كرەديت: تاراپتار ءۇشىن شىعىنسىز جانە قاقتىعىسسىز

ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى بىرەۋلەردىڭ ۇندەمەۋ ساياساتى جانە باسقالارىنىڭ قارجىلىق ساۋاتسىزدىعى ەكى جاققا دا پايدا اكەلمەيدى بانك زاەمى شارتىنا قول قويعان كەزدەگى ۇقىپسىزدىق, قۇجاتتىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىنۋگە نەمقۇرايلى قاراۋ نەمەسە جاي عانا زاەمشىنىڭ قانداي قۇجاتقا قول قويىپ  جاتقانىن تۇسىنبەۋى كوپتەگەن جاعدايلاردا كوممەرتسيالىق بانكتەر مەن ولاردىڭ كليەنتتەرى اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردىڭ شيەلەنىسۋىنە سەبەپ بولادى. بانكيرلەردىڭ پىكىرىنشە, ءدال وسىنداي كليەنتتەردىڭ كوپشىلىگى قايتا قۇرىلىمداۋدى تالاپ ەتەتىن پروبلەمالىق زاەمدار ستاتيستيكاسىن جاساۋعا ءماجبۇر ەتتى. زاەمشىلار جاۋاپكەرشىلىكتەرىن تۇسىنگەندە جانە ولار كرەديتكە قىزمەت كورسەتەتىن مۇمكىندىكتەرىن اسىرا باعالاماعاندا, كوپتەگەن پروبلەمالاردىڭ الدىن الۋعا بولار ەدى دەيدى ولار. زاەمشىلار, ءوز كەزەگىندە, بانكتەر الداعان جوق, بىراق بانك ءونىمى تۋرالى جانە جاسىرىن ريفتەر تۋرالى بارلىق شىندىقتى ايتقان جوق دەگەن بەلگىلى ۇندەمەي قالۋ ءادىسىن پايدالانىپ, ءبىزدى ادەيى اداستىردى دەپ يلاندىرادى. ناتيجەسىندە, ستاۆكالار, مەرزىمدەر, كەپىلزاتتارى, گەومەتريالىق پروگرەسسيامەن وسەتىن ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلدار تۋرالى اششى شىندىق ادام كرەديتتىك «قۇلدىققا» كىرگەننەن كەيىن اشىلادى. قاراپايىم ۇساق قارىپ تە كرەديتتىك قاتىناستاردىڭ ۋشىعۋىندا ەداۋىر ءرول اتقاردى. سوعان قاراماستان, كرەديتتەۋ تاقىرىبى قايتا كوتەرىلدى: بانكتەردىڭ ەكونوميكاعا قوماقتى قاراجاتىنسىز بولمايدى, ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگىنە دە كرەديت قاجەت. «كرەديتتىك» تىرمانىڭ باسىن قايتا باسپاس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك جانە كرەديتتىك اۋىرتپالىقتى قالاي ەڭسەرۋگە بولادى؟ بۇل جايىندا ماماندى – قر ۇلتتىق بانكى قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار بوبەەۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.

كرەديتتى وتەگەننەن گورى, العان وڭاي

– مۇحتار ءساپارالى ۇلى, ۇلتتىق بانك اعىم­­­داعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ كرە­ديت­تەۋدىڭ تۇ­راق­تى ءوسۋىن اتاپ ءوتتى. بۇل قۋانار­لىق جاعداي: ەكو­نوميكا جاندانۋدا, حالىق­تىڭ تۇتىنۋشىلىق «ارىنى» اشىلا باس­تادى, بىراق كوپتەگەن يپوتە­كا­لىق درامالار ءالى اياق­تال­عان جوق جانە جاڭا زاەم­شى­لار­دىڭ ال­دىڭعىلار­دىڭ قاتەسىن قايت­ا­لاما­سىنا كىم كەپىل؟ سوندىقتان دا قاراپاي­ى­مىنان باستاي­ىق. ءبىرىنشى قادام: كرەديت الماس بۇرىن نەنى ەستە ساقتاۋ قاجەت؟ – بانك زاەمىن الۋدىڭ جاۋاپتى شەشىم ەكەندىگىن ەستە ساقتاۋ قاجەت. سوندىقتان دا بانكتەن كرەديت الماس بۇرىن, كرەديتتى وتەگەننەن گورى ال­عاننىڭ جەڭىل ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ قاجەت. ءوزىن جانە وتباسىن قارىزعا باتىرماس بۇرىن, الە­ۋەت­تى زاەم­شى زاەم الۋ تۋرالى شەشىم قابىلداماس بۇرىن: • ونى الۋداعى قاجەتتىلىگىن جانە ۋاقتى­لى قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىندىگىن باعالاۋى; • وتباسى بيۋدجەتىنىڭ كىرىس جانە شىعىس بولىك­تەرىنە قاراي, قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن ەسەپتەۋى; • كرەديت بويىنشا الداعى تولەمدەردىڭ شىعىس بولىگىنىڭ وسەتىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز بيۋدجەتىنە تالداۋ جاساۋى; • كرەديتتى الۋدىڭ بانك زاەمى شارتىندا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە بورىشتىڭ نەگىزگى سوما­سىن قاي­تارۋ, سونداي-اق زاەمدى پايدالانعانى ءۇشىن پايىزدار ءتو­لەۋ مىندەتىن كوزدەيتىندىگىن ءتۇسىنۋى قاجەت. ەگەر شارتتا كوزدەلگەن تولەمدەر جۇزەگە اسىرىلماسا نەمەسە ۋاقتىلى جانە/نەمەسە تولىق ەمەس كولەمدە جۇزەگە اسىرىلسا, بانك تۇراق­سىز­دىق ايىبى – ايىپپۇل, ءوسىم­پۇل تولەۋ تۋرالى تالاپ قويۋى مۇمكىن.

