقوۆتىڭ «قاتە قادام» جانە س.شايىنعازىنىڭ «مال باعۋدى كىم ۇيرەتەر بىزگە ەندى؟» اتتى ماقالالارىنا قاتىستى ءوز پىكىرىمدى ايتۋدى ءجون كوردىم.
باقبەرگەن اعامىزدىڭ «قاتە قادام» اتتى ماقالاسى سىن-ءمىن ايتۋدان گورى, شىن پەيىلدە ەلىمە, جەرىمە دەگەن جانايقاي تۇرعىسىندا جازىلعانعا ۇقسايدى. ماقالا اۆتورىنىڭ كوپ جىلدىق ءىس-ءتاجىريبەسى نەگىزىندە جاساعان تۇجىرىمدامالارى دا ويلاندىرماي قويمايتىنداي. عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا, نارىقتىق ەكونوميكا تەتىكتەرىنىڭ تولىقتاي قالىپتاسۋىنا نەگىزىنەن ءۇش ماسەلە: شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ سايكەسسىزدىگى, تۇراقسىزدىق, بانكتەر نەسيە جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگى جانە ساۋاتتى ماماندار جەتىمسىزدىگى كەدەرگى بولادى ەكەن. مەنىڭشە, وسىنىڭ ۇشەۋى دە بۇگىنگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءار دەڭگەيدە ورىن الىپ وتىر جانە ماقالادا وسىنىڭ ۇشىنشىسىنە ناقتى, تولىقتاي انىقتاما بەرىلگەن. سونىمەن قاتار اۆتور, «جەكەشەلەندىرۋدەن» بوس قالعان بايتاق جايىلىمدىقتاردى قوي, جىلقى مالدارىن ءوسىرۋ ارقىلى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ناقتى دالەلدەرمەن كورسەتكەن. دەگەنمەن دە اتالعان ماقالا توڭىرەگىندە تومەندەگىدەي جايتتەردى دە ەسكەرۋ كەرەك سياقتى.
بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىندە ماڭىزدى ماسەلەنىڭ بىرەگەيى ەلباسى تاپسىرماسىنا ساي, تاياۋ جىلداردا ەلىمىزدە مال ەتى ەكسپورتىن 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ بولىپ وتىر. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋدە جىلقى, قوي شارۋاشىلىقتارى مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدا ءوز قيىندىقتارى مەن كەدەرگىلەرىنىڭ بار ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك سياقتى. بىرىنشىدەن, قازاق اتامىز ەرتەدەن-اق, «قوي ەتى قورعاسىن» دەپ جاي ايتپاعان عوي, سوندىقتان شەتەلدەردە عانا ەمەس, ەلىمىزدە دە ءىرى قارا ەتىنە سۇرانىستىڭ ايتارلىقتاي باسىم ەكەنىن جاسىرۋعا بولمايدى. ەكىنشىدەن, مال ازىعى قۇنارلىلىعىنىڭ ارقيلىلىعىن ايتپاعاندا, شالعاي جايىلىمدىقتاردى يگەرۋگە, باسىمدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن شاعىن شارۋاشىلىقتار قاۋقارسىز.
سونداي-اق, شەتەلدىك اسىل تۇقىمدى «گەرەفورد» ءىرى قارا مالى مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جارامسىز دەۋ نەگىزسىز دەپ ويلايمىن. بىرىنشىدەن, گەرەفورد ءىرى قارا مالى كوپتەگەن ەتتىك ءىرى قارا تۇقىمدارىن, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەل جاعدايىنا تولىقتاي قالىپتاسىپ, جوعارى ونىمدىلىك كورسەتكەن قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى ءىرى قارا مالدارىن شىعارۋعا دا كەڭىنەن پايدالانىلعان. ەكىنشىدەن, جەكەشەلەندىرۋ كەزەڭىندە ەتتى ءىرى قارا مالدىڭ جوعالتقان ءونىمدىلىك قۇندىلىقتارىن قايتا قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا گەرەفوردتىڭ اتالىق, سونداي-اق, انالىق مالدارىن, زووتەحنيك تىلىمەن ايتقاندا, الماستىرىپ پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى ءتاجىريبەدە بۇرىن دا دالەلدەنگەن. مەنىڭشە, ماسەلەنىڭ ماڭىزى مەن كۇردەلىلىگى مۇندا ەمەس. سىرتتان اكەلىنگەن مالداردى, جوعارىدا ايتىلعانداي, ەلىمىزدىڭ ەتتى ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن جەتىلدىرۋگە ءبۇگىندە ءبىز ينتەللەكتۋالدىق, ماتەريالدىق ء(اسىرەسە جەم-ءشوپ قورى) تۇرعىسىندا قانشالىقتى دايىنبىز. مۇمكىن جۇمىستى وسى جاعدايلاردى تارازىلاي, ياعني ءىس-شارانىڭ تيىمدىلىگىن باقىلاي وتىرىپ ءجۇرگىزۋ ۇتىمدى بولاتىن شىعار.
سونىمەن قاتار, بۇگىندە بوس قالعان جايىلىمدىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جولى, ولاردىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك قوي, جىلقى شارۋاشىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋ ءىشكى ازىق-ت ۇلىك رىنوگىندا باسەكەلەستىكتى نىعايتىپ, مال ونىمدەرى باعالارىن تۇراقتاندىرۋمەن قوسا, ونىڭ تومەندەۋىنە دە ىقپال ەتەر ەدى. مەنىڭ ويىمشا, جالپى, مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا, جەم-ءشوپ قورىن دايىنداۋدا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ, قۇراما جەم ءوندىرىسىن مەملەكەتتىك كاسىپورىندار نەگىزىندە اتقارۋدىڭ ماڭىزى زور.
