ەسسە
ۇستىمىزدەگى جىلى 5-7 تامىزدا جول بۇيىرىپ, دۇنيەلىك وركەنيەتتىڭ تەمىرقازىعى پاريجگە بارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قاسىمدا زايىبىم, كىشى قىزىم بار, ءۇش كۇن ايگىلى مۇراجاي مەن كورولدەر سارايىن اسىقپاي ارالادىق. اسەر ۇشان-تەڭىز. دۇنيەلىك وركەنيەتتىڭ بيىك ساتىسىنداعى فرانتسۋزداردىڭ ۇلى ماقتانىشى لۋۆر مۇراجايىن كورگەن دە ارماندا, كورمەگەن دە ارماندا. وتكەن ءۇش عاسىر ارالىعىندا فرانتسيا 49 ملن. ادامى بار 9,7 ملن. شارشى كم. جەر كولەمىن جاۋلاپ الىپ, ونداعى كوزگە تۇسەر بارشا ونەر جادىگەرىن سىپىرىپ-سىيىرىپ وسى لۋۆرعا اكەلىپ حالىق كوزىنە قويۋدى ۇردىسكە اينالدىرعان. بەرگى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن كورول, يمپەراتور, قولباسى, ەل بيلەگەن اقسۇيەكتەر قولدارىنا ىلىككەن بارشا ونەردى لۋۆرعا وتكىزگەن. ىلگەرى, كەيىنگى زاماندا حالىقتىڭ مىقتىلىعىن اسكەر كۇشىمەن, جاۋلاپ الۋ قابىلەتىمەن, قارۋ-جاراعىمەن ولشەيتىن بولسا, اتوم مەن لازەر جاراعى جەتىلگەن 21 عاسىردا ەل ۇلىلىعىن, كىسىلىگىن, ازاماتتىق قۇنىن انىقتايتىن بىردەن-ءبىر تارازى لۋۆر سەكىلدى سۇلۋلىق سارايى. ەندەشە, سول سارايدى ەرىنبەي ارالاپ شىعالىق.
حالىقتىڭ جادى مەن ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ايعاقتايتىن ۇلى كۇش – ونەر. ونەرى جوق ەل – بۇگىنى بۇلدىر, ەرتەڭى ەلەۋسىز توبىر عانا. ونەر يەسىن اسقاقتاتۋ ارقىلى ادامزات كوز جەتپەيتىن كونە عاسىرلاردان بۇگىنگە ازباي-توزباي جەتتى. ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت ارقىلى ادامنىڭ كىسىلىك قاسيەتى انىقتالسا, ال تۋعان ەلگە جاساعان قايىرى, جاقسىلىعى ارقىلى كىسىنىڭ ازاماتتىق قۇنى تارازىعا تۇسەدى. وسى ولشەمنىڭ قاي-قاي زامانعى رۋحاني ۇستىنى, قۋاتتىسى – سۋرەت, كەسكىندەمە, ءمۇسىن, ساز, كوركەم ءسوز. تۇتاس حالىقتىڭ ادامگەرشىلىك قاعيداسىن, ءولىسى بار, ءتىرىسى بار, بارشا رۋحاني بولمىسىن تۋ ەتكەن ءبىرتۋار جادىگەرگە كوز سۋارعانعا ەشتەمە جەتپەيدى.
لۋۆردا تۇزىلگەن ۇشان-تەڭىز سۋرەت, ءمۇسىننىڭ باس-باسىنا سەگىز سەكۋنتتەن كىدىرگەن كىسى – بارشا مۇراجايدى كوزبەن ءسۇزىپ شىعۋ ءۇشىن 3,5 اي ۋاقىت جىبەرەدى, دەيدى مۋزەي قىزمەتكەرى. لۋۆر العاشىندا كورول اپارتامەنتى قىزمەتىن اتقارىپ, كەلە-كەلە كەسكىندەمە جانە ءمۇسىن اكادەمياسىنا, ساۋلەت اكادەمياسىنا اينالعان. ءساۋلەت ونەرىنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرى ريمدىك باروككو مەن فرانتسۋز كلاسسيتسيزمى ۇندەسكەن كەڭ زالداردا قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى كىسى اياعى ۇزىلمەيدى.
دۇنيەلىك مادەني, تاريحي, رۋحاني ءجادىگەردى ءبىر جەرگە ءۇيىپ-توگىپ, بۇگىنگى كورەرمەنگە ۇسىنۋدان ءبىرىنشى ورىنداعى مۇراجاي تەمىرقازىعى لۋۆر تۋرالى انىقتامالىق كىتاپ تەڭىز. لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ «مونا ليزا», پيكاسسونىڭ «گەرنيكاسى» تۋرالى ءار تىلدە قورعالعان عىلىمي جۇمىستىڭ ءوزى جۇزدەن اسىپ جىعىلادى. سول مىڭ سان انىقتامالىقتى قايتالاپ: پالەن جەردە تۇگەن سۋرەتشىنىڭ پولوتناسى ىلىنگەن... تۇگەنشە قىلقالام شەبەرى وسىنشالىق شەدەۆر ورنەكتەگەن... ءتۇگەن مەكتەپتى قالىپتاعان... دەپ ساۋاتتى وقۋشىنىڭ التىن ۋاقىتىن المايمىز. انتيكا, كلاسسيتسيزم, باروككو, اۆانگارد, سيۋررەاليزم سەكىلدى مەكتەپتىڭ ايتۋلى شەبەرلەرىن, سول شەبەرلەر تۋعىزعان ءبىرتۋار تۋىندىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنىڭ ءبىر-ءبىر باسقىشىنا اينالعان ءمۇسىندى ءارى كەسكىندەمەنى تەك قانا وزىنە ءتان ايشىعى مەن بوياۋىن, كەڭىستىك پەن جارىقتى سەزىنۋ سيقىرىن تىلگە تيەك ەتەمىز.
بايانىمىزدى سۋرەتشىنىڭ قاي مەكتەپتىڭ ۇلگىسىمەن سالعانى بويىنشا بىرتە-بىرتە ساتىلاپ جوعارى ورلەپ تىلگە تيەك ەتەمىز.
