«ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الماسا, ول اداسۋعا باستايدى».
ن.نازارباەۆ
قازىر قاي گازەتتى اشساڭ دە, قاي ارنانى قوسساڭ دا ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ تۋرالى ماقالاسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ءسوز بولىپ جاتىر. دەن قويعان ادام ول تالقىلاۋلاردىڭ شىن پەيىلمەن ءوتىپ جاتقانىن بايقارى انىق. ەشقانداي جوسپاردىڭ تارماعىن ورىنداۋ ماقساتىندا ەمەس, ەشكىمنىڭ نۇسقاۋىمەن ەمەس, اركىم كوكەيدەگى ويىن ورتاعا سالىپ, رۋحاني جاڭعىرۋدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇسىنىس, پىكىرىن ايتۋ ۇستىندە.
ەندى ونى قوعامنىڭ ءار سالاسىندا كوش باستاعان تۇلعالارىمىز باسشىلىققا الىپ, يگى ىستەرگە باستاماشى بولادى دەگەن سەنىم زور. ولاردىڭ ىشىندە تەلەۆيزيا سالاسى دا بار. جاڭعىرۋدىڭ ءمانى بۇرىنعىنىڭ ءبارىن جويۋ ەمەس, قولدا باردى ساپالىق وزگەرتۋ ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ ءارى كوگىلدىر ەكراننىڭ مازمۇنىن بايىتۋ ىسىندە كادەگە جاراپ قالار دەپ, كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن بىرەر ويدى ءبىز دە ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىك.
بۇل ماقالادا ءسوز بولاتىن جايلاردى ارنا باسشىلىعىندا وتىرعان باۋىرلار بايقاماعان (كوزى تۇسپەگەن, ءمان بەرمەگەن, تۇزەتۋگە قولى تيمەگەن...) بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان, كورەرمەن دە تەلەديداردى نەمقۇرايلى قاراماي, ءوز تاراپىنان قولداپ, كەرەك جەرىندە سىناپ, ۇسىنىس جاساپ, پىكىر ايتىپ وتىرعانى ءجون دەگەن ويدىڭ دا جەتەلەگەنى راس. بۇل سياقتى قادامدار سىناپ-مىنەۋ دەپ ەمەس, ىزگى نيەتتەن تۋىنداعان جاناشىرلىق دەپ قابىلدانسا, ودان تەلەۆيزيا سالاسى ۇتپاسا, ۇتىلمايتىنى انىق.
كەزىندە اقپارات كەڭىستىگىندە پايدا بولعان تەلەۆيزيا ءبىر كەزدەرى ءبىلىم كوزى دە, تاربيە قۇرالى دا بولعان كىتاپتى بايىتىپ, تولىقتىرا تۇسكەنى راس. ءتۇرلى باعدارلامالار جاساۋشىلار وزدەرىنىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋگە قوساتىن ۇلەستەرىن, جاۋاپكەرشىلىكتەرىن سەزىنگەندىگىنەن بولار, تەلەونىمدەر شىندىعىندا دا مول مالىمەت بەرەتىن دەرەك كوزدەرى بولدى.
ۋاقىت وتە تەلەۆيزيا كىتاپتى ىعىستىرىپ, بۇل باسىمدىق كۇن ساناپ وسە تۇسۋدە. بىراق, وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا تەلەۆيزيانىڭ تانىمدىق تاربيە بەرۋ الەۋەتىنەن گورى, تانىمالدىققا اپاراتىن الەۋەتى باسىم پايدالانىلاتىنداي كورىنەدى. ءتىپتى, قوعامدا بەلگىلى ءبىر تۇلعا تۋرالى ايتۋ كەرەك بولسا, «بالەن حابارعا قاتىسقان», «تۇگەن حاباردى جۇرگىزگەن» دەپ سيپاتتايتىن ادەت پايدا بولدى.
