عۇلاما عالىم «اتام زامانعى تۇركىلەر» اتتى جانە ءبىر تۋىندىسىندا ادامزات وركەنيەتىنىڭ عاجاپ جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ەسكى تۇركى جازۋلارىنا بايلانىستى: «...ەسكەرتكىشتىڭ العاشقىسىنان سوڭعىسىنا دەيىن تاڭىرلىك ءدىن تۋرالى ءسوز بولادى. تومسەن وقىعان العاشقى ءسوزدىڭ ...tangri – «قۇداي», «كوك» بولعاندىعىنىڭ ءمانى وتە زور. بارلىق جازۋدىڭ قۇپياسىن اشۋ وسىدان باستالادى», – دەگەن تەرەڭ تۇيىندەمەسىمەن الدىڭعى پىكىرىن بارىنشا تەرەڭدەتە تۇسەدى. ەندەشە, دىندەر سەكىلدى, جاھاندىق ءبىلىمنىڭ باستاۋ كوزى دە, ەڭ الدىمەن, جازۋدان, ياعني بايىرعى الىپبيلەردەن باستالعانى داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق. سوسىن, جازبا تىلدەرى بولعان بايىرعى وركەنيەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا ەكونوميكالىق تۇرعىدان بولسىن, ساياسي-مادەني جانە ونەر-ءبىلىم تۇرعىسىنان بولسىن, حالىقتارىنىڭ سانى مەن ساپاسى جاعىنان بولسىن وزگەلەردەن وزىق بولعانى كۇمان تۋدىرمايدى. ويتكەنى, العاشقى باقۋاتتى دا الپاۋىت يمپەريالار الەمنىڭ كەز كەلگەن ايماقتارىندا ەمەس, كەرىسىنشە, افريكا مەن ازيا قۇرلىقتارىنداعى مىڭداعان شاقىرىمداردى كوكتەي وتەتىن نيل, گانگ, يانزتسى سەكىلدى ۇلى وزەندەردىڭ بويىنداعى توپىراعى ءنارلى, جاسىل-جەلەگى مول ءارى ەگىن مەن مال شارۋاشىلىعىنا ىڭعايلى القاپتاردا – ەگيپەتتە, مەسوپوتاميادا, پەرسيادا, ءۇندىستاندا جانە قىتايدا ءىرى-ءىرى يمپەريالار وركەن جايىپ, اينالاسىنداعى الىس-جاقىن ايماقتاردى ءوز بيلىكتەرىنە باعىندىرعان. سونىمەن قاتار, جازۋدىڭ العىشارتتارى دا, الگى يمپەريالارمەن بىرگە بۇرشىك اتا كەلىپ, جازۋعا, دەمەك, وقۋعا دەگەن ادامزات وركەنيەتىنىڭ سۇرانىسى مەن قۇلشىنىسىن دا قاتار تۋدىرعانى داۋسىز. بۇل ايتىلعانداردىڭ دايەكتى دالەلدەرىن جاھاندىق ءبىلىم تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن ءارى بىرنەشە تانىمدىق تۋىندىلاردىڭ اۆتورى, سونداي-اق, بۇگىندە اقش-تىڭ چيكاگو قالاسىنداعى فيلوسوفيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى چارلز ۆان دورەننىڭ ء«بىلىم تاريحى» (Charles Van Doren. «History of Knowledge», New York, 1991) اتتى عىلىمي قۇندىلىعى زور تۋىندىسىندا جيناقتالعان دەرەككوزدەرىنەن دە كەزدەستىرەمىز. جوعارىدا سىلتەمە جاسالعان عىلىمي تۋىندىدا اتاپ وتىلگەندەي, الىپ يمپەريالاردىڭ جانە ءبىر قوزعاۋشى كۇشى جازۋ تىلدەرىنىڭ بولۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قىتاي جازۋىنىڭ العاشقى ۇلگىلەرى ب.ز. بۇرىنعى XVIII عاسىر مەن ءحىى عاسىردىڭ اراسىندا قالىپتاسقان. سونداي-اق, ب.