انتيكا. ەڭ اۋەلى ءمارمار ءمۇسىن زالىنا ەنەسىز. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءمۇسىنشى زەرگەر ءوزىنىڭ باي قيالىن, ارمان-مۇددەسىن ءماڭگىگە ساقتالادى دەپ تاسقا قاشاۋدى ۇردىستەگەن. قاعاز ورتەنەدى, بوياۋ وشەدى, ساز ۇمىتىلادى, ال تاسقا تۇسكەن ءمۇسىن ماڭگىلىك دەپ ويلاعان. ەڭ اۋەلى ءمارمار تاسىن ىزدەگەن. شىعىستاعى ءمارمار تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى – تاس كەنىشى. سول زاماننىڭ باسىبايلى قۇلدارى بەلىن بۇگىپ, تەرىن تامشىلاتىپ ۇلكەن-ۇلكەن تاستاردى جارقاباقتان ويىپ تۇسىرگەن. تاس قانشالىق ۇلكەن بولسا – سونشالىق قىمبات. كىسى بويى ۇلكەن تاستى پاپيرۋسقا وراپ, بەسىككە بولەگەن ءسابيدەي عىپ, كەمەگە تيەپ, جاعادان ارباعا ارتىپ, تەڭسەلدىرىپ ريمگە جەتكىزگەن. ريمگە جەتكەن ءمارمار شەبەرحاناعا بولىنگەن. سو زاماننىڭ جازباسىنا كوز جۇگىرتسەك: لەوناردو دا ۆينچي شاكىرت بالانى ىلەستىرىپ, اپتالاپ, ايلاپ ىندەتە كەزىپ كەتىلمەگەن, مۇجىلمەگەن مۇز ءتۇستى اقسۇر, جۇمساق تاس ىزدەپ اياعىنان توزادى. تاس يەسى شەبەردىڭ توبەسىن كورگەننەن ءار تاسقا قۇلدىڭ قۇنىن سۇرايدى ەكەن. لەوناردو تاسماڭداي پالەلەردىڭ ءبىرىن: «قۇدايدىڭ قاھارىنا ۇشىرايسىڭ!» – دەپ بوپسالاپ, ەكىنشىسىن اپيىن قوسقان شاراپپەن سۋارىپ, باسىن داڭ قىلىپ, كەلەر ۇرپاققا اتىڭ قالادى دەپ ساۋدالاسىپ شارشاعان عوي.
«ۆەنەرا ميلوسسكايا» – تاڭشولپان سۇلۋىنىڭ قيعاشتاي قاراعان كوز جانارىنان تۇڭعيىق تەرەڭدى سەزەسىز. شۋاقتانا جىميا قارايدى. بالا كەزىمدە عوي ءمارمار ءمۇسىننىڭ تاريح وقۋلىعىنداعى سۋرەتىنە ءۇڭىلىپ, قۇيىپ قويعانداي سۇلۋ ءمۇسىنى ءوز الدىنا... كەڭ اشىلعان جانارىنا قاراپ... سول كوز جاناردان تۇنجىراعان وي دا, مۇڭ دا وقي الماي... قينالۋشى ەم. ءمايىتتىڭ اشىق قالعان كوزىن ەلەستەتكەندەي بولۋشى ەم. ەسەيە كەلە – ءمارمار تاسقا تەرەڭ شوككەن كوز جاناردىڭ ەرنەۋىنەن, بىلىنەر-بىلىنبەس كىرپىگىنەن, قاس-قاباقتان تۇنىپ قالعان قويۋ مۇڭدى تانىپ, و, توبا دەدىم! تاس زەرگەرى تىرشىلىكتەگى ءتىرى پەندەنىڭ قاباعىنا تۇنا قالعان تۇنجىر مۇڭدى – اپپاق مارمارعا كوشىرۋگە نەشەمە كۇن... نەشەمە ءتۇن ۋاقىتىن سارپ ەتتى. جۇرەك ءلۇپىلىن اۋەلى ساۋساعىنا, ساۋساقتان-قاشاۋعا, قاشاۋدان-تۇرپىگە, ءتۇرپىدەن-ماقپال سۇرتكىشكە وتكىزىپ... كوركەمدىككە ءولىپ-ءوشىپ جەتكەنىنىڭ ءوزى ءبىر حيكايات. ءماڭگىلىككە تاپسىرىس جاساعانى!
ويدى, سەزىمدى سوزبەن قاعازعا ءتۇسىرۋ شەبەرلىكتى تىلەيدى. ال, سول وي مەن سەزىمدى بوياۋمەن كەنەپكە ءتۇسىرۋ – الگىدەن ءجۇز ەسە قيىن. كىسىنىڭ جان الەمىندەگى وي مەن قيالدى قاتىپ قالعان تاسقا ولشەگەندەي عىپ بەرۋ – مىڭ ەسە اۋىر. مۇنى ايتقان لەوناردو دا ۆينچي ءمۇسىنشى.
كلاسسيتسيزم. نەمىس شەبەرى گانس حولبەيننىڭ (گولبەين), نيدەرلاند يەرونيم بوسح, فلاماند شەبەرى پيتەر پاۋل رۋبەنس, گوللاند بولمەسى رەمبراند حارمەنس ۆان رەين, البرەحت ديۋرەردىڭ «اۆتوپورترەتى», اعىلشىن قىلقالام شەبەرلەرى گەينسبورو, رەينولدس, فرانتسۋز شەبەرى جان فۋك, اسىرەسە نيكولا پۋسسەننىڭ پەيزاج كورىنىستەرى, جورج ديۋ مەنيل دە لا تۋردىڭ «مالشى ءتاۋباسى», انتۋان ۆاتتونىڭ «كيفەرۋ ارالىنا ساياحات», «جيل» – كەمپىرقوساق ورمەگىنە, كوركەمدىگىنە كوزدى ساتىپ كوركەيەسىز. پەيزاج بەن ادام, تاعدىر مەن تابيعات ۇندەستىگىنىڭ قۇپ كەلىسىمى جان سارايىڭىزعا اعىل-تەگىل كەمەلدەنۋ سەزىمىن سىيلايدى.
