استانادا قوستاناي, قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ كۇندەرى ءوتتى
قۇت قوستاناي تارتۋى
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ اۋقىمىندا بەلگىلەنگەن شارالار اياسىندا 28, 29 قىركۇيەك كۇندەرى استانا قالاسىندا قوستاناي, قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلعانىن گازەتىمىزدىڭ وتكەن سانىندا حابارلاعان بولاتىنبىز. تومەندە استانالىقتار مەن ەلوردا قوناقتارىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان وسى بۇقارالىق شارالار تۋرالى ماقالالار توپتاماسىن جاريالاپ وتىرمىز.
ەكى كۇن بويى استانا قالاسىنداعى «وتان قورعاۋشىلار» مونۋمەنتى جانىنداعى الاڭدا ءوتىپ جاتقان قوستاناي وبلىسى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ جارمەڭكەسى قالا جۇرتشىلىعىنىڭ ەرەكشە نازارىن اۋداردى. وبلىس اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى ورىنباسارى نۇرالى سادۋاقاسوۆتىڭ ايتۋىنشا, قوستاناي وبلىسىنىڭ ازاماتتارى ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا باس قالامىزدا وتكىزىلىپ وتىرعان وبلىستىڭ مادەني كۇندەرىنە جان-جاقتى دايىندالعان. كاسىپكەرلەردەن باسقا, وبلىس كۇندەرىن وتكىزۋگە ءوڭىردىڭ ۇلكەن شىعارماشىلىق ۇجىمدارى دا كەلىپتى.
قوستاناي وبلىسى ەلورداداعى ءجارمەڭكەگە 250 توننادان استام ءارتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن اكەلگەن. ەلىمىزدىڭ ورمانمەن ورىلگەن قۇيقالى دا ءورىستى وڭىرىنەن اكەلىنگەن بۇل تاۋارلار تۇتىنۋشىلاردىڭ جوعارى سۇرانىسىنا يە بولۋدا. اتاپ ايتقاندا, وبلىستىڭ اۋىل ەڭبەككەرلەرى باس قالاداعى جارمەڭكەدە ساۋداعا سالعان ەت, ءسۇت ونىمدەرى جانە كارتوپ, ءسابىز, قىرىققابات سياقتى كوكونىس تۇرلەرى, وسىمدىك مايى مەن جۇمىرتقا «پىشاق ۇستىنەن» ءبولىنىپ اكەتىلىپ جاتتى. سەبەبى, مۇندا ماكاروننىڭ 1 كيلوسى 125 تەڭگە, ۇننىڭ 1 كيلوسى 62-75 تەڭگە, ءسۇتتىڭ 1 ءليترى 140 تەڭگە, كارتوپ, ءسابىز, قىرىققاباتتاردىڭ ءاربىر كيلوسى تيىسىنشە 35, 45 جانە 15 تەڭگەدەن اينالدى. سيىر ەتىنىڭ ءاربىر كيلوسى 800-850 تەڭگەدەن ساۋدالاندى.
جارمەڭكەگە كەلۋشىلەردى, اسىرەسە, رۋدنىي قالاسىنىڭ «كاراگۋلينا» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ نان جانە نان ءونىمدەرى قاتتى قىزىقتىردى. قوستانايدىڭ قۋاتتى دا ساپالى بيدايىنان پىسىرىلگەن ءتاتتى توقاشتاردىڭ 200-دەن استام ءتۇرى ساۋداعا سالىندى. ليۋبوۆ كاراگۋلينا باسشىلىق ەتەتىن بۇل ناۋبايحانا رۋدنىيدىڭ 100 تۇرعىنىنا جۇمىس بەرىپ وتىرعان كورىنەدى.
قوستانايلىقتار استانا جۇرتشىلىعىن جوعارى سۇرانىسقا يە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن عانا قۋانتىپ قويعان جوق, سونىمەن بىرگە, مادەني كۇندەر اياسىندا اۋقىمدى رۋحاني-مادەني شارالار دا وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا قوستاناي وبلىسىنىڭ كۇندەرى اياسىندا ۇلكەن مادەني-كوپشىلىك شارالار وتكىزىلدى. «تۋعان ولكەم – قوستاناي» كورمەسىمەن اشىلعان بۇل مادەني شارالار ءوڭىردىڭ رۋحاني-مادەني جەتىستىكتەرىن پاش ەتۋمەن جالعاستى. كورەرمەندەرگە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تورقالى تويى قارساڭىندا وبلىستىڭ قول جەتكىزگەن تولاعاي تابىستارىن ءار قىرىنان بەينەلەگەن بەينەفيلمدەر كورسەتىلدى. بۇل شارالارعا ونەرلى دە شەجىرەلى وڭىردەن شىققان مادەنيەت, ونەر جانە ادەبيەت مايتالماندارى دا كوپتەپ قاتىستى.