تەلەۆيزيانىڭ قۋاتتى قۇرال ەكەنىن «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شال» دەگەن ۇستانىمداعى ادامدار تەز بايقادى. بەلگىلى ءبىر ماسەلە بويىنشا ورنىقتى پىكىر ايتا الا ما, كوركەم سويلەپ, تىڭدارماندى ۇيىتا الا ما, جوق پا, ءبارىبىر, بۇگىندە «كوك جاشىكتەن» كورىنۋدى ماقسات ەتۋشىلەر تەلەەكرانعا شىعۋعا ۇمتىلاتىنى انىق.
وسى جاپپاي ۇمتىلىس كوپتەگەن «اتتەگەن-ايلاردىڭ» سەبەبىنە اينالىپ, ءتىپتى, بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا ۇلتتىق مادەنيەتىمىزگە زيانىن تيگىزىپ وتىر. ء يا, تەلەديداردان بەرىلەتىن كوركەمدىك قۇنى تومەن, ءتىلى ساقاۋ, تاربيەلىك ءمانى جوق اقپاراتتىڭ زيانى وراسان زور: جاس ۇرپاقتىڭ دۇنيەتانىمىن تارىلتادى, تالعامىن تومەندەتەدى, ءتىلىن بۇزادى. سوندىقتان, قازىرگى كىتاپتان تەلەۆيزور ۇستەم بولعان زاماندا تەلەحاباردىڭ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپ جوعارى بولۋى كەرەك. ال ول, ارينە, ماماندارعا تىكەلەي بايلانىستى.
قازىر بۇرىنعىداي ەمەس, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى دە, وعان تۇسكىسى كەلەتىندەردىڭ سانى دا كوبەيدى. جانە وقۋعا تۇسكەندەردىڭ كوپشىلىگى تەلەجۋرناليستيكانى تاڭداۋى بۇل سالانىڭ جاستار اراسىندا جازبا جۋرناليستيكاعا قاراعاندا سۇرانىسقا يە ەكەنىن كورسەتەدى. نەگە؟ قوعامدا قالىپتاسىپ ۇلگىرگەن ءۇردىس بويىنشا, جاستار دا تەلەۆيزيانى تانىمالدىققا اپاراتىن توتە جول دەپ تاڭداي ما, الدە؟
مەكتەپ بىتىرۋشىلەر اراسىندا جۋرناليست ماماندىعى زاڭگەر, حالىقارالىق قاتىناستار قىزمەتى, ەكونوميست سياقتى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن بەدەلدى كاسىپتەر ساناتىندا. جۋرناليست بولۋعا دايىندىق مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالادى, ال وقۋ ورنىنا تۇسە الماي قالعاندارعا ارنالىپ ءتۇرلى ۇيىرمەلەر, كۋرستار اشىلىپ, شەبەرلىك − ساباقتارى وتكىزىلەدى.
بىردە جاس جۋرناليستەردى دايىندايتىن سونداي كۋرسقا بارىپ, ءدارىس وقىعانىم بار. «جۋرناليست بولسام» دەپ ارمانداپ, جوسپار قۇرىپ جۇرگەن جاستارعا «قازاقتىڭ قاي جۋرناليسىنە ۇقساعىڭ كەلەدى؟» دەگەن وتە قاراپايىم سۇراق قويدىم. قاتىسۋشىلار ادەمى كيىم كيىپ, سۋفلەردەن قاراپ سويلەپ وتىراتىن تەلەجۇرگىزۋشىلەردى جاپا-تارماعاي اتاي باستادى!
جازبا جۋرناليستەردىڭ ءبىر دە بىرەۋىنىڭ اتى اتالعان جوق. جۋرناليست بولامىن دەپ جۇرگەن جاستار ءبىز ماقالالارىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقىعان اعا بۋىن جۋرناليستەردى دە, ولارعا وكشەلەس كەلە جاتقان ءبىزدىڭ قاتارلاستارىمىزدى دا, ورنەكتى ءتىل, وتكىر ويىمەن تانىلعان قازىرگى بۋىن وكىلدەرىن دە وقىماعان بولىپ شىقتى... ەندى بەس-التى جىلدان كەيىن وسىندايلار ميكروفونىن الىپ, كوگىلدىر ەكراننان ەكپىندەي سويلەپ تۇرۋى عاجاپ ەمەس. ەستىگەن ەمەس, ءوزىم كۋا بولعان ءبىر جايدى مىسالعا كەلتىرە كەتەيىن.