قۇجاتتاردى وقىپ ۇيرەنەيىك

– ەكىنشى قادام. قۇجاتتاردى وقۋ. نەگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت؟ – ەڭ الدىمەن, بانك زاەمى جانە وعان قىزمەت كورسەتۋ تالاپتارى تۋرالى مۇقيات وقۋ قاجەت. زاەم الۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن بانك قىز­مەت­كەر­لەرىنەن كرەديتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تالاپ­تارى تۋرالى جان-جاقتى اقپارات الۋ كەرەك. ونىڭ ىشىندە زاەم الۋمەن جانە وعان قىز­مەت كورسە­تۋ­مەن بايلانىستى بار­لىق تولەم­دەر تۋرالى اقپا­رات الۋ قاجەت. ەستە ساق­تاڭىزدار! شارت جا­ساعانعا دەيىن ۋاقىتىلى, قا­جەتتى جانە شىنايى اقپا­رات­تى الۋ قۇقىعى زاڭنا­ما­مەن: ققا باسقارماسىنىڭ «بانك­تiك قىزمەتتەردi كور­سەتۋ جانە بانكتەردiڭ بانكتiك قىزمەتتەردi كورسەتۋ ۇدەرi­سiن­دە تۋىن­داي­تىن كليەنتتەردiڭ وتiنiشتەرiن قاراۋ ەرە­جەسiن بە­كiتۋ تۋرالى» 2011 جىلعى 28 اقپانداعى № 19 قاۋ­­­لىسىمەن بەكىتىلگەن. وعان سايكەس قىزمەت كور­سەت­كەن كەزدە بانك شارت جاساسقانعا دەيiن كليەنتكە: • ستاۆكالار مەن تاريفتەر تۋرالى, قىزمەت­تەردi كورسەتۋ تۋرالى ءوتiنiش بويىنشا شەشiم قابىلداۋ مەرزiمدەرi تۋرالى اقپاراتتى; • قىزمەتتەردi كورسەتۋدi ۇسىنۋ شارتتارى تۋ­رالى اقپاراتتى جانە ونى كورسەتۋ تۋرالى شارت­تى جاساسۋ ءۇشiن قاجەتتi قۇجاتتاردىڭ تiزبەسiن; • شارت بويىنشا مiندەتتەمەلەردi ورىندا­ما­عان جاعدايدا كليەنتتiڭ جاۋاپكەرشiلiگi تۋرالى جانە ىقتيمال تاۋەكەلدەرi تۋرالى اقپاراتتى; • كليەنتتiڭ تۋىنداعان ماسەلەلەرi بويىنشا كونسۋلتاتسيالار; كليەنتتiڭ قالاۋى بويىنشا – تي­­­­­­iستi شارتتىڭ ۇلگi نىسانىنىڭ كوشiرمەسiن بەرەدi; • كليەنتتiڭ قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى ءوتiنiشiن بانكتiڭ وپەراتسيالار جۇرگiزۋدiڭ جالپى تالاپتا­رى تۋرالى ەرەجەسiندە بەلگiلەنگەن مەرزiمدەردە قارايدى; • شارتقا قول قويعانعا دەيiن كليەنتكە ونىڭ شارتتارىمەن تانىسۋ ءۇشiن قاجەتتi ۋاقىتتى بەرەدi; • كليەنتتi الىناتىن بانكتiك قىزمەتتەردi كور­سەتۋ بويىنشا داۋلى جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە ونىڭ بانككە, بانكتiك ومبۋدسمەنگە (يپو­تە­كالىق زا­ەمدار بويىنشا), ۋاكiلەتتi ورگانعا نەمەسە سوت­قا جۇگiنۋگە قۇقىلى ەكەنi تۋرالى حاباردار ەتەدi. وسى ماق­سات­تاردا كليەنتكە وسى ساتىلاردىڭ ورنالاسقان جەرi, پوشتالىق جانە ەلەكتروندىق مەكەن-جايلارى جانە ينتەرنەت-رەسۋرستارى تۋرا­لى اقپارات بەرiلەدi; • سۇراتۋ بويىنشا كليەنتتi بانكتiڭ قارجىلىق ەسەپتiلiگi مەن وزگە دە اقپاراتىنىڭ ورنالاستىرۋ كوزدەرi تۋرالى حاباردار ەتەدi; • كليەنت بەرگەن اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعىن قامتاماسىز ەتەدi. كرەديتتەۋ تالاپتارىن مۇقيات زەردەلەۋ قا­جەت. ونداعى بانك جۇزەگە اسىراتىن قىزمەت­تەردىڭ تاريفتەرىنە جاسالعان سىلتەمەلەرگە مىندەتتى ءتۇر­دە نازار اۋدارۋ قاجەت. سونداي-اق, بانك قىزمەت­كەرلە­رىنەن تاريفتەر تۋرالى اقپارات الىپ, زەردەلەۋ قاجەت. بىرنەشە بانكتەردىڭ وسىنداي زاەمداردى بەرۋ تالاپتارىمەن دە تانىسقان ءجون. بانكتەردىڭ ورنالاسقان جەرى تۋرالى اقپارات­تى كوميتەتتىڭ مىناداي سايتىنان الۋعا بو­لادى: www.afn.kz /قارجى نارىعى سۋبەكتىلەرى ءۇشىن اق­پارات /بانك سەكتورى/ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر. شارتقا قول قويماس بۇرىن جوبانى ۇيگە ال­ىپ كەتىپ, كليەنتتىڭ مىندەتتەرىن بەلگىلەيتىن تا­لاپ­تار­دى مۇقيات زەردەلەگەن دۇرىس. كرەديتتىك شارتتا زاەم­شى­عا تانىس ەمەس نەمەسە تۇسىنىكسىز تالاپ­ت­اردىڭ جوق ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋ قاجەت.

اقشا قانشا تۇرادى

– ادامدار كوبىنە ستاۆكالاردان شاتى­سا­دى. ولاردى قالاي سالىستىرعان دۇرىس, وڭتايلى نۇس­قانى قالاي تاڭداۋعا بولادى؟ – كونسۋلتاتسيا العان كەزدە بانكتەردەن شىنايى ءتيىمدى سالىستىرمالى سىياقى ستاۆكا­سى­نىڭ – زاەم­نىڭ ناقتى قۇنىنىڭ مولشەرىن سۇ­را­­ع­ان دۇرىس. باسقا وسىن­­­داي جاعدايلاردا شى­نايى ءتيىمدى سالىستىرمالى سىي­اقى ستاۆكاسى بار كرەديتتىڭ قۇنى دا ەڭ تومەن بولادى. بانكتەر كليەنتتەردەن زاەم بەرۋمەن بايلا­نىس­تى ءتۇرلى قوسالقى قىزمەتتەر ءۇشىن قوسىمشا اقىنى ءجيى الادى. مىسالى, كرەديتتىك ءوتىنىمدى قاراعانى, كون­سۋل­تاتسيا بەرگەن, نەسيە جانە باس­قا شوتتاردى اش­قانى جانە جۇرگىزگەنى ءۇشىن, كرەديت بەرگەنى ءۇشىن بانك­تىك الىم, كرەديت قا­را­جا­تىن قولما-قول اقشاعا اينال­دىرعانى ءۇشىن, بانك­تىڭ كەپىل قۇنىن باعالاعانى ءۇشىن الىم, بۇل كوبىنە سىياقىنىڭ ناقتى ستاۆ­كا­لا­رى­نىڭ ءمول­شەرلەرىن بۇرمالاپ, كليەنتتەردى شاتىستىرادى. سوندىقتان دا 2006 جىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ بانكتەرگە زاەم بەرگەن كەزدە, ونىڭ ىشىندە كلي­ەنتتىڭ بانكتىڭ ءتۇرلى تولەمدەرىمەن بايلانىستى بارلىق شى­عىستارىنان تۇراتىن جانە ءتۇرلى بانك­تەردىڭ سىياقى ستاۆكالارىن وبەكتيۆتى با­عا­لاۋعا جانە سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شارتتا جىلدىق شىنايى ءتيىمدى سالىستىرمالى سىياقى ستاۆكاسىن اشىپ كورسەتۋ مىندەتتەلدى. الايدا بۇل ستاۆكا زاەمشىنىڭ وزگە ۇي­ىمدارعا: قاجەتتى قۇجاتتاردى رەسىمدەگەنى ءۇشىن نو­تا­ري­ۋس­قا, ساقتاندىرۋ كومپانياسىنا جانە باسقا­لارعا تولەمدەر تولەۋىمەن بايلانىستى شىعىستارىن ەسكەرمەيدى. ققك-نىڭ جوعارىدا اتالعان ساي­تىن­­­دا ءتيىستى بولىمدە ءتيىمدى جىلدىق سىياقى ستاۆكاسىنىڭ, الەۋەتتى زاەمشى بيۋدجەتىنىڭ ەسەبى ورنالاستىرىلعان, سولاردىڭ كومەگىمەن قا­جەت­تى كورسەتكىشتەردى اركىم وزىنشە ەسەپتەۋگە بولادى.