ز. بۇرىنعى 1400-جىلدار شاماسىندا قىتاي جازۋىنىڭ جۇيەسىندە 2500-دەن اسا يەروگليفتەر بولعان. ول تاڭبالار ب.ز. بۇرىنعى 221-206 جىلدار اراسىندا اينالىمعا تۇسكەنىمەن, كوپشىلىگى بۇگىنگى تاڭدا دا ءدال سول قالپىندا وقىلاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. قىتاي يەروگليفتەرى, سونىمەن قاتار, جاپون جانە كورەي تىلدەرىنە دە نەگىز بولعان, بىراق ولاردىڭ الگى تىلدەردەگى اۋىزشا دىبىستالۋى بولەكشە. تاريحي تۇرعىدان, قىتاي جازۋىنىڭ تامىرى تەرەڭ بولعانىمەن, الەمدىك تۇرعىدان قاراعاندا, ەڭ تۇڭعىش جازۋ ۇلگىسى بولىپ سانالمايدى. سەبەبى, باستاپقى جازۋ ۇلگىسى ب.ز. بۇرىنعى ءتورتىنشى جانە ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتار اراسىندا تاياۋ شىعىستا- عى تيگر مەن ەۆفرات سىندى الىپ وزەندەردىڭ ارالىعىنداعى مەسوپوتاميا القابىن ب.ز. بۇرىنعى 8000-جىلداردا مەكەن ەتكەن ءارى ادامزات وركەنيەتىنىڭ بەسىگى سانالعان شۋمەر وركەنيەتىنىڭ تىلىنەن تامىر العانى بەلگىلى. بايىرعى شۋمەرلەردىڭ سىنا جازۋى, شامامەن, 12000 تاڭبادان تۇرعان. ولار, نەگىزىنەن, سان ەسىمدەر, ەسىمدەر, ماتالار نەمەسە ءۇي جانۋارلارىنىڭ اتاۋلارىن بىلدىرەتىن تاڭبالاردى قۇراعان. دەمەك, العاشقى جازۋ تاڭبالارى, كوبىنەسە, زاتتىڭ سانىن تىركەۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ, كەلە-كەلە قوعام دامىپ, جاڭا ۇعىمداردىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستى, سول ۇعىمداردىڭ اتاۋلارىن بەلگىلەۋگە ۇلاسقان. شۋمەر ءتىلىنىڭ تاڭبالارىن كەيىن اككاد, ۆاۆيلون جانە اسسيريا مەملەكەتتەرى دە قابىلداعان جانە ول جازۋدى وزدەرىنىڭ ءتول تاڭبالارىمەن بايىتا تۇسكەن. كەلە-كەلە حالىق ساۋاتتىلىقتىڭ كەز كەلگەن ازاماتتىڭ باقۋاتتى بولۋىنا پايدالى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق پەن قۇلشىنىس ۋاقىت وتكەن سايىن ەسەلەپ ارتا تۇسكەن. ويتكەنى, جازا الۋ نەمەسە جازىلعاندى وقي الۋ ادامنىڭ وي-ساناسىن دامىتاتىن باستى قۇرال ەكەنىن كۇللى ادامزات تۇيسىنگەن دە تۇسىنگەن. ءدال وسى تۇستا, كەلمەسكە كەتكەن شۋمەر, اككاد, ۆاۆيلون جانە اسسيريا وركەنيەتتەرىنىڭ ءولى تىلدەرى بۇگىندە قايتا تىرىلگەندەي اسەر قالدىراتىنىن ايتۋ پارىز. سەبەبى, وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن «Iternational Herald Tribune» گازەتى امەريكاداعى چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسىنان, وسىدان 2000 جىل بۇرىن قولدانىستان شىعىپ, ءولى تىلدەرگە اينالعان بايىرعى مەسوپوتاميا تىلدەرىنىڭ 21 تومدىق (Chicago Assyrian Encyclopedic Dictionary) سوزدىگىنىڭ جارىق كورگەندىگى تۋرالى الەمدى ەلەڭ ەتكىزەر اقپارات تاراتقان ەدى. تولىقتاي قۇراستىرىپ شىعارۋعا توقسان جىل