ەلىمىزدەگى ماڭىزى زور جالپىۇلتتىق مەرەكە – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا جاس مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ بارىسىن, تابىسى مەن جەتىستىگىن باعالاۋ قاجەت ءارى عيبراتتى. شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويدىڭ ەرەكشەلىگى سول, قوعام دا وسى وتكەن تاريحي كەزەڭدە قول جەتكەن جەتىستىكتەردى سارالاپ, ساۋالدارعا جۇيەلى جاۋاپ ىزدەيتىنى, ورىن العان وزگەرىستەردى ساراپقا سالاتىنى حاق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى ەكونوميكامىز ءۇشىن كۇردەلى جىل بولىپ وتىر. الەم ەكونوميكاسىنداعى قيىنشىلىق, گەوساياسي قاربالاس, كورشىلەرىمىزدە ورىن العان رەتسەسسيا مەن ءوسىمنىڭ باسەڭدەۋى, وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋ ىرعاعىنا دا اسەر ەتۋدە.
وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا قابىلدانىپ جاتقان شارالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن ايتاتىن, سەبەپتەرىن كورسەتەتىن جانە ءوزىنىڭ پىكىرىن ۇسىناتىن ساراپشىلار قاشاندا تابىلادى.
دەگەنمەن, بۇل ۇسىنىستاردىڭ پايدالى ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان بارلىق قيىنشىلىقتارعا قاراماستان قازاقستان ەكونوميكاسى كەزەكتى رەت دامۋدا, مەيلى, ول ازداپ بولسىن, ءبارىبىر دامۋ ۇستىندە ەكەنىنە نازار اۋدارۋ وتە ماڭىزدى. قازان ايىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراعاندا, باعالاۋ بويىنشا ءوسىم جىلدىق جوسپاردان 0,5 پايىزعا ارتتى جانە بۇگىنگى تاڭدا 0,6 پايىزدى قۇرادى.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى اي سايىن ءوسۋ ۇستىندە, تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءوندىرىسى ۇلعايىپ, جۇمىس ورىندارى قۇرىلۋدا جانە ساقتالۋدا, جاڭا ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدىلىق ساقتالىپ, سالىق تۇسىمدەرى ارتۋدا.
وسى دامۋ ءۇردىسىن قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى 1999 جىلدان باستاپ 17 جىل بويى ۇزدىكسىز پاش ەتۋدە, ياعني ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىمىزدىڭ ەداۋىر بولىگىندە ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى ورىن العان ەمەس.
ەلىمىز 17 جىل بويى ۇنەمى ەكونوميكالىق دامۋ ۇستىندە! بۇل دەگەنىڭىز قازاقستاننىڭ 25 جىلدىق تاريحىنداعى ەڭ زور جەتىستىكتى – تۇراقتىلىقتى كورسەتەدى. ال بۇل ەڭ جوعارى جەتىستىك ەمەس پە!
بۇل تابىس ءوز-وزىنەن بولعان جوق, اياق استىنان پايدا بولا كەتكەن كەزدەيسوق باقىتتىڭ بەلگىسى ەمەس نەمەسە رەسۋرستارعا باعانىڭ وسۋىنەن دە ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەنىمدى ستراتەگيالىق باعىتى مەن ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى, ونىڭ وسى جىلدار ىشىندە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان دايەكتى ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ جەمىسى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ-اق پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ تابىستىڭ نەگىزگى فورمۋلاسى بولىپ وتىرعان قازاقستاندىق ەكونوميكانى قۇرۋدىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن ناقتى ايقىنداپ بەردى.
ول ەركىن باسەكەلەستىككە قۇرىلعان, جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا دەن قويعان, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار اعىنىنا باعىتتالعان اشىق ەكونوميكانى قۇرا باستادى.
ءوز كوشباسشىسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارىنا ساي, ەلىمىز دۇنيەگە جارقىن جۇزبەن قاراپ, كورشىلەرىمىزبەن نيەتتەستىكتە دامي باستادى, ساۋداداعى بوگەتتەردى ەڭسەرە جانە باسەكەلەستىكتى ورىستەتە وتىرىپ, الەمنىڭ بارلىق ارتىقشىلىعى مەن يگىلىگىنە كەڭ ەسىك اشا ءبىلدى.