جان-باتيست-سيمەون شاردەننىڭ سيقىرلى قىلقالامى فرانتسۋز ءومىرىنىڭ ءار قىرىنان كورىنىس تاۋىپ, ايتۋى جوق ادەمى اجۋاعا تىزگىن بەرەدى. ءوز حالقىن اياماي شەنەپ-مىنەيدى. «وتانىما دەگەن سىن پىكىرلەرىم ءوز باسىمدا جەتىپ ارتىلادى, ال سول سىن پىكىردى جاتجۇرتتىق ايتسا – قاراپتان-قاراپ زىعىردانىم قاينايدى», دەگەن ا.س.پۋشكين ءسوزى وسىندايدا ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. نازىك پوەزيا مەن كەڭىستىك كونتراسىنا ىلىككەن كورىنىستىڭ ارعى استارىنا جاسىرىنعان ءازىل, كەكەسىننەن ۇلتىنا دەگەن ۇلى سۇيىسپەنشىلىكتى قاپىسىز تانىپ, ايران-اسىر بولاسىز. يمپرەسسيونيست شەبەرى سۋرەتىنەن ومىرگە دەگەن ىڭكارلىك, ىزگىلىك, كوڭىل شۋاعى اعىل-تەگىل الدىڭىزدان شىعادى.
لەوناردو دا ۆينچي 1503 جىلى سالعان 25 جاستاعى «مونا ليزا كەسكىنى, دجوكوندانىڭ» الدىندا كىسى اياعى اتكوپىر. سىعىلىسىپ ءجۇرىپ ءبىز دە سۋرەتكە تۇستىك. ءۆازاريدىڭ: «پورترەتكە كوز سالعان – قاي سۋرەتشىنىڭ بويىن ءورت بوپ لاپىلداعان قۇشتارلىق وتى مەن جۇرەكتى قىتىقتاعان ۇيات سەزىمى تۇساپ الادى» دەگەنى ويعا ورالدى. ءوز باسىم دجوكوندانىڭ جۇزىنەن تۇڭعيىقتى تانىدىم.
فرانسيسكو گويانىڭ كورولدەر وتباسىن سالۋ ستيلىنە وي جىبەرەلىك. سۋرەتشى سالعان سول زامانداعى يسپان كورولىنىڭ وتباسى 18-ءشى زالدىڭ تۇستىك قابىرعاسىن تۇگەل العان. قايران قالاتىن نارسە: گويانىڭ تىكەسىنەن تىك تۇرعان ونشاقتى كىسىنىڭ كەسكىن-كەيپىن ءدال بەرگەندىگى, يا بولماسا كەنەپتىڭ الىپتىعى ەمەس; ءار كەيىپكەردىڭ وزىنە ءتان مىنەز قىرىن اشۋعا ۇمتىلعانى. كورول بايبىشەسى اسا تاكاپپار, ماڭعاز, اقىلمان سىيپاتتا, ونىڭ سول جاعىنداعى ءامىرشى سىرتى ءدۇردەي, ءىشى كەۋەك, قوپال ادام, جانارىندا ءپالە قاي جاعىمنان كەلىپ قالادى دەگەن ۇرەي, ءبورى ارىعىن بىلدىرمەس, سىرتقا ءجۇنىن قامپايتاردىڭ كەيپى. ۇلكەن حانزادا ءبۇگىنگى باقىتىن شىنداپ سەزىنە بىلمەيتىن, كوزىندە شەل, كوڭىلىندە الاڭ, كەكشىل, ءزالىم, جىمىسقى كەيىپتە تانىلادى. كىشى حانزادا ىشپەي-جەمەي تويىپ جۇرەتىن موماقان, بەيكۇنا بەينەدە. ەنتەلەي كىدىرگەن كىشى حانشايىم باسىنان ءسوز اسىرمايتىن, وبىپ, جەۋگە قۇنىققان, اشقاراقتىڭ ءوزى. سول قاناتتاعى حانشايىمنىڭ جانارى ءلاززات ويىنىن, قۇشتارلىق وتىن لاپ ەتكىزۋگە قازىر-اق ءازىر.
ۇلكەن پولوتنونىڭ ەكىنشى ەرەكشەلىگى: سۋرەتشىنىڭ كەڭ كولەمدى قۇلاشتاي قامتىپ, كەيىپكەردىڭ مەجەگە العان تۇپكى ويىن شەڭبەرىنەن شىعارماي ۇستاۋى. ءبارى ۋاقىتقا تاۋەلدى, ەندى كەلىپ ۋاقىت شىركىندى ءبىز تاۋەلدى ەتسەك دەگەندى اشادى. مىنەزىمەن, بەت اجارىمەن ماڭگىلىككە قالساق دەيدى. ءبارىنىڭ ويى: كەڭىستىك پەن جارىققا ۇمتىلۋ ارقىلى – سالتاناتتى ساراي, ۇلدە مەن بۇلدەگە بولەنگەن بارشىلىقتىڭ بازارىندا ولە-ولگەنشە جۇرە بەرگەندى قالايدى. قارس جابىلعان قاباق... جىمىسقى جىميىس... سايقال كۇلكى... موماقان مومىندىق... ءبارى-ءبارى تاريحتان ۇمىتكەر. سۋرەتشىنىڭ قىلقالامى شاشىراماي, ءتۇپ مازمۇننان ۇزاماي, ءار نارسەنىڭ باسىن شالماي, ايقارا كورىنىستى قۇپ ۇيلەستىرۋىن ءالى كۇنگە ەش سۋرەتشى قايتالاي الماپتى دەسەدى ونەر زەرتتەۋشىسى.
فوتو, كينو, وزگە دە بەينەلەۋ اسپاپتارى ءدۇنيەگە كەلمەي تۇرعاندا ەلدىڭ تۇتاس وتكەنى مەن بۇگىنىن, ادامگەرشىلىگى مەن زىمياندىعىن, ىزگىلىگى مەن ز ۇلىمدىعىن قىلقالاممەن قالت جىبەرمەي مىڭ قۇبىلعان بوياۋ مەن جارىقتىڭ سيقىرىمەن ەلەستەتۋ ءبىر قاراساڭىز اقىلعا سىيمايتىن سەكىلدى. اتى اتالعان سۋرەتشىلەر الگىندەي اسقار تاۋداي ماقساتقا قالايدا اياق سالۋعا قۇلشىنعان. ۇڭىلە زەر سالساڭىز: جالعىز عانا سۋرەتتەن مىناۋ دەگەن ەلدىڭ تالايى مەن تاعدىرىن اينادان كورگەندەيسىز. سۇيەگى فرانتسۋز جەرىندە قالعان ايگىلى ورىس جازۋشىسى يۆان بۋنين لۋۆرعا ۇنەمى ءۇلكەيتكىش اينەگىن قالتاسىنا سالىپ بارعان. «باعزى شەبەردىڭ سۋرەتىن كوزبەن كورۋ از, ونىڭ شىن ماعىناسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن جۇرەك كوزىنەن وتكىزگەن ءلازىم; ءاربىر دەتالدىڭ تۇبىنە جەتەمىن دەپ ۇلكەيتكىش اينەكپەن ۇزاق ۇنىلەمىن», دەپ كۇندەلىگىنە جازىپتى. ءتىرى ءسوز بەن قىلقالام سيقىرىنىڭ تابىسۋى دەپ تۇسىندىك بۇل ءسوزدى.
قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ قايتالانباس قاس شەبەرى رافاەل ءسانتيدىڭ مۇراجايدا 29 سۋرەتى قويىلعان. قالعانى ءار زاماندا, ارقيلى جاعدايدا قولدى بوپ قۇرىعان. رافاەل زامانىندا كارتيناعا ارنالعان زىعىر كەنەبىن ارنايى ازىرلەيدى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى جەكە-دارا اڭگىمە. كۇنگە كەۋىپ پىسكەن تۇستىك زىعىرى ۇنتاقتالىپ, ءتۇتىلىپ, تۇگى بىلىنبەيتىن جىپكە اينالادى. قولونەر توقىماشى الگى ءجىپتى ورمەككە قۇرىپ-قوس تىزەرلەپ بۇگىلىپ وتىرىپ – اسا جۇمساق, ءارى جەڭىل, ءارى بەرىك كەنەپ ماتا توقيدى. توقىمانى سۋرەتشىلەر اياعىنان توزىپ ءجۇرىپ مانفاكتۋرا يەسىنەن ۋداي قىمباتقا ساتىپ الادى. باياعى لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ ءمارمار ساۋدالاعانى سەكىلدى. سۋرەتشى كەنەپ ساپاسىن يىسىنەن سەزگەن. ءپىسىپ ۇلگەرمەگەن, كۇن سىڭبەگەن زىعىر ءيىسىنىڭ جۇپارى الدامشى – كوپكە شىدامايدى. كەرىسىنشە, وزەگىنە ۋىز قاتىپ, كۇن ءيىسى اڭقىپ, تولىپ پىسكەن زىعىر كەنەبى – ۋاقىتتان وزادى. ءوڭىن بەرمەيدى. كانىگى سۋرەتشى كاسەكىگە كەرىلگەن كەنەبىنە يا زىعىر, يا ءىنجىر مايىن ءسىڭىرىپ كولەڭكەگە ۇزاق كەپتىرەدى. ماي تولىق سىڭگەن كەنەپتىڭ ءتۇسى بيداي وڭدەنىپ شىعادى. مۇنى سۋرەت تىلىندە – كەنەپتىڭ توسەمى دەيدى. كەنەپكە ماي ءسىڭىرۋ, كولەڭكەگە كەپتىرۋ ايرىقشا ەپتىلىكتى تىلەيدى. توسەم ۋاعىندا الگى كەنەپكە شاڭ تۇرماعانى قۇپ. رافاەل – سۋرەتكە ازىرلەگەن كەنەپتى تاڭ شاپاعىنا, گۇلزار باققا, تازا اۋاعا ۇستاپ تاڭاسىرىپ سەرگىتىپ باپتاعاندى, سوسىن عانا قىلقالام سىلتەگەندى ادەتكە اينالدىرعان. ونەر زەرتتەۋشىسىنىڭ: «رافاەل كەنەبى بەتىنە بوياۋ تۇسكەندە سويلەپ قويا بەرەتىن سكريپكا سەكىلدى, سۋرەتىنەن سيقىرلى ءۇن قوسىلا شىعۋشى ەدى», دەۋىندە ۇلكەن گاپ بار. قىلقالامدى سكريپكا تاياقشاسىنا تەڭەۋ كوڭىلگە قۇپ ۇيالايدى.
سۋرەتشىنىڭ كوڭىل كوزىندە – گۇلزار باقتا اعاش بۇتاعىنان ۋىلجىپ پىسكەن جەمىس ءۇزىپ ءۇلبىرەگەن بويجەتكەن بەينەسى. سۋرەتشىگە قاجەتى – بويجەتكەننىڭ بۇراتىلعان يا ق ۇلىن مۇشەسى, يا ءدوڭگەلەنگەن ءاجىمسىز اجارى. قىلقالام يەسى بادەندى بيكەشتىڭ بەتاجارىن اشۋعا قۇلشىنادى. اۋەل باستا سۋرەتشى قىلقالامىن القىزىل بوياۋعا مالمايدى. ولاي ەتسە – الگى القىزىل ءتۇس ۋاقىت وتە, كۇن ساۋلەسى تۇسسە – كۇرەڭىتىپ كەتەدى. سونى سەزگەن سۋرەتشى اۋەلى كەنەپ بەتىنە شيكىل سارى بوياۋ جاعادى. «جاعادى» – ءدوپ تابىلعان ءسوز ەمەس. كەنەپ بەتىنە العاشىندا شيكىل سارى بوياۋ تۇسەدى. سوسىن الجاسىل, سوسىن القىزىل, ەڭ سوڭىنان الكۇرەڭ. باياعى بادەندى بيكەشتىڭ بەتىنە ۇيات قىزىلى تام-تۇمداپ تەبەدى; الگى ۇيات قىزىلى سۋرەتشىنىڭ قىلقالامى بەسىنشى مارتە يا جەڭىل, يا باتىرا – سىزىپ قانا وتكەندە – قۇلپىرىپ شىعادى. ونەر يەسى قىلقالامىن ساناپ سىلتەيدى, ارتىق تۇسسە – الگى بەت اجارداعى رەڭك قويۋ جاعىلىپ, سۇلۋ بيكەش – كوزى ويناقشىعان سايقالعا اينالىپ كەتەدى. يا, كەم تۇسسە – بادەندى بيكەش ساباعىنان ۇزىلمەگەن, ءتىس تيمەگەن جەمىس سەكىلدى بەيكۇنا قالپىندا قالادى. كوركەمونەر تىلىندە مۇنى قۇپ كورىنىستى اشقان بوياۋ دەيدى.
قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ سۋرەتشىسى كىسىنىڭ بەت اجارىن اشۋ ءۇشىن قىلقالامىن ساناپ سىلتەگەن. سىرت كوزگە باتتاسىپ تۇسكەن لاعىل بوياۋ ۋاقىت وتە, ۇڭىلگەن كوزگە – قاتەسىز سىزىلعان سىزىق قانا. ونەرتانۋشى بۇل شىندىقتى تاقاۋدا اشتى. لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ «مونا ليزا» جۇزىندەگى جەڭىل جىميۋدىڭ ارباۋىنا, استارىنا ۇڭىلگەن ونەرتانۋشى جاقىندا عانا عاجايىپ سيقىر: تەرەڭدەگى تۇنىقتىق... كىسىنىڭ بەت اجارى مەن اۆتورلىق قيالدىڭ قان تامىرداي بۇلكىلىنە تاڭدانىس تانىتۋى جايدان-جاي ەمەس.
سيۋررەاليزم سۇڭعىلاسى سالۆادور دالي قىلقالامى ايشىقتاعان جانايقايى... ەتجۇرەكتىڭ ءبۇلكىلى... جاس ورنىنا قان تامعان كوز شاراسى... جەلكەدەگى ۇرتوقپاق... اۋىزداعى قاقپاق... قۇلاقتاعى تىعىن – كور ازاپتا قينالعان كەزدەگى ادام اعزاسىن كەرنەگەن اشۋ-ىزادان تۇرشىگەسىز. اشۋ كوتەرىپ كەتسە دۇلەيگە اينالادى.
رۋحاني سىنعان جان ءجاي كولەڭكە. وسىنى مەڭزەپ, تۇسپالداپ تۇرشىكتىرگەن – قىلقالام قۇدىرەتى!
سالۆادور دالي سۋرەتىنىڭ جانتۇرشىگەرلىك ارپالىسىن وي-سەزىمىنە سىيعىزا الماي, ۇلبىرەگەن قاراتورى يسپان قىزى ءبىزدىڭ كوزىمىزشە كۇرت السىرەپ, سامايىن سىعىپ وتىرىپ قالدى. مۇراجاي قىزمەتكەرى جالما-جان قالتا تەلەفونى ارقىلى دارىگەر شاقىرىپ, اق حالاتتى اۋلەتى قىزدى زەمبىلگە سالىپ, ەم-شارا قولدانعانىنا كۋا بولدىق.
ۋاقىت وزعان سايىن ونەردىڭ ادامتانىتقىش قۇدىرەتى, ايتقىشتىعى شەكاراسىن ۇلعايتا ءتۇستى. ناتۋرانىڭ كەشەگى ايقىن, دالمە-ءدال ۇقساستىعى سارى ساحارانىڭ ساعىمى سەكىلدەنىپ قاشىقتاپ, ونىڭ ورنىن – ويدىڭ, قيالدىڭ قۇبىلىسى قامتىدى. دالدىك سان ىقىلىم بوياۋدىڭ استارىنا جۇتىلدى. يا بولماسا كوركەمدىك ءتاسىلدىڭ كولەڭكەسىندە قالدى. دالىرەك ايتساق: كەيىپكەردىڭ بەت اجارى, دەنە ءبىتىمى العى مەجەدەن كەرى شەگىنىپ, ونىڭ ورنىن اۆتورلىق قيال كەرنەدى. قىلقالام قيسىندى-قيسىنسىز مەڭزەۋ مەن يشاراعا باسىمدىق بەردى. وسىدان كەلىپ ابستراكتسيونيزم ەسىك قاعىپ, ۇلكەن مەكتەپ دۇنيەگە كەلدى.
ابستراكتسيانى اۋەلگىدە ونەرسۇيەر قاۋىم قابىلداي قويمادى. كوبىنە سۋرەتشى كىسىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن سالا الماي شارشادى, تازا ونەردەن ىرگەسىن اۋلاق سالدى, الاقولدىق جايلادى دەپ سىناپ جاتتى. تۇسىنىكسىز شاتپاق دەدى. كەلە-كەلە قىلقالام شەبەرلەرى پيكاسسو, ماتيسس كلاسسيتسيزم مەكتەبىنەن ىرگە اجىراتىپ, مەڭزەۋ, تۇسپال ادىسىنە باسىمدىق بەرىپ – ابستراكتسياعا ويىسا باستاعاندا بارىپ – بۇل مەكتەپتى سىناۋ, مىنەۋ ءسال سايابىر تاپتى. 20-عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن ابستراكتسيونيزم ءوز الدىنا وتاۋ تىكتى.
لۋۆردىڭ ەيفەل مۇناراسىنا قاراعان تۇستىك بەتىندە, ەكىنشى قاباتتىڭ 21-ءشى زالىندا عاجايىپ, قايتالانباس ەكى تۋىندى قويىلعان.
جارىق جالعانعا لاعىل جۇلدىزداي جارق ەتىپ تۋىپ, جاسىن بوپ اعىپ وتكەن عۇمىردى بىلەمىز. ونداي عۇمىردىڭ جاساعانىن ەشكىم قايتالاي المايدى. سۋرەت ونەرىندە دە سونداي قۇبىلىس بولعان. جالعىز مارتە سىلتەگەن قىلقالام جارىق پەن كەڭىستىكتىڭ ويدا جوق وقىس ۇندەسۋىنەن ءدوپ تۇسكەن بوياۋ كەمپىرقوساعى – ەكىنشى مارتە ەشقاشان قايتالانبايدى. كەرۋەنباسى مۇسابايدىڭ تۋىسى بولىپ ءالىمباي ەسىمىمەن شاشىن قىرعىزىپ, قازاقشا كيىنىپ قاشعارعا بارعان 24 جاستاعى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اكۆارەلدىك كەسكىندەمەسىن بىلايعى كەزەڭدە جان بالاسى قۇپ كەلىستىرىپ سالا الماس ەدى. الىپ اسقار الا تاۋ باسىنان قۇلانيەكتەنىپ اتقان تاڭدى شوقان جانارى ءوزى عانا تانىعان بوياۋمەن قابىلدادى. ومىرگە ىنتىزار سەزىممەن قىلقالام سىلتەدى, سەندىردى, جۇرەك تورىنە شىعاردى.