2010 جىلى 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى استانادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمنىڭ ءسامميتى بولىپ, مەن سول جيىندا ىلەسپە اۋدارما جاسادىم. سامميتكە 38 مەملەكەتتىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ سول كەزدەگى باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسقانى بەلگىلى. ولاردىڭ قاتارىندا ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون, گەرمانيا فەدەرالدىق كانتسلەرى انگەلا مەركەل, ت.ب. الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر بولدى.
ءسامميتتىڭ قورىتىندى قۇجاتى تۇنگى 3-تە قابىلدانىپ, جاريا ەتىلگەنى ەستەرىڭىزدە بولار؟ وعان دەيىن مەملەكەت باسشىلارى جابىق ەسىك جاعدايىندا جۇمىس ىستەدى. ءبىز, ىلەسپە اۋدارماشىلار, جينالىستىڭ باستالۋىن سارىلا كۇتىپ وتىردىق. سول كەزدە ءسامميتتىڭ ءباسپاسوز ورتالىعىندا شاشتارى بۋرىل تارتقان ەۋروپالىق جۋرناليستەر كومپيۋتەرلەرىنە ءۇڭىلىپ, ساۋساقتارى پەرنەتاقتادا لىپىل قاعىپ, ماتەريالدار جازىپ وتىردى.
ءدال سول كەزدە ءبىزدىڭ كەيبىر تىلشىلەرىمىز تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ ءار جەرىنە بارىپ, ۇيالى تەلەفوندارىنا قايتا-قايتا سۋرەتكە ءتۇسىپ جۇرگەنى نازار اۋدارتتى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءجۇزى تانىس – تەلەديداردان كۇندە كورىپ جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ تەلەارنالاردىڭ تىلشىلەرى.
بالكىم, مەن بۇل جايدى ۇمىتىپ كەتەر مە ەدىم, بىراق كەلەسى كۇنى ەفيردەن بەرىلگەن رەپورتاجىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ, ءماز بولىپ جۇرگەن ءسىڭلىمىز ح.كلينتون مەن ا.مەركەلدى «ەكى مىقتى ايەل» دەپ سيپاتتاي كەلىپ, لاۋازىمدارىن «ەكى مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرى» دەمەسى بار ما!
مۇنداي ساليقالى جيىنداردان حابار جاساۋعا سارايلاردىڭ سالتاناتىنان ەسى تانىپ, سۋرەتكە ءتۇسىپ ابىگەر بولاتىنداردى ەمەس, تاجىريبەلى, ىسىلعان جۋرناليستەردى جىبەرۋ كەرەكتىگى تۋرالى بىرقاتار باق-قا بەرگەن سۇحباتىمدا ايتقانمىن. بىراق ول ەستىر قۇلاققا جەتتى مە, جوق پا, بەلگىسىز.
جالپى, قىزمەتتەگى ادامداردىڭ تەلەديدار قاراپ وتىرۋعا قولدارى تيە بەرمەيدى. ال قاراي قالساق, اۋەلى جاڭالىقتارعا قۇلاق تۇرەمىز. بەلگىلى ءبىر رەپورتاجدى كورسەتەردىڭ الدىندا جۇرگىزۋشى سول تۋرالى قىسقاشا كىرىسپە اقپارات بەرەدى (ونى تەلەجۋرناليستەر «پودۆودكا» دەيدى). دۇرىسىندا ول جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزەتىندەي بولىپ, ماتىننەن بولەك جازىلۋى كەرەك. بىزدە سولاي ەتۋگە ەرىنە مە, كوپ جاعدايدا جۇرگىزۋشى كىرىسپە حابارلاماسىندا رەپورتاج جاساۋشىنىڭ العاشقى سويلەمدەرىن نە مازمۇنىن ايتىپ شىعادى. بۇل – حابار جاساۋداعى اسىعىستىقتىڭ بەلگىسى بولار... بىراق, ناتيجەسىندە ماتەريال تارتىمسىز بولىپ شىعادى.