ۋاقىت جۇمسالعان بايىرعى مەسوپوتاميا, ۆاۆيلون جانە اسسيريا ديالەكتىلەرىنىڭ 21 تومدىق بۇل سوزدىگى بايىرعى زامانداردا قىشتان جاسالعان تابليتسالار مەن سول تابليتسا بەتتەرىنە ويىپ سالىنعان سىنا جازۋلارىن عالىمداردىڭ ۇلكەن لەگىنىڭ سوڭعى ەكى عاسىر بويى جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋىنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن. الگى گازەتتەگى اقپاراتتىڭ اۆتورى, دجون ۋيلفورد, بىلاي دەيدى: «بۇل تىلدەر − ب.ز. بۇرىنعى XXIV عاسىردا الەمدەگى العاشقى يمپەرياعا بيلىك ەتكەن اككاد پاتشاسى, ۇلى سارگون سويلەگەن تىلدەر. بۇل تىلدەردى, سونىمەن قاتار, ب.ز. 1700 جىل بۇرىن ويلاستىرىلعان زاڭ باپتارىن جاريا ەتكەن حاممۋرابي دە قولدانعان. الەم ادەبيەتىنىڭ ەڭ شوقتىعى بيىك تۋىندىسى گيلگامەش اتتى ەپيكالىق شىعارما دا وسى تىلدەردە جازىلعان. تۋعان جەرىن ساعىنىپ, ەگىلگەن جۇبايىن جۇباتپاق بولعان ءارى وعان ۆاۆيلوندا اسپالى باقتار سالدىرىپ بەرۋگە ۋادە بەرگەن ناۆۋحودونسور دا وسى تىلدەردە سويلەگەن». تۇيىندەلگەن وسى عىلىمي تۇجىرىمدارعا قاراعاندا, الگى تىلدەردىڭ قولدانىلۋ اياسى وتە كەڭ بولعان. كاسىپكەرلەر دە, يرريگاتسيامەن شۇعىلداناتىن ماماندار دا, وڭدەلگەن استىق ونىمدەرىن كەمەمەن تاسىمالدايتىن ساۋداگەرلەر دە, ءتىپتى, استرولوگتار دا, قالا بەردى, شيپالى ءدارى-دارمەكتەردىڭ رەتسەپتەرىن جازىپ بەرەتىن دارىگەرلەر دە وسى تىلدەردى پايدالانعانى بايقالادى. وسى تاقىرىپقا باعىشتالعان ارنايى ءبىر عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىسقان تاريحشىلار مەن ارحەولوگتار مەن بايىرعى سەميت تىلدەرىنىڭ ماماندارى اتالمىش ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىككە وتە جوعارى باعا بەرگەن. ماسەلەن, چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى گيل شتاين: «بۇل سوزدىك مەسوپوتاميا وركەنيەتىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ءار عالىم ءۇشىن باعا جەتپەس قۇرال بولىپ تابىلادى», − دەيدى. جانە ءبىر عالىم, اتاپ ايتقاندا, دجونس حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سەميت تىلدەرى كافەدراسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى ءارى ءوز زەرتتەۋلەرىن 1960 جىلداردان بەرمەن قاراي, اتالمىش سوزدىككە نەگىزدەي جۇرگىزىپ كەلە جاتقان دجەررولد كۋپەر بۇل ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتى تاپتىرمايتىن قۇندىلىق دەي كەلىپ: «بۇل سوزدىك» ب.