استاناداعى قازىرگى زامانعى ونەر مۇراجايىندا قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى كەلۋشىلەردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يە بولعان كورمە ۇيىمداستىردى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى ەلىمىزدەگى ەڭ كونە مۇراجايلاردىڭ بىرىنەن سانالادى. ول 1915 جىلى شاڭىراق كوتەرگەن. مىنە, وسى كونە مۇراجاي كورمەسىندەگى تەك قوستاناي ءوڭىرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى شەجىرەسىنەن سىر شەرتەتىن جادىگەرلەر كەلۋشىلەردى زور تانىمدىق اسەرگە بولەدى.
ءيا, ەجەلدەن اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ دامۋىنا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرىپ كەلە جاتقان قوستاناي وبلىسى شىن مانىندە ەلىمىزدىڭ استىقتى قۇت قامباسى بولىپ تانىلادى. بيىلعى جىلى قوستانايلىقتار ەل تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن بىتىك ەگىن ءوسىردى. ءوڭىر ديقاندارىنىڭ بيىلعى قول جەتكىزگەن جەتىستىگى شىن مانىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا تارتىلعان لايىقتى تارتۋ ەدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وبلىس ديقاندارى 7 ميلليون توننا بادانا ءدان باستىردى. ءالى دە ەگىس كولەمىنىڭ 12 پايىزى ورىلماي جاتقان كورىنەدى. اۋا رايى قولايلىلىق تانىتسا, قوستانايلىقتار تاعى دا قوسىمشا 1 ميلليون توننادان استام استىق جيناماق. ىسكە ءسات, ەل ىرىزدىعى ەسەلەنە بەرسىن!
* * *
ىرىستى, كۇرىشتى قىزىلوردا
اق كۇرىشتىڭ وتانى – سىر ءوڭىرى رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان استانا قالاسىنداعى وبلىس كۇندەرىنە ەرەن تارتۋ-تارالعىمەن كەلدى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى مەرەكەلىك جارمەڭكەگە 400 توننادان استام ءارتۇرلى تاۋارلار اكەلدى. كۇرىشتى ولكە ەلوردالىق تۇتىنۋشىلارعا سىر مارجانىنىڭ نەشە ءتۇرلى سورتتارىن ۇسىندى. جالپى, وبلىستىڭ مادەني كۇندەرى اياسىندا وتكىزىلگەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ جارمەڭكەسىندە 60 توننادان استام سىر مارجانى ساتىلعان كورىنەدى.
قىزىلوردالىقتار جارمەڭكە كۇندەرى قالا تۇتىنۋشىلارىنا 200 توننادان استام كوكونىس تۇرلەرىن جەتكىزىپتى. قاسىرەتى قانشالىقتى قالىڭ بولسا دا ەل ءۇمىتى مەن ەلباسىنىڭ ەرەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قايتادان ارناسىن تولتىرا باستاعان ارال تەڭىزىنىڭ بالىعى ساۋدا سورەلەرىنەن كوپتەپ ورىن الدى. ارال بالىقشىلارى استاناداعى جارمەڭكەگە 30 توننادان استام تەڭىز بالىعىن اكەلگەن كورىنەدى. ساۋدا سورەلەرىندە ارالدىڭ سازانى, اقمارقا, تۇيەتابان جانە موڭكە سياقتى بالىقتىڭ نەشە ءتۇرى الىستان كوز تارتادى. بالىق ونىمدەرىن ساۋدالاۋدا, اسىرەسە, قازالى اۋدانىنىڭ «باقىت» شارۋا قوجالىعىنىڭ ۇلەسى زور.