شىندىققا سالىستىرۋ ارقىلى كوز جەتكىزەمىز. ءالپى شىڭىنان سىرعاناپ تۇسكەن جىبەك تاڭدى, ەتەگى تۇرىلە تۇسكەن قاراڭعىلىقتى ءداپ شوقان جاسىنداعى ماتيسس – 20-عاسىردىڭ بەرگى قاباعىندا – وزىنشە بىرەگەي بوزعىل, اقشاڭقان اشىق بوياۋمەن قايىرا اشتى. شوقان سالعان تاڭنىڭ اجارى بوتەن. جارىق جالعاندى ءولىپ-ءوشىپ جاقسى كورۋ مەن تۇنجىر قاباقتى قويۋ مۇڭ قوساقابات بەرىلگەن. ماتيسس ءتاڭسارىسى – جاڭا تاڭدى قارسى الۋدان گورى – قيماي قوشتاسۋعا كەلەدى. شۇعىلالى شۋاق... ساعىنىش... ىڭكار اۋرا... قايتالانباس قۇشتارلىق... تامباي قالعان كوز جاسى... وت قۇشاقتى ىستىق ىقىلاس كىسىنى ءابى-ءتابى, كەل-قايت, كەل-قايت قامكوڭىل اسەرگە ءبولەيدى. كوز كورمەس جىراققا بەزىپ جوعالعىڭ كەلەدى.
مىنا ماتيسس ءتاڭسارىسى مەن وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن قاعازعا تۇسكەن, كوز بەن كوڭىلدە جاتتالعان شوقان تاڭى نەسىمەن ۇقساس دەيسىز عوي. قىرشىن ءومىردىڭ جارىق دۇنيەمەن قوشتاسار كەزدەگى قيماس سەزىمى ەكى سۋرەتتە... اراعا عاسىردان استام ۋاقىت سالعان... جارىق دۇنيەنىڭ ەكى شەتىندە... ەكى مەزگىلدە ءجۇرىپ-اق – جۇرەك تەربەگەن سۇلۋلىقتى سىزىپ بەرگەن. ىڭكار سەزىم بۇرقاعى.
ەكى سۋرەتشىنىڭ قىلقالام سىلتەسى, جارىقتى سەزىنۋى, كەڭىستىكتى قابىلداۋى ەكى بولەك. ءبىرىن-ءبىرى قايتالاماس پوليۋستە جاتىر. مۇنىڭ كەرىسىنشە, ونەردەگى بارلىق ۋاقىتقا, بارشاعا ورتاق – سۇلۋلىقتى سەزىنۋ سىرى ءبىرىن-ءبىرى تۋىس ەتكەن!
ونەر – ادامزاتتىق قۇندىلىقتى كوتەرسە عانا ومىرشەڭ. انا مەيىرىمى, جار سۇيىسپەندىگى, جارىققا, جاقسىلىققا ۇمتىلۋ, ىزەت, ىزگىلىك, دوستىق سەزىمى – سۋرەت ونەرىنىڭ بەتكە ۇستار تەمىرقازىعى. وسى قۇندىلىقتى قورعاۋ ازابىنا باسىن تىككەن دارىندى ونەر يەسىنىڭ ءمارمار, قولا ءمۇسىننەن, مايلى بوياۋ سۋرەتىنەن, ناتيۋرمورت, پەيزاج, گرافيكاسىنان ءتىل جەتكىزىپ ايتىپ بولماس ۇلى مۇراتىن تاباسىز. جان ازابىن سەزەسىز. قايران قالار ءجايت: قىلقالام يەسى, يا ءمۇسىنشى – ءاردايىم كەيىپكەرىنىڭ جان الىپ, جان بەرىپ اشىنعان مەزەتىن, يا بەل كەتەر, يا بەلبەۋ كەتەر نارتاۋەكەلىن كەسكىندەۋدى قۇپ كورەدى. اشىنعان كەزدە مىنەز اشىلادى, ال مىنەز – كوركەمونەردىڭ جۇرەك بۇلكىلى.
«سان ميشەل بۇرقاعى» اتالاتىن ايتۋلى قولا ءمۇسىن لۋۆردىڭ كەڭ زالىنان شىعىپ, بۇل كۇندەرى سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەرىستىك شىعىسىنا قويىلعان. لۋۆردا شاعىن كوشىرمەسى قالعان. اسپانعا شاپشىعان التى بۇرقاق, بۇرقاق تورىندە جەر سۇزە قۇلاعان جارالى باتىر, جاس باتىردىڭ تاس توبەسىنە ق ۇلىن مۇشەلى, قوس قاناتتى, بالعىن ءتوسى تىك شانشىلعان پەرىشتە بويجەتكەن جانۇشىرا ۇشىپ جەتىپتى. پەرىشتە بويجەتكەن جارالى باتىر باسىن سۇيەۋگە كەلدى مە, الدە جەڭىس بەلگىسى – ءزايتۇن جاپىراعىن تۋ عىپ جەلبىرەتۋگە جەتتى مە – بۇل اراسى بەيمالىم. جەر سۇزە قۇلاعان جارالى باتىردىڭ رۋحى پەرىشتە قاناتىمەن اسپانداپ ءالى كۇنگە ۇمىتىلماي, جوعالماي ماڭگىگە ۇشىپ ءجۇر دەگەندى مەڭزەۋ بولار, ءسىرا!
ز ۇلىمدىق پەن ىزگىلىك... جارىق پەن قاراڭعى... جاقسىلىق پەن جاماندىق ءاردايىم كەرەعار كەلىپ, ۇنەمى تەكەتىرەسىپ, دۇنيە-دۇنيە بولىپ جارالعالى جەڭىسە الماي كەلەدى. اق پەن قارانىڭ ارپالىسى پولوتنونىڭ تۇپقازىق ءمانى. قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز-داعى جارىق پەن كولەڭكە, شىڭ مەن شىڭىراۋ, مۇڭ مەن كۇلكى, ادامشىلىق پەن يتشىلىك يتجىعىس ءتۇسىپ, كوڭىلگە ايتىپ بولماس قايعى, ءۋايىم سىڭىرەدى. سول مۇڭ, سول ءۋايىم ءبىرتۋار كەسكىندەمەنىڭ بەت اجارى.