«مال باعۋدى كىم ۇيرەتەر بىزگە ەندى؟» اتتى ماقالا اۆتورى بۇگىنگى وتاندىق مال ونىمدەرىن ءوندىرۋ جاعدايىن ماقالا تاقىرىبىمەن قيىستىرىپ, وزەكتى ماسەلەنى قىنجىلىسپەن باياندايدى. ەلىمىزدە مال ءونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا كۇرت ازايۋىنان تۇتىنۋشىلارعا وتاندىق قانا ەمەس, ساپاسى تومەن شەتەلدىك ونىمدەردىڭ دە ۇسىنىلىپ جاتقاندىعى اقيقات. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى باسشىلىعىنا, مال ماماندارى مەن عالىمدارعا بۇل نەدەن بولىپ وتىر دەگەن ساۋال قويعانعا ۇقسايدى. شىندىعىندا, مال شارۋاشىلىعىندا بۇگىندە كەيبىر وزىق ءتاجىريبەلەردى ۇيرەنبەي نەمەسە ەرەكشە ءبىر وزىندىك ءمانى بار ءىس-قيمىلدار جاساماي, سالا تۇبەگەيلى وڭالمايتىن سياقتى. سەبەبى, عىلىمي جانە تاجىريبە تۇرعىسىنان ءبىز قانشا جەردەن مال ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن بايانداعانمەن, ازىرگە ءىس-جۇزىندە ايتارلىقتاي ناتيجە بولماي تۇر. سونىمەن قاتار, مال باعۋ اتا كاسىبىمىز دەگەنىمىزبەن, بۇرىنعى مەن بۇگىنگىنى سالىستىرۋعا بولمايتىن سياقتى. اتاپ ايتقاندا, ەرتەرەكتە قانداستارىمىزدىڭ باسىم بولىگى اۋىلدىق جەرلەردە, كوشپەندى جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى كوزى بولعان مالعا تاۋەلدى ەدى, ول كەزدە ەڭبەككە دەگەن كوزقاراستىڭ ەرەكشەلىگى سول, مال باعۋدا, ازىقتاندىرۋدا كەمشىلىكتەر جىبەرۋدى قيانات, وبال جاساۋ دەپ تۇسىنگەن. بۇگىنگى بۇل سالاداعى جاعداي كەرىسىنشە دەۋگە كەلەدى. ءبىز اگرارلى دا ەلمىز دەگەنىمىزبەن, ەل ەكونوميكاسىندا ءوندىرىس سالاسى ۇلەسىنىڭ ەرەكشە باسىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ىشىندە مال ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ءوز دارەجەسىندە وركەندەتۋگە, ونسىز دا تابىستىلىعى شەكتەۋلى كاسىپكە دەگەن ىنتالىلىقتى تومەندەتىپ, ەنجارلىقتى قالىپتاستىرىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى.
سوندىقتان دا بۇگىنگى مال شارۋاشىلىعى سالاسى الدىنداعى باستى مىندەت, مال باعۋ عانا ەمەس, ولاردى تابىس كوزى رەتىندە مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋ بولىپ وتىر. دەمەك بۇل ءۇشىن بۇرىنعىداي اتا-بابالارىمىز مال وسىرۋدە قولدانعان قاراپايىم ادىستەردى پايدالانۋ جەتىمسىز. ول ءۇشىن وزىندىك ىزدەنىس جۇمىستارىن اتقارعان ابزال, ول – بۇگىنگى ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنداعى باسەكەلەستىك تالابى.
نەگىزىنەن دامىعان ەلدەردە ورتا ەسەپپەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ 70%-عا جۋىعىن, سانى جاعىنان 20% عانا بولاتىن ىرىلەنگەن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ءوندىرەدى ەكەن. سوندىقتان دا شاعىن قۇرىلىمدار مەملەكەت تاراپىنان دا, باسقاشا دا قوماقتى ينۆەستيتسيالىق قارجىلاردى پايدالانۋعا ءتيىمسىز بولۋ ارقىلى, جالپى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنە قوسىمشا تەتىك رەتىندە قىزمەتتەر اتقارادى ەكەن. مىسالى, بۇرىنعى مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردا, اتاپ ايتقاندا, ءسۇت وندىرەتىن شارۋاشىلىقتاردا جەكە مەنشىك ءسۇت ونىمدەرى دە قابىلدانىپ, شارۋاشىلىق جوسپارىنا ەنگىزىلىپ, ءتولەماقى تولەنىپ, ءسۇت وتكىزگەن وتباسى شارۋاشىلىقتارىنا, كولەمىنە ساي ارزانداتىلعان مال ازىعى بەرىلىپ وتىردى. مەنىڭ ويىمشا, بۇگىندە دە, ەلباسى اتاپ ايتقانداي, ىرىلەنگەن شارۋاشىلىقتار ماڭايىنا شاعىن شارۋاشىلىقتاردى توپتاستىرۋ ارقىلى, ولارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتسە ءتيىمدى بولاتىن سياقتى.
كاكىمجان سارحانوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.