قازىرگى تاڭدا ءدىني-احۋال جاعدايىندا جالپى ەكسترەميزم دەگەن تەرمينگە زەرتتەۋشىلەر ورتاق ءبىر ناقتى مازمۇن بەرەتىن بالاما ءسوز تاپقان جوق. ءار عالىم وزىنشە ءسوز ساپتايدى. ءبىر انىعى, قوعام ءۇشىن بۇل – ۇلكەن قاۋىپتى قۇبىلىس. ەندى وسى ەكسترەميزمنىڭ ماعىناسىن وبەكتيۆتى تۇردە ءتۇسىندىرىپ كورەلىك. ەكسترەميزم (ەحtگەmus) دەگەن لاتىن تىلىنەن ەنگەن تەرمين, ءسوزدىك ءمانى سوڭعى, شەتكى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى, ال ساياسي ماعىناسى شەكتەن شىققان كوزقاراس پەن ءىس-ارەكەت ارقىلى ەرەكشەلەنەتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك فەنومەن. سونىمەن قاتار, بۇل – تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە پارلامەنتتىك دەموكراتيانى جوققا شىعاراتىن ساياسي قىزمەت ءتۇرى.
ەكسترەميزمنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى: بىرىنشىدەن, مەملەكەتتە ديكتاتۋرا ورناتۋدى اشىق جاريالايدى, ياعني بۇل دەگەنىڭىز ەلدەگى ازاماتتاردىڭ ساياسي جانە ازاماتتىق قۇقىقتارىن كەمسىتۋ; ەكىنشىدەن, ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق كۇرىلىمدى ءۇزىلدى-كەسىلدى مويىندامايدى, ونى زورلىق-زومبىلىق كۇشىمەن جويۋعا جانە بيلىكتى زاڭسىز باسىپ الۋعا اشىق تۇردە ناسيحاتتايدى; ۇشىنشىدەن, زاڭسىز قارۋلى جاساقتار قۇرادى; تورتىنشىدەن, ەلدە الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءتىل جانە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرادى, سونىمەن قاتار, وسى ەرەكشەلىكتەر بويىنشا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەۋدى ماقسات ەتەدى; بەسىنشىدەن, ەلدە بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ نەمەسە ءدىني كونفەسسيانىڭ توتاليتارلىق رەجىمىن ورناتۋعا ۇمتىلادى.
سونىمەن, «ءدىني ەكسترەميزم» دەگەنىمىز – قوعامداعى ءداستۇرلى ءدىننىڭ قۇندىلىقتارىن جوققا شىعارۋ. ءداستۇرلى دىنگە جات «يدەيانى» بەلسەندى ناسيحاتتاۋ. زايىرلى قوعامعا قارسى ارەكەت ەتۋ. قوعامعا بەلگىلى ءبىر ءدىني كونفەسسيا بويىنشا ءوز تۇسىنىكتەرى مەن كوزقاراستارىن ناسيحاتتاۋ.
جوعارىدا اتالعان ءىس-ارەكەتتەردى جاسايتىنداردى, سايكەسىنشە, ەكسترەميستەر دەيدى. سوڭعى جىلدارى ەكسترەميستەر ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن «قاندى تەررورلىق» ارەكەتتى قۇرال رەتىندە قولدانىپ, الەم جۇرتشىلىعىن الاڭداتىپ وتىر.
ايتقانداي, ەكسترەميزمنىڭ قاي ءتۇرى بولسا دا تۇتاس الەمگە, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە, ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىنا جانە بوستاندىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ ەڭ قاۋىپتى ءتۇرى – ءدىني ۇراندى ءبۇركەمەلەپ ۇلتتار جانە دىندەر اراسىنا وت قويىپ, شاعىستىرۋ. ونىڭ ارتى ۇلكەن قاقتىعىستارعا اكەلەدى. ءدىني ەكسترەميزمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوز ءدىنىنىڭ باسقا ءدىني كونفەسسيالارعا باسىم ەكەنىن ءماجبۇرلى تۇردە مويىنداتۋ. ودان قالا بەردى, حالىققا ءوز دىندەرىنە ساي قۇقىقتىق نورمالاردى جاساپ, بولەك مەملەكەت قۇرۋ.