ابايدىڭ قارا سوزىندەگى باس يەنىڭ ادامدى ءمىنسىز ەتىپ جاراتۋى تۋرالى ويى ورالادى. «سوكرات حاكىم ءبىر اريستوديم دەگەن عالىم شاكىرتىنە قۇداي تاباراكا ۋا تاعالاعا قۇلشىلىق قىلماق تۋراسىندا ايتقان ءسوزى: اۋەلى كوزدى كورسىن دەپ بەرىپتى, ەگەر كوز جوق بولسا دۇنيەدەگى كورىكتى نارسەلەردىڭ كوركىنەن قايتىپ ءلاززات الار ەدىك. قۇلاق بولماسا – نە قاڭعىر, نە دۇڭگىر, داۋىس, جاقسى ءۇن, كۇي, ءان – ەشبىرىنەن ءلاززاتتانىپ حابار الا الماس ەدىك. مۇرىن ءيىس بىلمەسە – دۇنيەدە بولعان جاقسى يىسكە عاشىق بولماق, جامان يىستەن قاشىق بولماقتىق قولىمىزدان كەلمەس ەدى... مۇنىڭ ءبارى حيكمەتپەن ءبىلىپ ىستەلگەندىگىنە دالەل ەمەس پە دەپتى». ابىز ابايدىڭ قيالىنا قانات جالعاپ, ويىنا وت بەرگەن اريستوتەل حاكىمنىڭ سيمونە مارتيني قولىنان شىققان سۋرەتىندەگى, ءاجىم سىزىعىنداعى پايىم... ۇستانىم... دانالىقتىڭ تەرەڭدىگى مەن سيقىرىنا سۇڭگيسىز. جۇرەكتى تاكاپپارلىق باۋرايدى. ادام جاراتىلىسىنىڭ كەمەلدىگىنە ءتانتى بولاسىز.
سۇلۋلىق – مىنسىزدىكپەن ەگىز. «سۇلۋدى سۇيمەكتىك, پايعامبار سۇننەتى». سۇلۋلىق – تابيعات ەگىزىنىڭ سىڭارى, سۇلۋلىقتى اشقان سۋرەتشى ناعىز ونەرپاز, ادام جاراتىلىسىنىڭ كورىپكەلى. ءار حۋدوجنيك سۇلۋلىقتى وزىنشە اشادى, ءوز پايىمىمەن تۇسىندىرەدى, ءوزى ىنتىق بولعانعا – وزگە دە سۇقتانسا, نازار جىقسا, اربالا تۇسسە دەيدى. رافاەل سانتي كوزىندەگى سۇلۋلىق پەن فرانسيسكو گويا كوزىندەگى سۇلۋلىقتىڭ ايىرىمى جەر مەن كوكتەي. رافاەل ايەل بويىنداعى سىمعا تارتقانداي نازىكتىك پەن قارعا قان تامعانداي تازالىقتى العى مەجەگە شىعارادى. سۇلۋلىق-نازىكتىك پەن پاكتىك بار جەردە عانا ءومىر سۇرەدى دەيدى. ال فرانسيسكونىڭ ۇرعاشىسى بەتىنەن قانى تامعان, ۋىلجىپ پىسكەن ماۋەدەي البىراعان, ءارى تىعىز, ءارى تىعىنشىقتاي. شەرتىپ پىسكەن ماۋەدەي ءسولى سىرتىنا تەپكەن بويجەتكەن عانا ومىرگە قۋاتتى تۇقىم بەرەدى دەيدى. ايەل الەمى ۋىلجىپ پىسكەن جەمىستەي ءسولى سىرتىنا شەرتىپ, قۇشتارلىق وتىن تۇتاتا بىلسە عانا جانعا داۋا دەيدى. يلاندىرادى, ءتانتى قىلادى.
دۇنيەدە قانشا سۋرەتشى بولسا – سۇلۋلىق سيمۆولى سونشاما! ادام بويىنداعى سۇلۋلىق, تازالىق, نازىكتىك, تابيعاتتىڭ سىڭارىنداي كورىنۋى – نەشەمە عالامات كەسكىندەمەگە وزەك بولعانىن لۋۆردان كورەسىز.
ءبىر دەتال. حV عاسىردىڭ قىلقالام شەبەرى پاۋليۋس روي مايلى بوياۋمەن 55ح44 سم. كەنەپكە جارىق پەن كۇمىس ۇنتاعى قوسىلعان قاراسۇر بوياۋدى قۇپ ۇيلەستىرىپ زامانىنىڭ ءۇش تۇلعاسىن شاعىن كولەمگە سىيعىزىپ – بەتبەينەسىن سالىپ شىققان. كەسكىندەمە كەرەمەتى: قابىرعاعا ىلىنگەن سۋرەتتىڭ سول جاعىنان تاقاپ قاراعاندا فەرديناند بەينەسى قالقىپ شىعادى, ال ءسال وڭعا ىعىسىپ نازار سالساڭىز ەكى كىسى: ماكسيميليان ءىى مەن رۋدولف ءىى كەلبەتى كورىنەدى. ەڭ عاجابى: سۋرەتشى جارىق پەن كەڭىستىك اۋراسىن ۇيلەستىرىپ ءۇش كىسىنىڭ بەينەسىن شاعىن كولەمگە سىيعىزعان. ءبىر-بىرىنە ەش ۇقسامايتىن, سەسى مەن سۇسى قايتالانباس ءۇش بەينەنى ءبىر-بىرىنە مىنگەستىرمەي, بوياۋىن ارالاستىرىپ الماي, ءبىر-بىرىنە كەرەعار كەڭىستىكتە سالىپ شىعۋى تاڭقالارلىق. دۇنيەدە مۇنداي سىناققا باسىن تىككەن سۋرەتشى ساۋساقپەن سانارلىق, سونىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى – پاۋليۋس روي ەدى.
