حالىقارالىق ماسليحاتتىڭ ارقاۋىنا اينالدى
تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا قازاقستان تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. پارلامەنت ماجىلىسىندە كەشە «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان: تاۋەلسىزدىككە – 20 جىل» تاقىرىبىمەن وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا وسى ماسەلە جان-جاقتى پايىمدالدى. وسىلايشا اتالعان شارا ارقىلى وتكەنگە كوز سالا وتىرىپ, بولاشاقتى باعامداۋعا قادام جاسالدى.
كونفرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىس وتكىزەتىن زالدىڭ فويەسىنە قويىلعان كورمەدەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتكەن بەلەستەرىن بەدەرلەيتىن فوتوماتەريالداردى تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الدى. كورمەگە قويىلعان فوتولاردا ەلىمىزدىڭ العاشقى تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنداعى ساتتەردەن باستاپ, قازىرگى كەزدى دە قامتىعان كورىنىستەر سىر شەرتەدى. «ەلدىڭ قۇرىلۋى», «يادروعا قارسى ساياسات», «حالىقارالىق بايلانىستار مەن باستامالار», «استانا», «مادەنيەت جانە سپورت» دەگەن تاقىرىپتارعا بولىنگەن ەكسپوزيتسيا كوپشىلىك ىقىلاسىن تۋدىردى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ەلىمىز, قىرعىزستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى پارلامەنتتەرىنىڭ دەپۋتاتتارى, حالىقارالىق جانە قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرى, بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارى, عالىمدار مەن ساراپشىلار قاتىستى. كونفەرەنتسيا «تاۋەلسىزدىك پەن ۇلتتىق وي-سانانىڭ جەتىلۋى», «تاۋەلسىزدىك – جاڭا قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى», «قازاقستان بارىسى مەن بەلارۋس زۋبرى: 20 جىل بويى بىرگە», «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا جوباسى: رەسەيلىك كوزقاراس», «قازاقستان قازىرگى شىندىق الاڭىندا» جانە وزگە دە وزەكتى دەگەن تاقىرىپتاردى قامتىدى.
ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءا.جولشىبەكوۆ ءوزىنىڭ كىرىسپە ءسوزىن «ءبىز بىرلىگى جاراسقان ەڭسەلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان القالى جيىندا باس قوسىپ وتىرمىز», دەپ باستاپ, تاقىرىپتىڭ نەگىزگى ءتىنىن ايقىنداپ بەردى. قازاقتا «باق قايدا باراسىڭ, دەسە – ىنتىماققا بارامىن» دەگەن اتالى ءسوز بار, راسىندا دا وسىناۋ ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا باق قونعان مەملەكەت از ۋاقىت ىشىندە دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ, «قازاقستان» اتتى تاريحى باي, قوناقجاي جانە ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان, بولاشاعى جارقىن مەملەكەتتىڭ بار ەكەنىنە تورتكۇل ءدۇنيەنىڭ كوزى جەتتى, دەدى امزەبەك رىسبەك ۇلى. تاۋەلسىز قازاقستان وسىناۋ 20 جىل ىشىندە ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىكتى قالايتىن, ۇلتارالىق كەلىسىمدى قولدايتىن ىرگەلى ەل ەكەنىن دالەلدەدى. سونىمەن قاتار, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ الار بيىگى ءالى الدا ەكەنىن مويىنداعان الەم جۇرتشىلىعى قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا قىزىعا قارايتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى, 20 جىلدا بارلىق سالالاردا وسىنداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن قازاقستان ءۇشىن بۇل ۇلكەن شىڭنىڭ باستاۋى عانا سياقتى كورىنەدى.
قازاقستان مەملەكەتتىگىن قۇرۋ بارىسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جارقىن تالانتىنىڭ, ۇلتتىڭ كوشباسشىسىنىڭ اينالاسىنا ۇيىسۋىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك ساياساتتى, ەكونوميكانى دامىتۋدى جانە كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋداعى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋدە كۇش بىرىكتىرە بىلدىك. ەڭ نەگىزگىسى مەملەكەتتىك شەكارانى شەگەندەۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلدى. قازاقستاننىڭ الدىندا كورشىلەرىمەن مىڭداعان شاقىرىم شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ماسەلەسى تۇردى. بۇل جانە وزگە دە ترانسشەكارالىق ماسەلەلەر دەر كەزىندە شەشىمىن تاپتى. سونىڭ ءناتيجەسىندە قىتايمەن, وزبەكستانمەن, تۇركىمەنستانمەن, قىرعىزستانمەن جانە رەسەيمەن شەكارا ماسەلەسى حالىقارالىق-قۇقىقتىق دەڭگەيدە شەشىمىن تاپتى. بۇدان باسقا قازاقستان 20 جىلدان بەرى يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن كۇشەيتۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىلىپ, سەمەي پوليگونى جابىلدى. قازاقستاننىڭ بۇل سالادا كوشباسشى ەكەنىن 2010 جىلى سەمەي وڭىرىنە كەلگەن بۇۇ باس حاشىسى پان گي مۋن دا ءوز سوزىندە ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن.
ەلىمىزدىڭ وتپەلى كەزەڭىنە شولۋ جاساعان ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.بوبروۆ ءبارىن قايتادان باستاۋعا تۋرا كەلگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى ارقاسىندا قازاقستان ساياسي جۇيەسى تۇراقتى, رىنوكتىق قارىم-قاتىناسقا كوشكەن جانە ازاماتتارى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالعان ەلگە اينالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلى ىشىندە قازاقستانعا تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا 132 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ىشكى جالپى ءونىمدى جان باسىنا شاققاندا 12 ەسەگە ءوسىپ, 10 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. وسىلايشا قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 17 ەسەگە دەيىن ۇلعايدى. مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋ ءومىر ساپاسىنىڭ باستى قۇرامداس بولىگى رەتىندە باسىم مىندەتتەر بولىپ تابىلادى. سوڭعى ونجىلدىقتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنگەن قارجى ون ەسەگە ارتتى. قازاقستان ساۋاتتىلىق كورسەتكىشى بويىنشا الەمدەگى بەلدى ەلدەر ىشىندە 14 ورىنعا تۇراقتاعان. مۇنىڭ بارلىعى ادام كاپيتالىن ەسەلەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
سونداي-اق ەلىمىز ەۋرازەق-تىڭ بەلدى مۇشەسى بولىپ تابىلادى. ساراپشىلار كەدەن وداعى قۇرىلۋىنىڭ ارقاسىندا تاۋار اينالىمىن 400 ميلليارد دوللارعا جەتكىزەتىن الەۋەت بار دەگەندى ايتادى. قازاقستان ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ساياسي, مادەني جانە ەكونوميكالىق جاعىنان توعىسقان ەل استاناسىن سالىپ الدى. سوندىقتان دا ءاربىر قازاقستاندىق ءوز ەلىمەن ماقتانا الادى.
قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.جەەنبەكوۆ قازاقستان مەن قىرعىزستان باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستاردى ەرەكشە دەڭگەيدە ساقتاي بىلگەندىگىنە توقتالا كەتتى. ەندى ەكى ەل جاقىن دوستار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ستراتەگيالىق ءارىپتەستەر جانە وداقتاستار دا بولىپ تابىلادى. ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق تا سوڭعى كەزدە وسۋگە بەت العان. قازاقستان قىرعىزستاننىڭ ەڭ باستى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلى اراداعى ساۋدا اينالىمى 1 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەن. بۇل 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا ارتىق. بيىل دا ساۋدا-ساتتىق 20-25 پايىزعا وسەدى دەپ كۇتىلۋدە.
قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم جايىن ءسوز ەتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ە.توعجانوۆ بىلاي دەدى: «تاريح نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاساعانىن جانە ساياسي الىستى بولجايتىندىعىن دالەلدەدى. وعان مىسال – كونستيتۋتسياعا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ ءجونىندەگى بىرقاتار يننوۆاتسيالاردىڭ ەنگىزىلۋى, سونىڭ ىشىندە زاڭدى تۇردە نازارباەۆ مودەلى اتالىپ كەتكەن, ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسۋىنىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرى بەكىتىلگەندىگى». قازاقستاندىق ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم مودەلىنىڭ تۇساۋكەسەرى 2009 جىلى بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىندە وتكىزىلگەن. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى از ۇلتتار جونىندەگى جوعارعى كوميسسار تارابىنا دا بۇل مودەل جان-جاقتى پاش ەتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قىرعىزستان جانە رەسەي حالىقتارى اسسامبلەياسىمەن كەلىسىمدەرگە قول قويىلعان.
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىنە شولۋ جاساعان قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ق.سارىباي تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ اياسىندا ەلباسى بەلگىلەگەن سىرتقى ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارى ساتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ, ءبۇگىندە قازاقستان بۇكىل الەم تانىعان بەدەلدى دە ىقپالدى مەملەكەتكە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. ۆيتسە-مينيستردىڭ پايىمىنشا, ەلباسىنىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى جەكە ۇلەسى زور. جانە استانانىڭ ەڭ وزەكتى دەگەن حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جانە جاڭا الەم ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە جوعارى دەڭگەيدە, بيىك مارتەبەمەن قاتىسۋىنا ءمۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. رەسەيمەن, قىتايمەن, اقش-پەن, ەۋروپالىق وداقپەن جانە وزگە دە ەلدەرمەن تاتۋ كورشىلىك, دوستىق جانە ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستارى ورناعان. پرەزيدەنت باستاماسىمەن قابىلدانعان «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بىرقاتار جاڭا جوبالار ءجۇزەگە اسىرىلۋدا. سارىارقانىڭ تورىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىنىڭ وتكىزىلۋى, ءسوز جوق, وتاندىق ديپلوماتيانىڭ ەڭ ءىرى تابىستارىنىڭ ءبىرى بولدى. استانا دەكلاراتسياسى قاۋىپسىزدىكتىڭ ەۋرو-اتلانتيكا مەن ەۋرازيا اۋماعىنداعى ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەيتىن ۇدەرىسى قالىپتاسۋىن باستاپ بەرگەنى حاق.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى بىرجىلدىق توراعالىق شەڭبەرىندە 110-نان استام ءىس-شارا وتكىزىلدى, دەدى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. استانادا وتكەن تاريحي سامميت ۇيىمنىڭ ونجىلدىق جۇمىسى قورىتىندىلارىن شىعارىپ, ونىڭ ءارى قاراي دامۋ كەلەشەگىن ايقىنداپ بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلعى 28-30 ماۋسىم كۇندەرى ەلوردامىزدا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەسسياسى وتسە, ەلىمىز سودان بەرى ۇيىمنىڭ وسىناۋ ماڭىزدى ساياسي ورگانىنداعى بىرجىلدىق توراعالىعىن اتقارۋدا. قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى پىكىرىنە سۇيەنسەك, استاناداعى كەزدەسۋ ۇيىمنىڭ دامۋىنداعى تاريحي بەلەس رەتىندە قاراستىرىلادى.
بەلارۋس ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى الەۋمەتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ي.كوتلياروۆ ەكى ەل دامۋىنداعى وزىندىك ۇقساستىقتاردى كەلتىرە وتىرىپ, تابىستى قادامداردى اشىپ كورسەتۋگە تىرىستى. عالىم, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى وراسان ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. قازىر الەم قازاقستاندىق عاجايىپتى قار بارىسىنىڭ سەكىرىسىنە تەڭەپ ءجۇر. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ جاھاندىق باسەكەسىندە ءوز حالقىنىڭ ءمۇددەسىن ساقتاپ قالدى, سونداي-اق دۇرىس ەكونوميكالىق شەشىمدەردى قابىلداپ كەلەدى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر پارلامەنت پەن ساياسي پارتيالار ءرولىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى, دەدى
بۇدان كەيىن ءسوز ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ دامۋ جونىندەگى ورىنباسارى, ممۋ اتو باس ديرەكتورى ا.ۆلاسوۆقا بەرىلدى. ساراپشى ءوز سوزىندە ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى تمد ەلدەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەندىگىن, بۇل ەۋرازيالىق يدەيانىڭ قالانۋىنا نەگىز بولعاندىعىن قاپەرگە الدى. 90-شى جىلدارى بۇل وي كوپشىلىك ساناسىندا قيال بولىپ قالىپتاسسا, اراعا جىلدار سالىپ ول ءوزىنىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسقاندىعىن كورسەتىپ وتىر. قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان 20 جىلدا ونىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ينتەگراتسيالىق ءوزارا ىقپالداستىق اسپەكتىلەرىن دامىتۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ينتەگراتسيانىڭ لوكوموتيۆىنە اينالىپ وتىرعانى دا سوندىقتان, دەدى.
بۇدان كەيىن ءسوز العاندار دا جيىرما جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار ءجۇرگىزگەندىگىن, سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىلىكتىڭ تۇراقتى نەگىزى قالانىپ, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا قول جەتكىزىلگەنىن ەرەكشە اتادى. ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن استانانىڭ نىعايۋىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ رولىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىلدى. ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرى, كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ باعىتىنداعى جەتىستىكتەرى دە نازاردان تىس قالعان جوق.
قورىتا كەلگەندە, قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق, الەۋمەتتىك باعىتقا بەت بۇرعان جەتىستىكتەرى جان-جاقتى سارالاندى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ەلىمىزدىڭ دامۋى بارىسىن, ونىڭ جەتىستىكتەرىن ۇنەمى باقىلاپ كەلە جاتقاندىقتارىن بايقاتتى. ەندىگى ماسەلە قازاقستاننىڭ مەملەكەت قۇرىپ, قالىپتاستىرۋداعى تاجىريبەسىن حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك تۋعىزۋ بولىپ تابىلادى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن سايلىباي مايلىباەۆ.