ز. 5000 جىل بۇرىن مەسوپوتاميانى مەكەندەگەن شۋمەرلەردىڭ سىنا جازۋلارىن زەرتتەۋگە ۇلكەن جول اشادى», دەيدى. دەمەك, بۇل لينگۆيستيكالىق تۋىندى بايىرعى زامانداردا تيگر مەن ەۆفرات وزەندەرىنىڭ قويناۋىندا بوي كوتەرگەن قالا-مەملەكەتتەردىڭ, ياعني بۇگىنگى يراك پەن سيريا جەرىنىڭ ءبىراز ايماعىن قامتىعان ۇلى وركەنيەتتەردىڭ جازۋ جۇيەسىنىڭ 2000 جىلدى ارتقا تاستاپ, بۇگىنگى تاڭدا قايتا تۇلەۋىنىڭ باسى بولماق. 28000 سوزدەن تۇراتىن ءارى ولاردىڭ سان قيلى ماعىنالارى مەن استارلى بوياۋلارىن تولىق اشاتىن الگى سوزدىك ب.ز. بۇرىنعى 2500-جىلدار مەن ب.ز. 100-جىلدار ارالىعىن قامتيدى. بىراق وتە تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنا وزەك بولعان بۇل سوزدىكتىڭ «چيكاگودا باسىلعان اسسيريا ءتىلىنىڭ سوزدىگى» («Chicago Assyrian Dictionary») دەگەن اتاۋىندا ۇلكەن جاڭساقتىق بار سىڭايلى. ويتكەنى, بۇل جوبانى 1921 جىلى چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاعان دجەيمس گەنري برەستەد (James Henry Breasted) قولعا العان كەزدە, جيناقتالعان جازبا ماتەريالداردىڭ كوپشىلىگى بايىرعى اسسيريا پاتشالارىنا ءتان مۇرا دەگەن ەكىۇشتى پىكىر قالىپتاسقان. ونىڭ ۇستىنە, بيبليادا كورسەتىلگەن كەيبىر سىلتەمەلەردە دە «اسسيريالىق» دەگەن تەرمين بايىرعى سەميت تىلدەرىنىڭ ءسينونيمى سەكىلدى اسەر قالدىرادى. ال شىنداپ كەلگەندە, اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ەڭ نەگىزگى ءتىل – بايىرعى اككاد ءتىلى. بۇل عاجاپ تۋىندىنى قۇرامىنداعى سوزدەر مەن ولاردىڭ انىقتاماسىن بەرەتىن جاي عانا گلوسساري رەتىندە قاراستىرعاننان گورى ودان الدەقايدا اۋقىمى كەڭ ەنتسيكلوپەديالىق عىلىمي ەڭبەك دەپ باعالاعان لازىم. بۇلاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى, كوپ ماعىنالى سوزدەردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك سەمانتيكالىق استارى مادەنيەتپەن, تاريحپەن, ادەبيەتپەن, زاڭدارمەن, دىنمەن, ساۋدا-ساتتىقپەن جانە كۇندەلىكتى ءداستۇرلى ءومىر سالتىنا قاتىستى ناقتى دەرەكتەرمەن جان-جاقتى اشىلىپ وتىرادى. مىسالى, «كۇن» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن «umu» دەگەن سوزگە 17 بەت ارنالىپتى. نەمەسە باسقا مىسال: اتالمىش اقپاراتتا «قۇل» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن «ardu» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىنالىق اياسىن اشۋ ءۇشىن سول بايىرعى زاماندا قالىپتاسقان وركەنيەتكە ءتان قۇل يەلەنۋشىلىك ءۇردىستى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن سيپاتتايتىن وتە اۋقىمدى ماتەريال كەلتىرىلگەنى بايقالادى. سوزدىكتەگى بايىرعى قوعام ومىرىندە ەرەكشە ورنى بولعان كوپ ماعىنالى سوزدەردىڭ ءبىرى – «kalu» دەگەن ەتىستىك. بۇل ءسوز ءارتۇرلى كونتەكستەردە ءارتۇرلى مانگە يە بولىپ, كەيدە «بوگەت بولۋ» (detain), كەيدە «كەشىگۋ» (delay), كەيدە «كىدىرە تۇرۋ» (hold back), كەيدە «تۇتقىندا ۇستاۋ» (keep in custody), كەيدە ء«سوزدى ءبولۋ» (interrupt) نەمەسە وزگەشە قۇبىلاتىنى جان-جاقتى سيپاتتالعان. «Di nu» دەگەن ءسوز تىركەسىنە قاتىستى جوعارىدا اتى اتالعان عالىم كۋپەر بىلاي دەيدى: «كەيدە بۇل ءسوز «سوتتا قارالاتىن ءىستى» (a leagal case or lawsuit) بىلدىرسە, كەيدە «ۆەرديكت» (a verdict), ال كەيدە «شەشىم» (judgement), ال ەندى بىردە جالپى «زاڭ» (law) دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەدى». ال چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ءارى وسى جوبامەن 1979 جىلدان بەرى اينالىسىپ, اتالمىش سوزدىكتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى رەتىندە 1996 جىلدان بەرى قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان پروفەسسور مارتا ت. روت (Martha T. Roth): ء«اربىر تەرمين نەمەسە ءاربىر ءسوز مادەنيەتتىڭ تەرەزەسى ىسپەتتەس,» – دەي كەلىپ, «تولىققاندى سوزدىك بولاشاق عىلىمي جۇمىستارعا باسپالداق بولادى, سوندىقتان سوڭعى نۇكتەنى مەن قويدىم دەۋگە بولمايدى» دەگەن پاراساتتى پىكىر بىلدىرگەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن سوزدىك جوباسىنىڭ جۇمىسى قايتا جاندانىپ, جاڭاشا ۇيىمداستىرىلادى. ءسويتىپ, ەنتسيكلوپەديالىق تۋىندىنىڭ ءبىرىنشى تومى 1956 جىلى جارىق كورەدى. العاشىندا, الەمگە اتى ايگىلى عالىم ا.ل.وپەنگەيمنىڭ (A.L.Oppenheim) پارمەندى باسشىلىعىنىڭ, سوڭىرا, ودان كەيىن باسشىلىق تىزگىنىن ۇستاعان ەريكا راينەر (Erica Reiner) مەن جوعارىدا اتالعان پروفەسسور روت جالعاستىرعان ءىرى جۇمىستار وتە ناتيجەلى بولىپ, باس-اياعى 55 جىل ىشىندە, سوزدىكتىڭ 20 تومى باسىلىپ شىعادى. ال بۇگىنگى تاڭدا عىلىمي ورتا مەن وقىرمان قاۋىمنىڭ قولىنا ەنتسيكلوپەديالىق تۋىندىنىڭ 21 تومدىق تولىق نۇسقاسى ءتيىپ وتىر. بىردەن اتاپ ايتۋ كەرەك, بۇل تۋىندى سەميت توبىنا جاتاتىن, وسىدان 2000 جىل بۇرىن اينالىمدا بولعان, بىراق مەسوپوتاميا وركەنيەتىنىڭ كۇيرەۋىمەن بايلانىستى ءولى تىلدەرگە اينالىپ كەتكەن اسسيريا, اككاد جانە ۆاۆيلون تىلدەرىن قايتا تىرىلتكەندەي اسەر قالدىرادى. بۇل سوزدىكتىڭ جارىققا شىعۋى لينگۆيستيكا عىلىمىنىڭ جاڭا ارناسىن اشاتىنى ءسوزسىز. سەبەبى, وسى ۋاقىتقا دەيىن باسى اشىلماي كەلە جاتقان: «قاي ءتىل قاي تىلمەن تامىرلاس نەمەسە تۋىستاس؟» دەگەن جاۋابى ءالى تابىلماي جۇرگەن ريتوريكالىق سۇراقتىڭ تۇيىندەرىن شەشۋگە بۇل تۋىندىنىڭ كومەگى از بولمايتىنى داۋ تۋعىزبايدى. ماسەلەن, اتالمىش ەنتسي- كلوپەديالىق سوزدىكتەن بۇگىنگى تاڭدا شۋمەر ءتىلى مەن تۇركى تىلدەرىنە ءتان ونداعان پاراللەلدەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. ولار تومەندەگىدەي:
شۋمەرشە تۇرىكشە/قازاقشا gadun hatun/قاتىن Gik-Anu Gok Ana/كوك Aنا tammuzi temmuz/تامىز altun altin/التىن tengiz deniz/تەڭىز En-gur-ra Ankara/انكارا anu ana/انا davga damga/تامعا me-en men/ben/مەن agil akil/اقىل bar var/بار aga aga/اعا kes-da kesmek /كەسۋ et et/ەت sin sin(e)/سەن karra kara/قارا bira bira/سىرا اتالمىش ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتەن مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ەندى مىنە, 21 تومنان تۇراتىن سول زاماناۋي تۋىندىنى مۇقيات زەرتتەپ, ءسۇزىپ شىعاتىن عالىمدار توبى بىلەك سىبانا ىسكە كىرىسسە, بۇگىنگە دەيىن شەشۋى تابىلماي جۇرگەن كوپتەگەن لينگۆيستيكالىق قۇپيا جۇمباقتاردىڭ سىرىن اشۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋاتىنى تالاس تۋدىرمايدى. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ورتالىقتارىنداعى ءارتۇرلى سالا ماماندارى مەن عىلىمعا دەن قويعان جاس تالاپكەرلەرى مەن ىزدەنۋشىلەرىنە ۇلكەن عىلىمي ارنانىڭ ەسىگى ايقارا اشىلدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل ايتىلعاننىڭ تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە دە تىكەلەي قاتىسى بار. ۇلى وركەنيەتتەر تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, اتستەك جانە ينكا وركەنيەتتەرىنە سوقپاي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, بۇلاي دەۋدىڭ تولىق نەگىزى بار. بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, العاش رەت يسپاندىق كونكيستادورلار, الدىمەن, 1519 جىلى مەكسيكا القابىنا باسا كوكتەپ كىرىپ, سوڭىرا, 1532 جىلى الەمدەگى ەڭ ۇزىن اند تاۋلارىنىڭ بيىك اڭعارلارىنا ەنگەن كەزدە, ولار ەۋروپالىق قالالارمەن تەڭ تۇسپەسە كەم تۇسپەيتىن, ساۋلەتى مەن داۋلەتى جاراسقان مەكسيكا مەن پەرۋدىڭ سۇلۋ قالالارىن كورىپ, كەرەمەتتەي تاڭعالعاندارىن جاسىرا الماعان بولاتىن. ويتكەنى, مەكسيكاداعى اتستەك پەن پەرۋدەگى ينكا يمپەريالارى, شىنىمەن-اق, بيىك مادەنيەتتى وركەنيەتتەر بولاتىن. الايدا ولاردىڭ سان جاعىنان كەلىمسەكتەردەن الدەقايدا باسىم, بىراق ساداق, نايزا, قالقان, بالتا جانە شوقپارمەن عانا جاراقتانعان قارۋلى كۇشتەرى كونكيستادور حەرنان كورتەس پەن فرانسيسكو پيسسارونىڭ زەڭبىرەك جانە مىلتىقپەن قارۋلانعان شاعىن, بىراق وتە ازۋلى ارميالارىنا توتەپ بەرە الماي, باس-اياعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە جاۋلارىنا تىزە بۇگىپ, باستارىن يۋگە ءماجبۇر بولعان. وكىنىشكە قاراي, اتستەكتەر ءوز جازۋى مەن وزىق ماتەماتيكاسىنا نەگىزدەلگەن زاماناۋي كۇنتىزبەلەرى بولا تۇرىپ, دوڭگەلەكتەن بەيحابار-تىن. ال