ءدال وسى ستراتەگيالىق ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنت ەلدە باسەكەگە قابىلەتتى, ماسىل بولۋدان اۋلاق, ءتىپتى ەڭ ءبىر قيىن جىلداردان دا قايىسپاي شىققان كۇشتى ءجانە ارقاۋلى كاسىپكەرلىك تاپ قالىپتاستىردى.
وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشتى, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىردى, ەۋرازەق قاتىسۋشىسىنا اينالدى, مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ءۇشىن ءمۇمكىندىكتەر تۋعىزدى, نارىق ءۇشىن كۇرەسكە دە ءتۇسىردى, دەگەنمەن, قازاقستاندىق بيزنەس ءوز ۇستانىمىنا بەرىك بولا ءجۇرىپ, ءبىلىم الۋدان, بەيىمدەلۋدەن جانە دامۋدان جاڭىلمادى.
تەك سوڭعى التى جىلدا عانا قازاقستاندىق بيزنەس 34,8 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا سالدى, 3,2 ملن ادامدى جۇمىسپەن قامتىدى.
بۇل پرەزيدەنت تاڭداعان ەكونوميكانى قۇرۋ ۇستانىمدارىنىڭ دۇرىس بولعاندىعىن جانە بىرەگەي ناتيجە – 17 جىل بويى ۇزدىكسىز ەكونوميكالىق دامۋدى پاش ەتەدى.
اعىلشىن تىلىندە كوبىنەسە «ورالىمدى, ءيىلىمدى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «resilient» دەگەن ءسوز بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى ىشىندە سىرتقى ورتاعا يكەمدى, دامۋدا تۇراقتى, ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قۇرىلۋى مەن جاڭا ەركىن ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىنا سەنىمدى نەگىز بولا العان ەكونوميكا قۇرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ءاردايىم شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى ەلگە اكەلۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىردى. اسىرەسە, تاۋەلسىز ەلىمىز جاڭادان دامۋ جولىنا تۇسكەن كەزدە قارجى اسا قات ەدى, پرەزيدەنتتىڭ جەكە كۇش سالۋىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە ونەركاسىپكە, قىزمەتتەرگە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا جانە باسقا دا سالالارعا قاجەتتى ينۆەستيتسيالار اكەلىندى.
قازاقستان الەمنىڭ كوپتەگەن الپاۋىت كومپانيالارى بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن تاڭداعان تارتىمدى مەكەنگە اينالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستانعا 265 ملرد اقش دوللارىنان استام تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا سالىنعان ەكەن.
1993 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگە ەنگىزىلگەن كۇننەن باستاپ, تىكەلەي شەتەلدىك تازا ينۆەستيتسيالار اعىنىندا جاعىمسىز جاعداي ورىن العان ءبىر دە ءبىر جىل بولعان ەمەس.
قازاقستانعا 23 جىل بويى تىكەلەي شەتەلدىك تازا ينۆەستيتسيالار قۇيىلىپ تۇردى. بۇل سەنىم – مەملەكەت باسشىسى جۇرگىزگەن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ەكىنشى جەڭىسى.
وسى ۋاقىت ىشىندە الەمدىك ەكونوميكا ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قيىندىقتى بىرنەشە مارتە باستان كەشىردى. كوبى, ونىڭ ىشىندە, دامىعان ەكونوميكاسى بار ەلدەر دە كاپيتالدىڭ كەرى كەتۋىنە تاپ كەلدى. 1997 جىلعى ازياداعى داعدارىستى, 1998 جىلعى رەسەي دەفولتىن, 2008-2009 جىلدارداعى الەمدىك قارجى داعدارىسىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى.
بىراق الەمدە ينۆەستورلار قانداي جاعدايعا تاپ كەلسە دە وزدەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق سالىمدارى ارقىلى قازاقستانعا سەنىم ارتتى. كوبىنە, وسىنىڭ ارقاسىندا, رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى كولەمى 2,2 ەسە ءوستى.