حابار جاساۋشىلار تەلەونىم تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىلىمدى, ومىردەن كورىپ-تۇيگەنى كوپ بولىگىنىڭ دەڭگەيىنە باعدارلانسا, ايتىلار ءسوز, قولدانىلار ءسوز ورامىندا ولقىلىقتار دا از بولار ەدى. بۇلاي دەۋىمىزگە اقپاراتتاردا ءتۇرلى جيىنداردىڭ تاقىرىبىن قاتە ايتۋ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, قابىلدانعان زاڭداردىڭ اتاۋىن دۇرىس ايتپاۋ سياقتى جايلار ءجيى كەزدەسەتىنى سەبەپ بولىپ وتىر. مىسالى, پارلامەنتتەن رەپورتاج جۇرگىزەتىندەر بەلگىلى ءبىر زاڭ جوباسى تۋرالى ايتا كەلىپ, «...وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» دەگەندى «...وزگەرتۋلەر مەن قوسىمشالار ەنگىزۋ تۋرالى» دەپ ايتا بەرەدى.
تۇراقتى تىركەستەردى ماعىناسىنا قاراي قولدانباۋ دا ءجيى ۇشىراپ تۇرادى. حالقىمىز شاباندوز جىگىتتى سيپاتتاعاندا «اتتىڭ قۇلاعىندا وينايدى» دەگەن, ال بىزدە «دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايدى» دەپ ايتۋ ادەتكە اينالىپ بارادى. قانشا باقساڭ دا سەمىرمەيتىن مالدى ەت قوسپايتىن, جۇدەۋ ادامدى ءسوز ەتكەندە «شىر بىتپەيدى» دەگەن تىركەس پايدالانىلادى. ياعني, «ماي بىتپەيدى», «تولمايدى» دەگەندى بىلدىرەدى. جۇرگىزۋشىلەردىڭ «شارۋاعا شىر بىتپەيدى», سونداي-اق, «تارازى تالقىسىنا سالايىق» (وي تالقىسىنا ەمەس) دەپ قولدانۋى فرازەولوگيزمدەردىڭ ءتۇپتى ماعىناسىن تۇسىنبەۋدەن («قازاقستان»).
ءوزىم ۇزاق جىل اۋدارما سالاسىندا قىزمەت ىستەگەندىكتەن, ءماتىننىڭ اۋدارما ەكەنىن جانە ناشار اۋدارما ەكەنىن بىردەن تۇسىنەمىن. مىسالى, وتكەن كۇزدە الماتىنىڭ ءبىر بانكىنە قاراقشىلىق شابۋىل جاسالعانى تۋرالى بايانداپ تۇرعان («حابار») جۋرناليست «بانكتەگى شابۋىل» دەدى. ول بانكتىڭ ىشىندەگى شابۋىل ەمەس قوي, دۇرىسىندا «بانككە شابۋىل» بولۋى كەرەك-ءتى.
ەكسپو-عا قاتىستى جيىننان رەپورتاج جاساپ تۇرعان جۋرناليست («استانا» ارناسى) «جۇمىس ىستەۋ جوباسىنىڭ كەستەسىن بەكىتتى» دەدى. دۇرىسىندا اڭگىمە جۇمىس ىستەۋ كەستەسىنىڭ جوباسىن بەكىتۋ تۋرالى ەكەن.
ءتۇرلى باعدارلاما جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ءوزىن ۇستاۋ مادەنيەتى, ءبىلىم دەڭگەيى دە ويلانتۋى كەرەك. مىسالى, «دۋ-دۋمان» دەگەن باعدارلامانى جۇرگىزۋشى حانىم تابلودا جانعان 0,5 دەگەن تسيفرلاردى «نول جارىم», 5,0 دەگەن تسيفرلاردى «بەس ءبۇتىن وننان نول» دەپ جاريالادى.