پەرۋلىكتەر بولسا, ادام اسپاس قيانداعى قۇز شىڭنىڭ توبەسىنە ماچۋ-پيكچۋ سەكىلدى عاجايىپ قالا تۇرعىزعان. سونداي-اق, جاياۋ جولاۋشىلار ءۇشىن قيا بەتتەردى قيىپ وتەتىن ءارى كۇللى يمپەريانىڭ ەلدى مەكەندەرىن ءبىر-بىرىمەن جالعايتىن جول توراپتارىن دا سالعان. ولار, سونىمەن قاتار, ناسكو سەكىلدى الىپ تاس جوتانىڭ جازىق بەتىنە تەك اسپان بيىگىنەن قاراعاندا عانا تۇتاس كورىنەتىن, ادام, جابايى اڭدار مەن عاجايىپ قۇستاردىڭ الىپ بەينەلەرىن اينىتپاي سالعان. الايدا وسىلاردىڭ ءبارى قولدارىنان كەلسە دە, پەرۋلىكتەر جازۋدان مۇلدە ماقۇرىم بولاتىن. ال اتستەكتەردىڭ مۇراگەرلەرى − مايالار جازۋدى دا, استرونوميا مەن ءۇش ولشەمدىك ماتەماتيكا ۇلگىسىن دە شەگىنە جەتكىزە مەڭگەرگەن. نول, نۇكتە جانە سىزىقشا سەكىلدى ءۇش قانا ماتەماتيكالىق تاڭبانىڭ كومەگىمەن ميللياردقا دەيىنگى كەز كەلگەن ەسەپتى شىعارعان. ساۋلەتتى پيراميدالار مەن وبسەرۆاتوريالار تۇرعىزۋدى دا, 17 ءتۇرلى كۇنتىزبەلەر جۇيەسىن, ونىڭ ىشىندە, اسپان دەنەلەرىنىڭ تسيكلدارىن ءدال ەسەپتەپ شىعاراتىن عاجايىپ جۇيەلەردى دە شەبەر قۇراستىرعان. ال ءالىپبي تاريحىنا كەلەتىن بولساق, باستاپقى الىپپە مەسوپوتاميادا پايدا بولدى دەگەن جورامال بار, بىراق العاشقى جۇيەلى الىپپەنىڭ ۇلگىسىن فينيكيلىكتەر قۇراستىرعانى تاريحتان ءمالىم. سوندىقتان دا بۇگىنگى الەمدە قولدانىستا جۇرگەن لاتىن الىپپەسىندەگى ارىپتەردىڭ كوپشىلىگى ب.ز. 1100 جىل بۇرىن فينيكيلىكتەر قولدانعان الىپپەدەن الىنعانى انىق. بىراق اتالمىش الىپپەنىڭ باستى كەمشىلىگى – ونىڭ تەك داۋىسسىز دىبىستاردىڭ تاڭبالارىنان عانا تۇراتىندىعى. سوندىقتان بۇل الىپپە كۇللى ۇندىەۋروپا تىلدەرىنە ۇلكەن قولايسىزدىق تۋدىرعان بولاتىن. الايدا بۇل كەمشىلىكتى ب.ز. بۇرىنعى سەگىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا گرەكتەر جويعان-دى. ولار اينالىمداعى بۇرىنعى الىپپەگە داۋىستى دىبىستاردى تاڭبالايتىن a, e, i, و جانە u ارىپتەرىن ەنگىزىپ, ادامزات وركەنيەتىنە باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان. 26 ارىپتەن عانا تۇراتىن بۇل قولايلى الىپپەنى بۇگىندە تەك حريستيان الەمى عانا ەمەس, شىعىس الەمىنىڭ دە بىرنەشە مەملەكەتى پايدالانادى. ويتكەنى, بۇل الىپپەنىڭ باستى قۇندىلىعى – ونداعى ارىپتەر سانىنىڭ قىسقالىعى مەن نۇسقالىعى. كادىمگى ميلليونداعان ءان شىعارۋعا قابىلەتتى جەتى نوتا مەن ميلليارد ەسەپتى شەشۋگە جەتكىلىكتى مايالاردىڭ ءۇش تاڭباسىن ەسكە تۇسىرەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ تۋرالى ناقتى شەشىم قابىلداعانى − قاي تۇرعىدان بولسا دا وڭ قادام.
ءادىل احمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى