ەلىمىزدە سوڭعى بىرقاتار جىلداردان بەرى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە كوكتەمگى ەگىس پەن كۇزگى جيىن-تەرىم جۇمىستارىن بارلىق تالاپتارعا ءسايكەس جانە دەر كەزىندە جۇرگىزۋلەرىنە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ كورسەتىلىپ كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى. راس, بۇرىن مۇنداي قولداۋ-كومەكتەر نەگىزىنەن ءىرى جانە ورتا شارۋاشىلىقتارعا عانا كورسەتىلىپ, ۇساق شارۋاشىلىقتار نازاردان تىسقارى قالىپ جاتاتىن. ەندى بۇل ماسەلە دە رەتتەلىپ, ءوز شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. سەبەبى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جوعارىداعىداي ءتۇرى سوڭعى ەكى جىلدان بەرى ۇساق شارۋاشىلىقتارعا دا كورسەتىلە باستادى. «كازاگرو» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» (اشققق) اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ «ەگىنجاي» نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى ناق وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
بۇل باعدارلامانى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق 2010 جىلى «كازاگرو» حولدينگىمەن بىرلەسە وتىرىپ ءازىرلەگەن بولاتىن. ءسويتىپ اشققق وسىمەن ەكىنشى جىل قاتارىنان «ەگىنجاي» باعدارلاماسىنىڭ كوزدەگەن ماقساتى مەن تالاپتارىنا سايكەس شاعىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا كوكتەمگى-دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە نەسيەلەر بەرىپ كەلەدى. مۇنداي جەڭىلدىكتى نەسيە ءتۇرى نەگىزىنەن بيداي سەبۋگە لايىقتالعان 500-600 گەكتار جەرى بار جانە باسقا قارجى ينستيتۋتتارىنان كرەديت الۋعا مۇمكىندىگى جوق فەرمەرلەرگە بەرىلۋدە.
باعدارلاما العاش رەت ىسكە قوسىلعان قاناتقاقتى جىلى ونى جۇزەگە اسىرۋعا 500 ميلليون تەڭگە بولىنگەن ەدى. بۇل قارجى تولىقتاي يگەرىلدى.
– قازاق حالقىندا «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن ماقال بار عوي. سول ايتىلعانداي, باعدارلامامىز باستاۋ العان وتكەن ءبىرىنشى جىلى ءبىزدىڭ بۇل جاڭا نەسيەمىزگە قانشالىقتى سۇرانىس بولاتىندىعىن تولىق بىلە الماعان ەدىك. دەگەنمەن, نەسيەنىڭ بۇل تۇرىنە دەگەن شاعىن شارۋاشىلىقتار سۇرانىسى ءبىز ءمولشەرلەگەننەن دە كوپ بولىپ شىقتى. بىزگە 700 ميلليون تەڭگەنىڭ وتىنىشتەرى كەلىپ ءتۇستى. سوندىقتان بيىلعى 2011 جىلى ناق وسى سومانى ءبولۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى, -– دەپ ءتۇسىندىردى بىزگە ءىس بارىسى تۋرالى اتالعان قوردىڭ نەسيەلەندىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مەدەت توقپاي.
كوكتەم مەن جاز ءوتىپ, مىنە, ەلىمىزگە قوڭىر كۇز دە كەلىپ جەتتى. ءسويتىپ قوردىڭ ۇستىمىزدەگى جىل ءۇشىن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ, ياعني نەسيەلەر بەرۋ جۇمىسى اياقتالدى. بولىنگەن جوعارىدا ايتىلعان قارجى تولىق كولەمىندە يگەرىلدى. بيىلعى جىلى بۇل نەسيەگە 318 شارۋاشىلىق يە بولعان ەدى. ولار 169 621 گەكتار جەرگە ەگىن سالىپ, كوكتەمگى ەگىسكە قاتىستى بارلىق جۇمىستاردى اتقارىپ شىقتى. وسى رەتتە ءبىر شارۋاشىلىققا جىلدىعى 12 پايىزدىق سىياقى ستاۆكاسىمەن 3 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە قارجى بەرىلگەندىگىن ايتا كەتسەك, ارتىق بولماس. بۇل قارجى 2 جىلدىڭ ىشىندە وتەلۋگە ءتيىس. ياعني فەرمەرلەر ءوزدەرى العان نەسيەلەرىن ەكى جىلدىڭ ەگىنى ارقىلى وتەۋگە مۇمكىندىك الادى. بىلايشا ايتقاندا, «ەگىنجاي» باعدارلاماسىن ازىرلەگەن كەزدە شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ قولدارىنىڭ قىسقالىعى ەسكەرىلە وتىرىپ, نەسيەنى وتەۋ ءتارتىبىن مۇمكىندىگىنشە جەڭىلدەتۋ جاعى قاراستىرىلعان.
ونىڭ ۇستىنە نەسيەنى الۋشىلاردى ىرىكتەۋ كەزىندە دە, باسقا قارجى ينستيتۋتتارىنداعىداي, ەرەكشە ءبىر تارتىپتەر العا تارتىلمايدى. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, نەسيە الۋعا ۇمىتكەر تەك مىناداي ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرە الاتىنداي بولسا, جەتىپ جاتىر:
فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتىڭ ۇزاق مەرزىمدى جالگەرلىكتەگى نەمەسە جەكە مەنشىگىندەگى جەرى بولىپ, ول جەردە سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە ەگىن سالىنىپ كەلە جاتۋى ءتيىس.
كەپىلدىككە زاڭ بويىنشا تىيىم سالىنباعان بارلىق زاتتار قابىلدانا بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, وتكىزۋگە بولاتىنداي جىلجيتىن ءجانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر. ءماسەلەن, قور ونشا ەسكىرمەگەن ءۇي مەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن كەپىل زات رەتىندە قابىلداي الادى.
نەسيەنى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ (ەدب) جانە «قازاگروگارانت» اق-تىڭ كەپىلدىگىمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار, نەسيە الۋعا ۇمىتكەردىڭ سالىق جونىندە جانە بيۋدجەت پەن ەدب جانە باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ الدىنداعى باسقا دا تولەمدەر جونىندە سوڭعى ءۇش ايدان بەرى مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن بورىشتارى بولماعاندارى ءجون ەكەندىگىن ەسكە سالا كەتسەك ارتىق بولماس.
مىنە, وسىنداي تالاپتارعا جاۋاپ بەرە العان جاعدايدا نەسيە شاعىن شارۋاشىلىقتارعا ءاربىر گەكتارعا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن نورماتيۆكە سايكەس بولىنەدى. قازىرگى كۇنى بۇل باعدارلاماعا ونىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارى قاتىسۋدا. باعدارلاما بويىنشا نەسيە تەك بيداي ەگۋگە عانا ەمەس, كوكونىس پەن كارتوپ جانە باسقا دا داقىلدار وتىرعىزۋ ءۇشىن دە بەرىلۋدە.
– «ەگىنجاي» باعدارلاماسى ارقىلى بەرىلىپ جاتقان نەسيەلەردىڭ وڭىرلەر بويىنشا كولەمى مەن قوزعالىسى تۋرالى اڭگىمە قوزعايتىن بولساق, ولاردى الىپ, يگەرۋدە قوستاناي وبلىسىنىڭ كوش باستاپ كەلە جاتقاندىعىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. بۇل وبلىس 157 ميلليون تەڭگە نەسيەگە يە بولدى. ونىڭ سوڭىنان 148 ميلليون تەڭگە نەسيە العان اقمولا, 102 ميلليون تەڭگە نەسيە العان سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى كەلەدى. ال ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرى نەسيەنىڭ ەڭ از كولەمىمەن عانا قامتىلىپ وتىر. نەسيەنىڭ قارجىلاي سوماسى وسى وبلىستاردىڭ اربىرىنە 8 ميلليون تەڭگەدەن عانا اينالۋدا, – دەيدى مەدەت توقپاي.
فەرمەرلەر نەسيەنى كۇزدە نەمەسە قىستا, ياعني استىقتى ساتۋدان تۇسكەن قارجى قولدارىنا تيگەننەن كەيىن بارىپ قانا وتەيدى. ونىڭ ۇستىنە, قور ولاردىڭ نەگىزگى قارىز بەن سىياقى جونىندەگى بەرەشەكتى وتەۋ مەرزىمىن ءبىر جىلعا دەيىن شەگەرە الادى.
ال ەندى الداعى جۇمىستار جايىنا كەلەتىن بولساق, كەلەسى جىلعا «ەگىنجاي» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 600 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. نەسيەگە بەرۋگە ارنالعان قارجى سوماسىنىڭ ءتومەندەۋىنە قور قىزمەتىنىڭ كەڭەيۋى, ياعني ول جۇزەگە اسىراتىن باعدارلامالار سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋى اسەر ەتكەندىگىن ايتا كەتپەكپىز. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى قور سەگىز ءتۇرلى نەسيە بەرۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋدا. ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالا كەتەيىك.
ماسەلەن, «اۋىلدىق شاعىن نەسيە» باعدارلاماسى بويىنشا قور بەرەتىن تاعى ءبىر نەسيە ءتۇرى ەگىن شارۋاشىلىعىن, مال شارۋاشىلىعىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا سالالارىن دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. وسى بويىنشا ءبىر شاعىن شارۋاشىلىققا 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە بەرۋگە بولادى. ال «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلەتىن نەسيە ارقىلى مال شارۋاشىلىعىن قولداۋ ءىسى كوزدەلسە, «تابيعي ورتا» باعدارلاماسى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ورتامەن, ۇلتتىق پاركتەرمەن, قورىقتارمەن شەكتەسە ءومىر سۇرەتىن اۋىل حالقىنىڭ تىرشىلىك كوزدەرىن ۇلعايتۋعا, ولاردىڭ مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعىنان تىس باسقا دا كاسىپتەرمەن شۇعىلدانا باستاۋلارىنا جاردەم كورسەتۋگە نەگىزدەلگەن.
«اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق بۇل باعدارلامالاردىڭ سىرتىندا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن ءوندىرۋشىلەر مەن اۋىل حالقىن نەسيەلەندىرۋ ءىسىن ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋ ماقساتىندا وسى ىسپەن اينالىساتىن شاعىن نەسيە بەرۋ ۇيىمدارىن ودان ءارى قارجىلاندىرۋ باعىتىن ۇستانىپ وتىر.
سونىمەن وسى ماقالادا قوزعالعان اڭگىمەمىزدى ءتۇيىپ ايتاتىن بولساق, قازىرگى كۇنى مەملەكەتتىڭ كومەك قولى ءبىر كەزدەرى وزدەرىنە قولايلى نەسيە الۋعا زار بولعان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شاعىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارىنا, ءتىپتى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا دەيىن جەتىپ وتىر. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان ءساتتى جۇمىستارى, ول ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرىپ جاتقان باعدارلامالار وسىنىڭ ءبىر جارقىن دالەلى بولىپ تابىلادى.
ەسەن باەۆ.