ينۆەستيتسيالار ونەركاسىپكە جاڭا تىنىس بەردى, 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 2015 جىلعى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 127,5%-عا ارتتى.
مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ جانە قۇرال-جابدىق, مۇناي, گاز ءوندىرۋ سالاسى ەداۋىر ءوستى. 1998 جىلدان باستاپ ونەركاسىپتەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 20 ەسەگە ارتقان!
وسىنداي جەتىستىكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ورىن الدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا سوڭعى 12 جىل ىشىندە (2003-2015) 3,7 ەسە ءوستى جانە 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 163,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
جىل سايىن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ەگىن القابى كەڭەيە تۇسۋدە: تەك سوڭعى 5 جىل ىشىندە 16,2 ملن. گا-دان 21,0 ملن گا-عا ارتتى. قازاقستان استىق ەكسپورتى بويىنشا جەتەكشى ورىندى يەلەنەدى جانە ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ وندىعىنا كىرەدى.
قۇرىلىس سالاسىندا دا جاعىمدى ديناميكا بايقالادى. وسى جىلدار ىشىندە رەسپۋبليكادا 115,1 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1 ملن-نان استام وتباسى باسپاناعا يە بولدى.
وسى مەرزىم ىشىندە 2,3 مىڭ شاقىرىم تەمىر جول جانە 7,4 مىڭ شاقىرىم اۆتوكولىك جولى سالىندى.
بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزگە جاڭا ينۆەستيتسيا تارتۋعا كۇش سالۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان ەكونوميكالىق تابىستاردىڭ تولىق ءتىزىمى ەمەس. ينۆەستورلار دا قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى, تابىستى دامۋىنا, ونىڭ كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەنىمدى ستراتەگيالىق باعدارىنا سەنىم ارتۋدا.
دەگەنمەن, وسىناۋ 25 جىل ىشىندەگى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ماڭىزدى جەتىستىگى ەكونوميكالىق تابىستاردى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن شىنايى ارتتىرۋعا باعىتتاۋى بولىپ تابىلادى.
ول تەك تۇراقتى ەكونوميكانى عانا قۇرىپ قويعان جوق, الەۋمەتتىك مىندەتتەردى شەشە الاتىن ەكونوميكانى دا قۇرا ءبىلدى.
بۇل حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ سارالاۋىنا سايكەس, قازاقستاننىڭ تابىسى ورتا دەڭگەيدەن جوعارى ەلدەر ساناتىنا كىرۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
2016 جىلدىڭ باسىندا ماڭىزدى كورسەتكىش – حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 10,5 مىڭ اقش دوللارىنا جەتىپ, 15 ەسە ارتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, وتكەن جىلدار ىشىندە بارلىق كۇش-جىگەر حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ايقىندايتىن نەگىزگى كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋعا جۇمسالدى.
وسىنىڭ ارقاسىندا, ناقتى تابىس 4 ەسە ءوستى. 1 ملن-نان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2 ەسەدەن استامعا تومەندەدى.
كەدەيشىلىك دەڭگەيى ايتارلىقتاي قىسقاردى, ەگەر 90-جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدەگى ءاربىر ءۇشىنشى ادام كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر سۇرسە, بۇگىندە ول ءۇش پايىزدان دا اسپايدى.
بيۋدجەتتىڭ قوسىمشا تابىسى ەلىمىزدەگى زاماناۋي مەديتسينانىڭ دامۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرۋگە باعىتتالدى: 1995 جىلدان باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇمسالعان شىعىن 29 ەسە, ال بىلىمگە جۇمسالعان شىعىن 30 ەسە ارتتى.
ەلىمىزدە 25 جىل ىشىندە 1300 زاماناۋي اۋرۋحانا مەن ەمحانا, 600-دەن استام مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە سالىندى. ولارداعى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ ارتۋىنىڭ ارقاسىندا انا ءولىمى التى ەسەگە, ءسابي ءولىمى ءۇش ەسەگە جۋىق تومەندەدى.