ەكىنشى تىلگە تيەك ەتەرىمىز: دۇنيەدە لۋۆر كاتالوگىنە عانا ەنگەن سۋرەت. ول بارتولومەۋس سپرانگەردىڭ 1610 جىلى سالعان «تۇرىكتەرمەن سوعىس اللەگورياسى» كەسكىندەمەسى. ۇزىنى مەتر جارىم, ەنى مەتر كەلەتىن ۇلكەن پولوتنودا رەاليزم مەن ابستراكتسيونيزم ءادىسى قايشىلاسا تۇسكەن. ۇرىس الاڭىندا شالقالاي قۇلاعان تۇرىك سۇلتانى. جانارى اسپانعا اتىسىپ كەتكەن. الدە ۇرەي, الدە قۇشتارلىق سەزىمى قاتار شارپىسىپ, شاراسىنان شىعا جازداپ شاتىنايدى. قىزىققا قاراڭىز! بوكسەسى اپپاق قارداي, جارتىلاي جالاڭاش, بادەندى حانشايىم شالقالاي قۇلاعان سۇلتاننىڭ كەۋدەسىنەن باسا-كوكتەپ جوعارى اتتاپ بارا جاتىر. سۇلتاننىڭ اتىسقان جانارى بيكەشتىڭ ۇياتتى جەرىندە. ۇياتتان ورتەنىپ, مىسى قۇرىپ, جانارى اسپانداپ شالقالاي قۇلاعان تۇرىك سۇلتانى مەن اپپاق قارداي بوكسەلى, ابىرويىن اشىپ-شاشىپ العا ۇمتىلعان بادەندى بيكەش.
جايشىلىق ومىردە كەزدەسسە – كەزدەسەر, ال جان الىپ, جان بەرگەن ۇرىستا ۇشىراسپايتىن پەندەشىلىك حال. سۋرەتشى پايىمىنشا, اللەگوريا – استامشىل ەركەكتىڭ ۇستىنەن اتتاعان جالاڭاش بويجەتكەن بەينەسى ءارى ارسىزدىق, ءارى سايقىمازاق! شىندىعىندا كەز كەلگەن سوعىس لاڭى ەركەك نامىسىنىڭ وتەۋى مەن ۇرعاشى ابىرويىنىڭ شاشىلۋى... ەكەۋى دە اپاش-قۇپاش... يا كۇلەرىڭدى, يا جىلارىڭدى بىلە المايتىن الماعايىپ شاپپا-شاپ مەزەتتى بوياۋمەن عانا ۇستاعان. سۋرەت سىرى تۇڭعيىق.
يمپرەسسيونيزم ۇلگىسىندەگى كەرەمەت قاي-قاي تاقىرىپتى الماسىن – ءتۇپ-تامىردان قوزعاۋى. كىسىنىڭ جاندى جەرىنەن ۇستاۋى. قان قىزدىرعان قۇشتارلىق, جان ازابى, اشۋ-ىزا, جۇرەكپەن سويلەۋ, ىممەن, مەڭزەۋمەن سەزىم سارايىن اشىپ سالۋ – قۇيتاقانداي كاسەكىگە قالاي سىيعان دەپ عاجايىپقا قالاسىز! كوپ پولوتنوداعى كوز جاسىنىڭ, ساماي ءاجىمىنىڭ دالدىگى, ءتىرى پەندەنىڭ تۇسىنە, اجارىنا ەگىز تامشىداي ۇقساستىعى – بوياۋ مەن كەڭىستىك, بوياۋ مەن جارىق, بوياۋ مەن قىلقالام سىلتەسىنىڭ بىرتۋارلىعى عاجايىپ ەندى.
لۋۆردىڭ ۇشان-تەڭىز كەسكىندەمە سۋرەتىن كوزبەن سۇزگەندە – لەۆ تولستوي ايتقان ءسوز ويعا ورالادى. «دۇنيە تۇبىندە تاۋسىلادى, ءبارىنىڭ اياقتالۋى بار. ەڭ وكىنىشتىسى – سول تاۋسىلۋ, سول جوقتىققا جۇتىلۋ كەزەڭىندە ادامزات قيالىنىڭ شىرقاۋ شەگى – مۋزىكا, سازدىڭ ماڭگىلىك جوعالىپ كەتۋى. وسىنى ويلاعاندا وزەگىمدى ايتىپ بولماس وكىنىش ءورتەيدى». كەمەڭگەردىڭ ۇلى ءۋايىمى الگى. شىنىندا عوي. كۇندەردىڭ كۇنىندە دۇنيە جوقتىققا جۇتىلار بولسا – مولدىرەگەن ۋىز تابيعاتتىڭ, الداسپان ءجۇزىندەي اسىل ەردىڭ, سىمعا تارتقانداي سۇڭعىلا سۇلۋدىڭ بوياۋداعى كەسكىن-كەلبەتى ۇشتى-كۇيلى ۇمىتىلادى دەگەنگە ەش سەنگىڭىز كەلمەيدى. بوياۋداعى كوكىرەك جارعان كۇرسىنىستى, جان ايقايىن, تامباي قالعان كوز جاسى مەن جۇرەك ءلۇپىلىن قايتىپ جوعالتاسىز!
كەسكىندەمە, ءمۇسىن, گرافيكا, پەيزاج ءبىرتۋارى ساقتالعان لۋۆردىڭ باسقىشىنان ءتۇسىپ كەلە جاتىپ كوڭىلدى تۇنجىر ءۋايىم باسادى. كوزدى ارباپ, كوڭىلدى تۇساعان نەشەمە اقىلماننىڭ ويلى جانارى, ادام ءتانىنىڭ سۇلۋلىعى, ەرجۇرەك قولباسىنىڭ تەكەتىرەسى, ءلاززات ويىنىنىڭ وت شارپىعان لاپىلى كوزدەن كەتسە دە كوڭىلدەن ەش جۋىلمايتىنىن ويلاعاندا – جان سارايىڭىزدى شابىت تەڭىزى شالقىتادى. قاقپا الدىندا جىلما-جىل قابىعىن تاستاپ وسەتىن فرانتسۋزشا پلاتان – ورىسشا بەسستىدنيتسا اعاشى قوشتاسقانداي, كوك جۇزىندە توڭكەرىلە جۇزگەن بۇلتقا ءبىر, بىزگە ءبىر سالەم سالعان سىڭايمەن جاپىراعىن سۋدىراتا ساناپ قالا بەردى.
دۇكەنباي دوسجان.