سەنبەگەن كىسى بولسا, جازبالاردى الىپ, قاراۋلارىنا بولادى.
بۇلاردىڭ بارىنەن ۇلكەن پروبلەما – تەلەجۇرگىزۋشىلەردىڭ ىشىندە دە, تىلشىلەردىڭ ىشىندە دە (اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەمەي-اق قويايىق!) «ڭ» دىبىسىن ايتا المايتىنداردىڭ بولۋى. بۇل − تەلەۆيزيا تاربيە قۇرالى ەكەندىگىن ەسكەرمەۋدىڭ سالدارى.
بالالار ءۇشىن تەلەەكراننان كورىنۋ – ۇلكەن مارتەبە. سوندىقتان, تەلەديداردان كۇندە كورىنىپ وتىراتىن ادامدارعا قىزىعا قارايتىنى, ەلىكتەيتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداي سۇيىسپەنشىلىكتىڭ بىزدەر كۇتپەگەن ناتيجەسى بار: ءوزى قۇرمەتتەيتىن ادامىنىڭ «سەنىن انان», «كونىلدى» دەپ وتىرۋىن بالا دۇرىس دەپ, سول قالپىندا قابىلدايدى ەكەن! ەندەشە, ۇرپاق ءتىلىنىڭ تازالىعىنا جانى اشيتىن ازاماتتار «ڭ»-دى ايتا الماۋ ىندەتىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
وسى رەتتە تەلەحابارلار كەيىپكەرلەرىنىڭ تىلىندەگى «جاساپ جاتىرىق», «ايتۋعا كەرەكپىز», «جۇرىك قوي» دەگەن سياقتى تىركەستەردىڭ قولدانىلۋى دا – ءتىل مەشەلدىگىنە اكەلەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون بولار.
كەڭەس داۋىرىندە كەيبىرەۋلەردىڭ ورىندى-ورىنسىز جەردە ورىسشا سوزدەردى قوسىپ سويلەيتىن ادەتتەرى بولعان. بۇگىنگىنىڭ ادامدارى شەت تىلدە سويلەيتىنىن بىلدىرگىسى كەلە مە, ءوز تىلىمىزدە بالاماسى بار سوزدەردى «التەرناتيۆا», «كرەاتيۆ», «پيار» دەپ ايتىپ وتىرادى. ءتىپتى, قازمەديا ورتالىعىندا كەلۋشىلەردى تىركەيتىن جەردى دە «رەسەپشن» دەپ اعىلشىنشا ايتىلۋى بويىنشا جازىپ قويعان سوڭ نە دەيسىز؟!.
«Muzzone» دەگەن ارنانىڭ «جۇگىرتپە جولدارىنا» كوزىم ءتۇسىپ, قاراۋعا تۇرمايتىن ارنا ەكەن دەپ وي ءتۇيدىم. باسشى باۋىرىمىزدى جاماندىققا قيماي, ارناسىندا وسىنداي انايى حابارلاندىرۋلار بەرىلىپ جاتقانىنان بەيحابار شىعار دەپ ءوزىمدى سەندىرگىم كەلەدى...
ءبىراز بۇرىن اياق استىنان اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ, سەريالداردى ءسۇيىپ قارايتىن كىسىمەن كورشى بولدىم. سول كىسىمەن بىرگە مەن دە «ايمان-شولپاندى», «قارا شاڭىراقتى» قاراي باستادىم (سول ادەتپەن «كوزايىمدى» دا كورىپ شىقتىم!). وتاندىق جاقسى سەريالدار قاتارى كوبەيگەنى قانداي تاماشا. ونەرلەرىن تەاتر ساحنالارىنان تاماشالاپ جۇرگەن اكتەرلەردى باسقا قىرىنان كورىپ, تانىدىم. جارناما كەزىندە كورشىمە ولاردىڭ ساحنادا سومداعان وبرازدارى تۋرالى اڭگىمەلەپ قويامىن. ول كىسى بولسا, جارنامانىڭ ۇزاقتىعىنا تاۋسىلىپ, «اششى ىشەكتەي سوزىلتپاي, تىم بولماسا, 2-3 جارنامامەن شەكتەلسە بولماي ما؟» دەپ ارنا باسشىلارىمەن سىرتتاي ۇرسىسىپ وتىرادى.
تەلەكورەرمەندەردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن جينايتىن بولسا, باسىم كوبى وسىنداي جارناماعا قاتىستى نارازىلىقتاردان تۇراتىن شىعار دەگەن دە وي كەلەدى.
مەن دە نارازىلىعىمدى بىلدىرەر ەدىم. جارنامانىڭ ۇرپاقتى رۋحاني جۇتاتاتىنى, ءتىلىمىزدى بۇزاتىنى تۋرالى ايتار ەدىم. كىشكەنتاي بوبەكتەر تەلەديداردا جارناما كورسەتىلە باستاسا-اق نازارىن ەكرانعا اۋداراتىنىن بايقادىڭىزدار ما؟ بايقاماساڭىزدار, بىرەر كۇن باقىلاپ كورۋگە كەڭەس بەرەمىن. ءتىلى ەندى شىعىپ كەلە جاتقان سابيلەردەن باستاپ, 3-4 جاستاعى بۇلدىرشىندەر دە جارنامانىڭ مۋزىكاسىنا ەلەڭدەپ, ايتىلعان سوزدەردى قايتالايدى. سوندىقتان, ارنا باسشىلارى تەلەۆيزيا – قۋاتتى تاربيە قۇرالى ەكەنىن ۇمىتپاسا ەكەن دەگەن تىلەك بار.
ارنا باسشىلارى ۇلتجاندى ازاماتتار ەكەندىگىنە كۇمانىم جوق. بولاشاقتا جارنامانىڭ كوبەيمەسە, ازايمايتىنى دا انىق. ەندەشە, ۇرپاعىمىزدىڭ ءتىلىن قالىپتاستىرۋعا اسەر ەتەتىنىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, مەكەمەسىندەگى جاۋاپتى ادامدار جارنامانى قابىلداعان كەزدە ونىڭ ساپاسىنا باسا نازار اۋدارۋىن تالاپ ەتسە, قۇبا-قۇپ. ەڭ باستىسى, جارناما ءماتىنىن تازا قازاق ءتىلدى مامانعا وقىتۋ كەرەك! ايتپەسە, دىبىستاردى «جۇتىپ» قويۋ, «ڭ»-دى «ن» دەۋ, ورىسشا اكتسەنتپەن, ءسوزدىڭ ەكپىنىن دۇرىس قويماي ء(سوزىمىزدىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن «Cif», «Pampers» تۋرالى جارنامالاردى تىڭداساڭىز جەتكىلىكتى!) سويلەۋ ارقىلى ۇرپاعىمىزدىڭ ءتىلى ساقاۋ بولۋىنا جارناما (ياعني, تەلەۆيزيا!) وراسان زور «ۇلەس» قوسارى تۇسىنىكتى ەمەس پە؟
رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەنىن ايتا وتىرىپ, ەلباسىنىڭ «...قازاقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى قۇردىمعا كەتە جازدادى» دەۋىندە زور استار بار. ۇلكەن جەڭىستەر كىشكەنتاي جەتىستىكتەردەن قۇرالاتىنى سياقتى, ءتىل ماسەلەسىندەگى ءبىز ايتقانداي, بازبىرەۋلەر ءۇشىن «ەلەپ-ەسكەرۋگە تۇرمايتىن» قاتەلەر ۇلكەن قاتەگە – ۇرپاق ءتىلىنىڭ جۇتاڭدانىپ, شۇبارلانىپ, ساقاۋلانۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
كامال الپەيىسوۆا, جازۋشى