ءدىني ەكسترەميزم – ءدىني فاناتيزمنىڭ شەكتەن شىققان ءتۇرى. كەز كەلگەن ەكسترەميزمنىڭ ءمانى – ولاردىڭ پىكىرلەرىنە قوسىلماعاندارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ. ءدىني ەكسترەميزم الەمدى وزدەرىنىڭ شەكتەن شىققان كوزقاراسى مەن ءدىني فاناتتىق يدەولوگياسىنا سايكەس قايتا قۇرۋعا تىرىسادى. ءدىني ەكسترەميزم – تەرروريزمنىڭ ەڭ سوڭعى ساتىسى. ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان الەمدە ءدىني ەكسترەميزم قاناتىن كەڭگە جايىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكەن. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا حالىقارالىق ەكسترەميزم جانە تەرروريزممەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن الەمدىك قوعامداستىقتى بىرىگىپ كۇشەيتۋ قاجەت. الەمدەگى كەز كەلگەن مەملەكەت بۇل كەساپاتقا قارسى كۇرەستى جەكە ءوزى جۇرگىزۋى وتە قيىن.
وسىعان بايلانىستى 2006 جىلعى 8 قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسى «عالامدىق تەررورمەن كۇرەس» ستراتەگياسىن قابىلدادى. بۇل قۇجاتتا بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ بارلىق ءپىشىنىن ءبىر جاقتى ايىپتايدى جانە وسىعان قارسى تىعىز ىنتىماقتاستىق ارقىلى ارەكەت ەتۋگە دايىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. ستراتەگيانى ءار مەملەكەت شىنايى تۇردە ىسكە اسىرىپ جاتسا, ءدىني ەكسترەميزم مەن كۇرەس شىن مانىندە ءوز ناتيجەسىن بەرەر ەدى.
ەلىمىزدە 2005 جىلدىڭ 18 اقپانىندا «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭنىڭ 10-بابى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ شەت مەملەكەتتەردىڭ ورگاندارىمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلى» دەپ اتالادى. وسى باپ جوعارىدا اتالعان بۇۇ-نىڭ «عالامدىق تەررورمەن كۇرەس» ستراتەگياسىنا سايكەس ەدى. دەمەك, ەلىمىز اتالعان ستراتەگيادان ءبىر جىل بۇرىن قابىلدانعان زاڭى ارقىلى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى باسقا مەملەكەتتەرمەن بىرىگىپ كۇرەسۋگە ابدەن دايىن.
قازاقستان ءوزى تاراپىنان ايماقتىق بەيبىت ءومىردى, قاۋىپسىزدىكتى جانە تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, دەموكراتيالىق, ءادىل جانە ۇتىمدى ساياسي, ەكونوميكالىق حالىقارالىق ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ جاتىر. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە قازاقستاننىڭ 1996 جىلى «شانحاي بەستىگى» دەگەن اتاۋمەن قۇرىلىپ, 2001 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اتالعان قۇرىلىم اياسىنداعى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ناقتى ءىس-شارالارىن ايتۋعا بولادى.
قازاقستان ءوزى مۇشە بولىپ تابىلاتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اياسىندا دا حالىقارالىق ەكسترەميزممەن كۇرەسىن جالعاستىرۋدا. 2000 جىلى تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر ارنايى انتيتەررورلىق ورتالىق قۇرعان. ورتالىق تمد-نىڭ ارنايى سالالىق ورگانى بولىپ تابىلادى جانە تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستى ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
سونىمەن, سوڭعى جىلدارى ەكسترەميستىك جانە تەررورلىق ارەكەتتەر الەم ەلدەرى ءۇشىن جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ باس اۋرۋى بولىپ وتىر. الەمدىك قوعامداستىق اتالعان جاhاندىق پروبلەمانى شەشۋ جولىندا كۇش بىرىكتىرمەسە, بۇل قاتەر بەلەڭ الا ءتۇسۋى ابدەن ىقتيمال. وسى ورايدا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ مەملەكەتتىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزگى باعىتى بولىپ تابىلادى.
قورىتا ايتقاندا, جاڭا زامان جاعدايىندا, ياعني كونفەسسيالىق توپتاردىڭ ساياسي قايشىلىقتارى كەزىندە جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر ەرەكشە ماڭىزعا يە جانە ولاردى ەڭسەرۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ ساياسي-قۇقىقتىق قۇرىلىمى مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ەسەپكە الىنىپ وتىرۋى ءتيىس.
جەكسەنباي دۇيسەباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.