تاڭداۋ ءۇشىن ءتۇسىنۋ قاجەت

– زاەمشى زاەمدى وتەۋ كەستەسىن ءوزى ەسەپتەپ, تاڭداي الا ما؟ بىراق, شىندىعىندا, تاڭداۋ ءۇشىن ايىرماشىلىعىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ال مۇنى حالىق تەرەڭ تۇسىنە بەرمەيدى. ءسىز قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟ – بارلىق جاعدايلاردا دا بەرىلەتىن ءبىر عانا ۇسىنىم بار: ءوز مۇمكىندىگىڭىزدى دۇرىس باعالاي ءبىلىڭىز. زاەمدى وتەۋ كەستەسى – شارتتىڭ اجى­راماس بولىگى. ونىڭ جوباسىمەن قۇجاتتارعا قول قويعانعا دەيىن تانىسۋ قاجەت. شارت, ونىڭ ىشىندە يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي زاەمى شارتىن جانە جەكە تۇلعامەن شارت جاساعانعا دەيىن بانك مىندەتتى تۇردە زاەمشىعا (سونداي-اق تەڭ زاەمشىعا دا) زا­ەمدى وتەۋ ادىسىمەن تانىسىپ, تاڭداۋ ءۇشىن زاەم­دى وتەۋ كەستەلەرىنىڭ جوبالارىن ۇسىنا­تىندىعى بانك زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن. ولار ءبىر كەزەڭ­دىلىكپەن, سارالانعان تولەمدەر ءادى­سى­مەن جانە اننۋيتەتتىك تولەمدەر ادىسىمەن ەسەپتەلۋى ءتيىس. بۇل رەتتە بانك ىشكى ەرەجەلەرىنە سايكەس سول كەزەڭ­دى­لىك ادىستەرىمەن ەسەپتەلگەن, زاەمدى وتەۋ كەستە­لە­رىنىڭ قوسىمشا جوبالارىن ۇسىنۋى مۇمكىن. سارالانعان تولەمدەر ءادىسى: بانك زاەمى بوي­ىنشا بەرەشەك نەگىزگى بورىش بويىنشا ءتو­لەم­دەردىڭ تەڭ سوماسىنان تۇراتىن بىرتىندەپ ازايا­تىن تولەمدەرمەن جانە نەگىزگى بورىش قالدىعى كەزەڭىنە ەسەپتەلگەن سىياقىمەن وتەلەدى. اننۋيتەتتىك تولەمدەر ءادىسى: بەرەشەك نەگىزگى بو­رىش بويىنشا بىرتىندەپ ۇلعاياتىن تولەمدەر­­­دەن جانە نەگىزگى بورىش قالدىعىنىڭ كەزەڭىنە ەسەپتەلگەن سىي­اقى بويىنشا بىرتىندەپ ازاياتىن ءتو­لەم­دەردەن تۇرا­تىن بانك زاەمىنىڭ بارلىق مەرزىمىندە تەڭ تولەم­دەر­مەن وتەلەدى. العاشقى جانە سوڭعى تولەمدەر ءمول­شەر­لەرى باسقالا­رى­نان وزگەشەلەنۋى مۇمكىن. تاڭداۋ­دى كليەنت ءوزى جاسايدى. ەگەر كرەديتتەۋدىڭ قانداي دا ءبىر تالاپتارى زاەم­شىعا تۇسىنىكسىز بولسا, بانك قىزمەت­كەرلە­­­رىنەن ءتۇسىن­بە­گەن سۇراقتاردى ءتۇسىندىرۋىن جانە قاجەتتى قۇجات­تار­دى سۇراۋ قاجەت. ەگەر كليەنت جەتكىلىكتى تۇردە تۇسىنبەسە, كرەديت الۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدى كەيىنگە قالدىرۋى قاجەت. بانك ءوتىنىش بويىنشا شەشىم قابىلدانعان كۇننەن باستاپ ءۇش جۇمىس كۇنىنە دەيىنگى مەرزىمدە كليەنتكە بانك زاەمىن بەرۋ تۋرالى نەمەسە باس تارتۋ سەبەپتەرىن كورسەتە وتىرىپ, بانك زاە­­­مىن بەرۋدەن باس تارتۋ تۋرالى حابارلاۋى ءتيىس.

ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى!

– شارت دانالارىنىڭ جوبالارى تانى­­سىپ, قول قويۋ ءۇشىن بەرىلدى. نەگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت؟ – بانك زاەمى شارتى مىندەتتى تالاپتارىنىڭ ماز­مۇ­نىنا بانك زاڭناماسىمەن قويىلاتىن تا­لاپتارعا كوڭىل ءبولۋ ءجون. سوعان سايكەس شارتتى وقۋ قاجەت. ءما­سەلەن, № 18 قاۋلىعا سايكەس بانك زاەمى شارتىندا مى­ناداي مىندەتتى تالاپتار بولۋى ءتيىس: شارتتىڭ جال­پى تالاپتارى; زاەم­شىنىڭ قۇقىقتارى; بانكتىڭ قۇقىقتا­رى; بانكتىڭ مىندەتتەرى; بانك ءۇشىن شەكتەۋلەر; تاراپ­تار­دىڭ مىندەتتەمەلەردى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى; شارت تالاپتارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءتار­تىبى. سون­داي-اق يپوتەكالىق زاەم بويىنشا جەكە تۇل­عا بولىپ تابىلاتىن كەپىل بەرۋشىنىڭ مىندەتتەمەلەردى ورىن­دا­ماۋى تۋرالى تاپسىرىس حاتپەن حابار­لامانى قولىنا تاپ­سىرعان نەمەسە جىبەرگەن ساتتەن باستاپ 25 كۇن­تىزبەلىك كۇن ىشىندە يپوتەكالىق شارت تىركەلگەن ورگاندا تىركەلگەن, سوتتان تىس تارتىپپەن يپوتەكانى ساتۋدان جازباشا باس تارتۋدى ۇسىنۋ قۇقىعى تۋرالى تالاپ. شارتتىڭ جالپى تالاپتارىندا: ونىڭ جا­سالعان كۇنى; زاەمنىڭ جانە (نەمەسە) زاەمشى بەرگەن ءوتىنىش­تىڭ بيزنەس-جوسپارىنا نەمەسە تەحنيكالىق-ەكونو­مي­كالىق نەگىزدەمەسىنە سايكەس كەلەتىن بانك زاەمىنىڭ ماقساتى بولۋى ءتيىس. ءبىر ايدان اسپايتىن مەرزىمگە بەرىلگەن زاەمدى, تولەم كارتوچكاسى بويىنشا كرەديت جەلىسىنىڭ شەڭبەرىندە بەرىلگەن شارتتى, وۆەردرافت كرەديتىن, سونداي-اق سونىڭ شەڭبەرىندە زاەم بەرۋ تۋ­رالى شارت جاساۋ قاجەت, زاەم الۋ ءۇشىن كرەديت جەلىسىن اشۋ تۋرالى كەلىسىمدى قوسپاعاندا. قۇجاتتا سو­نى­مەن قاتار: جالپى سوما جانە زاەم ۆاليۋتاسى; زاەم مەرزىمى; سىياقى ستاۆكاسىنىڭ ءتۇرى (بەلگىلەنگەن نەمەسە وزگەرمەلى); جىلدىق پايىزبەن العانداعى ونىڭ مولشەرى; شىنايى جىلدىق ءتيىمدى سالىستىرمالى تۇردە ەسەپتەلگەن ستاۆكا مولشەرى كورسەتىلۋى ءتيىس. شارتتا سونداي-اق: ەگەر بۇل شارتتا كوز­­­دەل­گەن جاع­دايدا, سىياقىنىڭ وزگەرمەلى ستاۆكاسىن ەسەپتەۋ ءتار­تى­بى; يسلام بانكى كوممەرتسيالىق كرە­ديت بەرگەن جاعدايدا ۇستەمە باعانىڭ ءتۇرى (بەلگىلەنگەن نەمەسە تاۋاردى سا­تىپ الۋ باعاسىنان پا­ي­ىز­دىق كورسەت­كىش­تە); وتەۋ ءتاسىلى (قولما-قول, قولما-قول جاسالمايتىن ءتار­تىپپەن); زاەم­دى وتەۋ ءادىسى: اننۋيتەتتىك (تەڭ ءتو­لەم­دەرمەن وتەيتىن) نەمەسە سارالانعان (نەگىزگى بو­رىشتى تەڭ ۇلەستەرمەن وتەۋ) نە بانكتىڭ ىشكى ەرەجەلەرىنە سايكەس باسقا ءادىس بولۋى كەرەك. بۇدان باسقا شارتتا زاەم بوي­ىنشا بەرەشەكتى وتەۋ كەزەكتىلىگى; ەسەپ­تەۋ ءتارتىبى جانە ۋاقتىلى وتەمەگەنى ءۇشىن تۇراق­سىز­دىق ايىبى مولشەرى جانە سىياقىنى تولەۋ بولۋى ءتيىس. جەكە تۇلعاعا زاەم بەرگەن تۇراقسىزدىق ايى­بى­نىڭ (ايىپ­­پۇلدىڭ, ءوسىمپۇلدىڭ) شەكتى ءمول­شەرى, سون­داي-اق ولاردى ەسەپتەۋدىڭ «بانكتەر تۋرالى» زاڭدا كوزدەلگەن ءتارتىبى كورسەتىلەدى. قۇجاتتا: زاەم بەرۋمەن بايلانىستى الىنۋى ءتيىس كو­ميس­سيا­لاردىڭ تولىق تىزبەسى مەن ولاردىڭ ءمول­شەرلەرى; زا­ەمدى جانە سىياقىنى وتەۋدىڭ ءتارتى­­بى (كاسسا ارقىلى, قاشىقتا تۇرعان تەرمينال ار­قى­­لى بانك شوتىنا جانە تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بوي­­­ىنشا باسقالارى), كەزەڭ­دى­لىگى; قامتاماسىز ەتۋسىز بەرىلگەن زاەمدى قوسپاعاندا, قامتاماسىز ەتۋ; زاەمشى شارت بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن ور­­­ىن­دا­ماعان نە تيىسىنشە ورىنداماعان جاعدايدا بانك قول­داناتىن شارالار; شارتتىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى; زا­ەمشى زاڭدى تۇلعا بانككە ۇسىناتىن ەسەپتىلىكتىڭ تۇرلەرى جانە مەرزىمدەرى كورسەتىلەدى. سونىمەن قاتار, قۇجاتتا زاەمشىنىڭ (تەڭ زاەم­شىنىڭ) ءوزى تۋرالى كرەديتتىك بيۋروعا ءما­لىمەتتەر بەرۋگە جانە كرەديتتىك بيۋرونىڭ بانككە ول تۋرالى كرەديتتىك ەسەپتى بەرۋگە كەلى­سى­مىنىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى نۇسقاۋ بولادى. سون­داي-اق, تاراپتاردىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرىن ور­ىنداۋىمەن بايلانىستى اقپارات; بانكتىڭ پوش­تالىق جانە ەلەكتروندىق مەكەن-جايى تۋرالى اقپارات, ونىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرسى تۋرالى دەرەكتەر بولادى. وسىعان بايلانىستى العان شارت جوباسى ماز­­مۇنى­نىڭ ماتىندەرى ققك-ءنىڭ سايتىندا ور­نا­لاس­تى­رىلعان №№18 جانە 19 قاۋلىلاردىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگىن تەكسەرگەن ءجون. بانك زاڭناماسىنا سايكەس سىياقى جانە كوميسسيالار ستاۆكاسىن, سونداي-اق بانك قىزمەت­تە­رى كورسە­تىل­گەنى ءۇشىن تاريفتەردى بانكتەر دەربەس بەلگىلەيتىنىن ەستە ساقتاعان ءجون.

كرەديت الدىڭ ەكەن, تولە

– ەگەر بانك زاەم بەرۋ تۋرالى وڭ شەشىم قابىلداسا, وسىمەن قاعازباستىلىق اياقتا­لىپ, كاسساعا بارا بەرۋگە بولا ما؟ – بانك زاەمى شارتىنا قول قويۋ – ەڭ جاۋ­­­اپتى كەزەڭ. ەگەر شارتقا كرەديتتىك ءمامى­لەنىڭ ەكى جاعى دا قول قويسا, وندا ول ەكى تاراپتىڭ ءوزارا كەلىسىمى بويىنشا جاسالعان بولىپ سانا­لادى. زاەمشىنىڭ ءوزى تۋرالى جانە جاسالاتىن مامىلە تۋرالى مالىمەتتەردى, سونداي-اق تاراپ­تار­دىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ­مەن بايلانىستى اقپاراتتى كرەديتتىك بيۋرونىڭ دەرەكتەر بازاسىنا بەرۋىنە جازباشا كەلىسىمىنىڭ بولۋى «بانكتەر تۋرالى» زاڭعا سايكەس ونى جاساۋدىڭ مىندەتتى تالابى بولىپ تابىلادى. شارت بانك پەن زاەمشى اراسىندا مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە جازباشا نىساندا جاسالا­دى, وعان قاجەتتى جاعدايلاردا باسقا تىلدەرگە اۋدارىلعان اۋدارماسى قوسا بەرىلەدى, ال شەتەلدىكتەرمەن شارت جاسالعان جاعدايدا مەملەكەتتىك جانە تاراپتار ءۇشىن قولايلى تىلدە جاسالادى. قارپى «تimەs New Rوmاn», مولشەرى كەمىندە 12 بولۋى ءتيىس, جول اراسى ءبىر جول, ازات-جولدارىمەن بولۋى ءتيىس. شارتقا تاراپتاردىڭ قو­لى قويىلعان زاەمدى وتەۋ كەستەسى قوسا بەرىلەدى, وندا جوعارىدا اتالعان بارلىق ۇستانىمدار كورسەتىلەدى. سىياقى ستاۆكاسى وزگەرمەلى شارت بويىنشا زا­ەم­دى وتەۋ كەستەسى ونى بەرۋ كۇنىنە جاسالادى جانە كەيىن­نەن كەزەكتى تولەمدەر مولشەرى شارتتا كوزدەلگەن تارتىپپەن تۇزەتىلەدى جانە زاەم­­شىعا (تەڭ زاەمشىعا) جىبەرىلەدى. ەگەر زاەمشى (تەڭ زاەمشى) جەكە تۇلعا بولعان جاعدايدا زاەم بەرۋ كۇنى جاسالعان زاەمدى وتەۋ كەستەسىندە زاەمشىنىڭ (تەڭ زاەمشىنىڭ) تاڭدا­عان ءادىسى تۋرالى بەلگى قويىلعان, بانك ۇسىنعان زاەم­داردى وتەۋ ادىستەرىنىڭ تىزبەسى دە بولادى. زاەمدى وتەۋ كەستەسىنىڭ وزگەرۋىنە اكەپ سوعا­تىن زاەم تالاپتارى وزگەرگەن كەزدە جاڭا تالاپتار ەسكەرىلگەن زاەمدى وتەۋدىڭ جاڭا كەستەسى جاسالادى. ەستە ساقتاڭىزدار! شارتقا قول قويا وتىرىپ, ءسىز ونىڭ بارلىق تالاپتارىمەن كەلىسەسىز جانە ولاردى ورىنداۋ جونىندە, ونىڭ ىشىندە نەگىزگى بورىش سوما­سىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە قايتارۋ جانە بارلىق ءتيىستى تولەمدەردى تولەۋ جونىندە وزىڭىزگە مىندەتتەمە قا­بىلدايسىز. ولاردى ور­­­ىن­داماعانىڭىز (نەمەسە تيىسىنشە ورىنداماعا­نىڭىز) ءۇشىن بانك سوتقا شاعىم­دانۋعا قۇقىلى. شارتتىڭ بارلىق تالاپتارى سىزگە تۇسىنىكتى بولعان جاعدايدا, ءوزىڭىزدىڭ قانداي تولەمدەردى, قاي كەزدە تولەيتىنىڭىزدى تۇسىنگەن جانە ونى ىستەي الاتى­نىڭىزعا كوزىڭىز جەتكەندە عانا شارتقا (بانكتىڭ وزگە قۇجاتتارىنا) قول قويىڭىز. شارتتىق قاتىناستارداعى زاڭگەرلىك ساۋات­تى­لىق, زاەمشىلار تاراپىنان مۇقياتتىلىق قا­نا اقشالاي قيىندىقتارعا ۇرىنباۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, بانكتىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرىن سەنىمدى ورىن­داۋىنىڭ كەپىلى بولادى.

تەك مىندەتتەر ەمەس, قۇقىقتاردى دا ءبىلۋ كەرەك

– مىندەتتەر تۇسىنىكتى. زاەمشىنىڭ قان­داي قۇقىقتارى تۋرالى ايتار ەدىڭىز؟ – № 18 قاۋلىعا سايكەس بانك زاەمى شارتىنا قىز­مەت كورسەتۋ كەزەڭىندە زاەمشىنىڭ مىناداي قۇقىق­تا­رى بار: زاەمشى – كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن بايلا­نىس­­تى ەمەس, تاۋارلاردى, جۇمىستاردى جانە قىز­مەت كورسە­تۋ­لەردى ساتىپ الۋعا زاەم العان جەكە تۇلعا شارت جا­سالعان كۇننەن باستاپ ون ءتورت كۇنتىز­بەلىك كۇن ىشىندە بانك ەسەپتەگەن (ول بەرىلگەن كۇن­نەن باستاپ) سىيا­قى­نى تولەي وتىرىپ, تۇراق­سىزدىق ايىبىن نەمەسە اي­ىپ­پۇل سانك­تسيا­لا­رى­نىڭ وزگە تۇرلەرىن تولەمەي زاەمدى قايتارۋعا; ەگەر نەگىزگى بورىشتى نەمەسە سىياقىنى وتەۋ كۇنى دەمالىس كۇنگە نە مەرەكە كۇنىنە ءساي­كەس كەلگەن جاعدايدا تۇراقسىزدىق ايىبىن جانە ايىپپۇل سانك­تسيالارىنىڭ وزگە تۇرلەرىن تولە­مەي, ودان كەيىنگى كەلەتىن جۇمىس كۇنى تولەۋگە; ءوتىنىش بويىنشا 3 جۇمىس كۇنىنەن اسپاي­تىن مەرزىمدە, وتەۋسىز, ايىنا ءبىر رەتتەن ءجيى ەمەس, شارت بويىنشا بورىشتى وتەۋ ەسەبىنە كەزەكتى كەلىپ تۇسەتىن اقشانى ءبولۋ (نەگىزگى بو­رىش­قا, سىي­اقىعا, كوميس­سيا­عا, تۇراقسىزدىق ايى­بى­نا, ايىپ­پۇلدارعا جانە باسقا دا تولەنۋى ءتيىس سومالارعا) تۋرالى اقپاراتتى جازباشا نىساندا الۋعا; • شارت بويىنشا بەرىلگەن اقشانى بانككە ءىشى­نارا نەمەسە تولىق مەرزىمىنەن بۇرىن قاي­تا­رۋ تۋرالى ءوتى­نىش بويىنشا – 3 جۇمىس كۇنىنەن اسپايتىن مەرزىمدە جازباشا نىساندا نەگىزگى بورىشقا, سىياقىعا, كوميس­سياعا, تۇراقسىزدىق ايىبىنا, ايىپپۇلدارعا جانە مەرزىمى وتكەن تولەمدەردى كورسەتە وتىرىپ, باسقا دا تولەنۋى ءتيىس سومالارعا بولىنگەن قايتارىلۋى ءتيىس سومانىڭ مولشەرى تۋرالى جازباشا نىساندا وتەۋسىز مالىمەتتەر الۋعا; • زاەم العان كۇننەن باستاپ ءبىر جىل وتكەن سوڭ زاەمدى تۇراقسىزدىق ايىبىن نەمەسە ايىپ­پۇل سانكتسيالارىنىڭ وزگە تۇرلەرىن تولەمەي تولىق نەمەسە ءىشىنارا مەرزىمىنەن بۇرىن وتەۋگە; • الىناتىن قىزمەتتەر بويىنشا داۋلى جاع­دايلار تۋىنداعان كەزدە بانككە جازباشا ءوتىنىش جاساۋعا جانە «جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبى تۋرالى» قر زاڭىندا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جاۋاپ الۋعا قۇقىلى. زاەمشى – جەكە تۇلعامەن شارت جاسالعان كۇنى بەلگىلەنگەن تاريفتەردىڭ, كوميسسيالىق سىي­اقى­­­لاردىڭ جانە زاەمعا قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى باسقا دا شى­عىس­تاردىڭ مولشەرلەرى مەن ولاردى ەسەپتەۋ ءتارتىبىن بانك ۇلعايتۋ جاعىنا قاراي ءبىر­جاقتى وزگەرتۋگە قۇ­قى­لى ەمەستىگىن ءبىلۋ دە ما­ڭىز­دى. بانكتىڭ جاسالعان شارت شەڭبەرىندە كو­ميس­سيالاردىڭ قانداي دا ءبىر جا­ڭا تۇرلەرىن ءبىر­جاقتى تارتىپپەن ەنگىزۋگە, سون­داي-اق زاەم بەرۋ تۋرالى تالاپتاردا قامتا­ما­سىز ەتۋ بولىپ تابى­لا­تىن م ۇلىكتىڭ نارىقتىق قۇنىن ايقىنداۋ ماق­سا­تى­ن­دا ءتيىستى شارتتار جاساۋ تۋرالى تالاپتار كوز­دەل­گەن جاعدايدا, زاەم­شىنىڭ, كەپىلزات بەرۋ­شىنىڭ ساق­تاندىرۋ ۇيى­مىن تاڭداۋىنا قۇقىعى جوق. بانك زاەمشىنىڭ ءوز ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاندىرۋعا مىندەتتەمەۋى ءتيىس. بانك, زاڭنامادا بەلگىلەنگەن جاع­دايلاردى قوسپا­عان­دا, جاسالعان شارت شەڭبە­رىندە جاڭا زاەمدار بەرۋدى بىرجاقتى تارتىپپەن ۋاقىتشا توقتاتپاۋى ءتيىس.

ەگەر زاەمدى ەڭسەرۋ قيىن بولسا

– ەگەر زاەمدى ۋاقتىلى وتەۋ پروب­لە­ما­لارى تۋىنداسا شە؟ – مۇنداي جاعدايدا بولاشاقتاعى ىقتيمال ءىس-قيمىلدار تۋرالى بانكپەن تەز ارادا كەڭەسۋ قا­جەت. زاەم شارتى بويىنشا بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ ماقسا­تىن­دا بانك كليەنتكە تولەمدەر ەنگىزۋ قا­جەت­تىگى جانە كلي­ەنتتىڭ مىندەتتەمەلەرىن ور­ىن­دا­ماۋ سالدارى تۋ­را­لى حاباردار ەتەدى. با­نك زاەمى شارتى بويىنشا بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ تۋرالى حابارلامادا شارت بويى­ن­شا بەرەشەكتىڭ مولشەرى تۋرالى كليەنت ءۇشىن قىس­قاشا اقپارات بولادى. زاەمشىلارعا ايتارىم, بانك زاەمىنىڭ شار­تىنا قىزمەت كورسەتۋمەن بايلانىستى حابارلا­مالاردى جانە ەسكە سالۋلاردى كليەنتكە, سون­داي-اق كەپىل بەرۋشىگە, كەپىلشىگە, كەپىلگەرگە جانە زاەمدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى شارتتىڭ تارابى بولىپ تابىلاتىن وزگە تۇلعاعا جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات 21-دەن ساعات 9 ارا­لىعىندا تاپسىرۋعا بولمايدى. حابارلامادان تۋىندايتىن تالاپتارعا قانا­عات­­تان­باعان جاعدايدا بانك كليەنتكە «بانكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ 36-بابىندا كوزدەلگەن شارا­لاردى قولدا­نا­دى. زاەمشى ءوزىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن ۇزاق ۋاقىت بويى ورىنداماعان جاعدايدا بانك بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ ماقساتىندا كوللەك­تورلىق كومپانيالاردىڭ قىزمە­تى­نە جۇگىنە الادى. بۇل ەگەر شارتتا بانكتىڭ مۇنداي قۇقىعى كوزدەلگەن جاعدايدا عانا جۇزەگە اسىرىلادى. كەپىلزاتى تۋرالى شارتتا, سونداي-اق زاڭنا­ما­لىق اكتىلەردە كوز­دەل­گەن جاعدايلاردا بانك كەپىلدەگى م ۇلىك­تى ساۋدا-ساتتىق جاساۋ ارقىلى ءماجبۇرلى, سوتتان تىس تارتىپپەن ءوز بەتىنشە ساتۋعا قۇقىلى. سو­نىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ زاڭنا­ما­سىنا سايكەس كەپىل بەرۋشىنىڭ ءمۇ­لىك­تى سوتتان تىس ساتۋدان باس تارتۋى كوزدەلگەن. يپو­تە­كانى سوتتان تىس تارتىپپەن ساتۋدان باس تارتۋ ءۇشىن ول بانككە يپوتەكالىق شارت تىركەلگەن ورگاندا تىركەۋدەن وتكەن جازباشا باس تارتۋ جىبەرۋى ءتيىس. قۇجات بانككە مىندەتتەمەلەرىن ور­ىن­داماۋ تۋ­رالى حابارلاما تاپ­سىرىس حاتپەن قولما-قول تاپسىرىل­عان نەمەسە جىبەرىلگەن ساتتەن باستاپ جيىرما بەس كۇن­تىزبەلىك كۇن ىشىندە ۇسىنىلادى. بۇل قۇقىقتى قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ زاڭ­نا­ماسىنا ءسا­ي­كەس پايدالان­عان كەزدە جىلجى­مايتىن م ۇلىكتى بانك­­تىڭ تالاپتا­رىنان تومەن ساتقان كەزدە بانك الدىنداعى ءمىن­دەتتەمەلەردىڭ ور­ىندالعانىن, جىلجىمايتىن م ۇلىك سوتپەن ساتىلعان كەزدە بەرەشەكتىڭ قال­دىعىن بانك زا­ەم­شىنىڭ باسقا مۇلكىنەن (بانك شوتتارىنان, جىلجىمايتىن ءمۇل­كى­نەن جانە ت.ب.) ءوندىرىپ الۋعا قۇقىلى ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. زاەمشى يپوتەكانى سوتتان تىس ساتۋدان جانە مىندەتتەمەلەرىن ودان ءارى ورىنداۋدان باس تارتقان جاعدايدا بانك كەپىل ۇستاۋشى رەتىندە يپوتەكانى سوت تارتىبىمەن ساتۋعا قۇقىلى. جالپى العاندا, بانك زاەمدارى شارتتارى بوي­ىن­شا داۋلى جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە زاەمشى بانككە, بانك ومبۋدسمەنىنە, ققك-عا نەمەسە سوتقا ورنا­لاسقان جەرى بويىنشا بانكتىڭ ۇستىنەن شاعىمدانۋعا قۇقىلى. – مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن اللا دەمەنتەۆا.