ءبىز وسى شارۋا قوجالىعىنىڭ باستىعى امانباي ەرحاتوۆقا جولىعىپ, اڭگىمەگە تارتتىق. «ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وڭىرىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى, دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن. ارال ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى ەجەلدەن-اق وزدەرىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن تەڭىزبەن, ياعني بالىق اۋلاۋ كاسىبىمەن ۇشتاستىرعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە حح عاسىردىڭ اپاتى سانالعان ارال تەڭىزى تراگەدياسىنىڭ ورنى تولعانداي بولدى. ءبىزدىڭ بوگەن اۋىلى وسى قازىناسى دا, قاسىرەتى دە قالىڭ ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا مەن باسقاراتىن «باقىت» شارۋا قوجالىعىندا «بالىقتى وڭدەۋ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ» جونىندەگى يننوۆاتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوبانىڭ قۇنى 33 ميلليون تەڭگە تۇرادى. وسى جوبا شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالار اۋقىمىندا ءبىز جىلىنا 500 توننا بالىق وڭدەيتىن زاۋىتتى ىسكە قوستىق.
جوبا اۋقىمىندا جىلىنا 850 توننا بالىق اۋلاۋ تسەحى ىسكە قوسىلىپ, شارۋا قوجالىعى مۇزداتىلعان بالىقتارىن كورشىلەس رەسەي وبلىسىنا يمپورتتاۋدا. قازىرگى تاڭدا بۇل يندۋستريالىق جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭى – سۇرپى ەت دايىندايتىن تسەح قۇرىلىسى ىسكە قوسىلماق. جوبانى ىسكە اسىرۋ ايماقتاعى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن جاڭا بەلەسكە كوتەرمەك.
بۇگىنگى مەرەكە شەڭبەرىندە ءوتىپ جاتقان وبلىس كۇندەرى اياسىنداعى جارمەڭكەگە, «باقىت» شارۋا قوجالىعى 5 توننا ارال بالىعىن اكەلدى. ءوزىم باسقاراتىن بۇل شارۋا قوجالىعىندا قازىر 100-گە تارتا بالىقشى ەڭبەك ەتەدى. ءبىز گەرمانيا تەحنولوگياسى بويىنشا بالىق ونىمدەرىن شىعارۋ ءتاسىلىن ىسكە قوستىق. اتادان بالاعا مۇرا بولعان بالىقشى كاسىبىن يگەرگەن تورەبەك ءدىلجانوۆ, مارات كەلىمبەتوۆ سياقتى بالىقشىلاردان قۇرالعان ۇجىمىمىز كۇنىنە 4-5 توننا بالىق اۋلايدى. ەندىگى ماقساتىمىز ايدىندى ارالدان وندىرىلەتىن بالىقتى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ, دەيدى «باقىت» شارۋا قوجالىعىنىڭ باستىعى امانباي ەرحاتوۆ.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ استاناداعى مادەني كۇندەرى شەڭبەرىندە جارمەڭكە اۋماعىندا بايقوڭىر مۇراجايىنىڭ كورمەسى اشىلدى. وندا عارىش ايلاعىنىڭ جارتى عاسىرلىق شەجىرەسى, ادامزاتتىڭ العاشقى عارىشكەرى يۋري گاگاريننىڭ سۋرەتى جانە ءومىر شەجىرەسى ورىن الىپتى. سونداي-اق بۇل كورمەدە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆتىڭ, عارىشكەر تالعات مۇساباەۆتىڭ عارىش كەڭىستىگىن باعىندىرۋداعى ەرەن ەڭبەكتەرى جان-جاقتى كورىنىس تاپقان. بايقوڭىردان كەلگەن ماماندار وسى جارمەڭكەگە جينالعان حالىق الدىندا اسپانعا جۇزدەگەن راكەتالار ۇشىرىپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە وتشاشۋدان تارتۋ تارتتى.
* * *
وڭتۇستىكتەن ەسكەن جىلى لەپ
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ استانا قالاسىنداعى مادەني كۇندەرى قالا اكىمدىگى جانىنداعى ورتالىق الاڭدا قانات جايدى. ۇلى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ جانىندا كەڭ قۇلاش جايعان ۇلكەن ساحنادا شىرايلى وڭتۇستىك وڭىرىنەن كەلگەن جەزتاڭداي انشىلەر مەن مىڭ بۇرالعان بيشىلەر ۇزاقتى كۇن الاڭدى ءان مەن كۇيدىڭ مەرەكەسىنە بولەدى. وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرى ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءجارمەڭكەلەردە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ نەشە ءتۇرىن قالا تۇرعىندارىنا تارتۋ ەتتى. ەرەكشە اتاپ كورسەتەتىن ماسەلە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل ەڭبەككەرلەرى وزدەرىنىڭ تابان اقى, ماڭداي تەرىمەن ءوندىرگەن ونىمدەرىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان جارمەڭكەدە ەلوردا تۇرعىندارى مەن قالا قوناقتارىنا بازار باعاسىنان 30-40 پايىز تومەن باعامەن ساتتى.
ءيا, ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ ۇيىتقىسى بولىپ تانىلاتىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭبەككەرلەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە قارىشتى قادامدارمەن العا باسۋدا. وبلىستىڭ جالپى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 1991 جىلعى 7 ميلليارد تەڭگەدەن 2010 جىلى 163 ەسە ءوسىپ, 1,1 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. وڭىردەگى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 121 ەسە ارتىپ, 1991 جىلعى 3,7 مىڭ تەڭگەدەن 2010 جىلى 447,8 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى ىشىندە وڭىردەگى حالىق سانى 650 مىڭ ادامنان 2,6 ميلليون ادامعا ءوستى. 20 جىل ىشىندە نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 225 ەسە, وبلىس بيۋدجەتىنىڭ كولەمى 25 ەسە ءوستى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە وڭىردەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسى دە ارتىپ, 2010 جىلى 305 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وبلىستا 280 جاڭا كاسىپورىن اشىلىپ, 17 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى ىسكە قوسىلدى. ەلىمىزدەگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا قازىردىڭ وزىندە 57 ءىرى جوبا ىسكە قوسىلدى. سونىڭ ءبىرى وڭىردە ءىرى قۇس ەتىن وندىرەتىن كەشەن – «ورداباسى قۇس» جشس بولىپ تابىلادى.
استانا قالاسىندا ءوتىپ جاتقان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇندەرى اياسىندا شىمكەنت وڭىرىنە كۇركەتاۋىق ەتىن وندىرۋمەن اتاعى كەڭ جايىلعان «ورداباسى قۇس» جشس-نىڭ فيرمالىق دۇكەنى اشىلدى. استانا قالاسىندا العاش اشىلىپ وتىرعان «ورداباسى قۇس» جشس-نىڭ كۇركەتاۋىق ەتىن ساتاتىن بۇل ارنايى دۇكەننىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا سەرىكتەستىك باسشىلارى, «قازاگروفينانس» اق جانە قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ىسكە قوسىلعان ءىرى جوبا – كۇركەتاۋىق ەتىن ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءجونىندەگى ۇلكەن كەشەن ءوتكەن جىلى قۇرىلعان بولاتىن. ورداباسى اۋدانىنداعى بادام اۋىلىندا قونىس تەپكەن «ورداباسى قۇس» كەشەنىنىڭ جالپى قۇنى 3 ميلليارد 802 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. قۇس فابريكاسىنىڭ ديرەكتورى مۇرات تاعاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر بۇل ءۇلكەن ءوندىرىس ورنى 1150 توننا كۇركەتاۋىق ەتىن ءوندىرەدى. جىل اياعىنا دەيىن بۇل مەجە 2900 تونناعا جەتكىزىلمەك. ءبۇگىنگى زاماننىڭ وزىق تەحنولوگياسى بويىنشا جابدىقتالعان قۇس فابريكاسىندا 298 ادام ەڭبەك ەتەدى. قازىر «ورداباسى قۇس» جشس-نىڭ شىمكەنت, الماتى قالالارىندا ارنايى دۇكەندەرى بولسا, ەندى ەلوردادا وبلىس كۇندەرى اياسىندا بوي كوتەرگەن جاڭا دۇكەن قوسىلدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتكىزىلگەن استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن الاڭدا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ جارمەڭكەسىمەن قوسا, وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان نەشە ءتۇرلى بۇيىمداردىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلعان. اسىرەسە, ءوڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ اتاعى كەڭگە جايىلعان قولونەر شەبەرلەرىنىڭ تۋىندىلارى ءجارمەڭكەگە كەلۋشى قالا تۇرعىندارىن ەرەكشە اسەرگە بولەدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا استانا قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان قوستاناي, قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ مادەني كۇندەرى مەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ جارمەڭكەسى قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ءساتتى باستالعان بۇل ءداستۇر الداعى ۋاقىتتا دا لايىقتى جالعاسىن تاپپاق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.