تۋ ءبىرجارىم ەسە ءوستى, ال بۇل ازاماتتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى.
وسى جانە كوپتەگەن باسقا دا شارالاردىڭ ارقاسىندا 25 جىل ىشىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 68 جاستان 72 جاسقا ۇزاردى.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق سەرىكتەستەرى مەن ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە يە بولعان تۇراقتى ەكونوميكا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ناقتى ءوسىمى – بۇل ەلىمىز ماقتانۋعا ابدەن لايىق ماڭىزدى جەتىستىكتەر.
دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى مەرەيتويى – بۇل ءبىزدىڭ 25 جىلدىق جاس تاريحىمىزدىڭ بەلەستەرىنىڭ ءبىرى عانا.
الدىمىزدا پرەزيدەنت قويىپ وتىرعان جاڭا ماقساتتار مەن مىندەتتەر بار, ول – قازاقستاننىڭ الەمنىڭ 30 دامىعان ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋى.
بۇل دامىعان ەلدەر كلۋبىنا جوعارى ينتەللەكتۋالدىق كادرلارسىز, كاسىبي ماماندارسىز, زامان تىنىسىنا ساي كەڭ اۋقىمدا ويلايتىن ادامدارسىز ەنۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇل ماسەلەگە دە مەملەكەت باسشىسى ءاردايىم ايرىقشا نازار اۋدارىپ كەلدى جانە اۋدارا دا بەرەدى.
قازاقستاندىقتاردىڭ الدىڭعى قاتارلى جاڭا ۇرپاعىن تاربيەلەۋ, قازاقستاننىڭ بولاشاقتاعى دامۋىن باسەكەگە قابىلەتتى ادام كاپيتالىمەن قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەت باسشىسى العا قويىپ وتىرعان ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ ءبىرى, مىنە, وسىلار.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى ىشىندە بۇل باعىتتا كوپتەگەن ءىس تىندىرىلدى: 2000 جاڭا ءبىلىم بەرۋ نىسانى سالىندى, جاڭالارى سالىنۋ ۇستىندە. بۇگىندە ەلىمىزدە 7 مىڭنان استام كۇندىزگى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بار, ولاردا 2,7 ملن وقۋشى ءبىلىم الۋدا. قازاقستاننىڭ بارلىق جەرىندە نازارباەۆ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەرى اشىلعان, ولارعا وقۋ مەن تاربيەنىڭ جاڭا دا وزىق ۇدەرىسى ەنگىزىلگەن.
2017 جىلدان باستاپ پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن «بارشاعا بىردەي تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جاڭا جوباسى جۇزەگە اسىرىلادى, بۇل ءبىرىنشى جۇمىسشى ماماندىعىن تەگىن الۋعا جول اشپاق.
جوعارى ءبىلىمدى كادر دايىنداۋدىڭ ءۇش ساتىلى مودەلىنە كوشۋ ىسكە اسىرىلدى: باكالاۆريات – ماگيستراتۋرا – دوكتورانتۋرا. ال ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الەمدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ رەيتينگىنە ەنۋى ەلدەگى ءبىلىم بەرۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن بىلدىرەدى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرەتىن 131 جوعارى وقۋ ورنى 25 جىل ىشىندە 2,7 ملن كادر دايىنداپ شىعاردى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاق ينتەللەكتۋالدىق ەليتاسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ايتۋلى جوعارى وقۋ ورنى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەن بۇگىنگى كۇنى 3000 جاس ءبىلىم الۋدا.
تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭىندا قارجىلىق قيىندىقتار بارىنشا بەلەڭ العان كەزەڭدە ەل پرەزيدەنتى تاعايىنداعان «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسى الەمدىك جەتەكشى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان مامان دايىنداۋداعى ناعىز سەرپىندى قادام بولدى. باعدارلاما جۇمىس ىستەگەن مەرزىم ىشىندە «بولاشاق» ستيپەندياسىنا 12 مىڭنان استام قازاقستاندىق يە بولدى, ولار الەمنىڭ 33 ەلىندەگى 200 ۇزدىك جوعارى وقۋ ورنىندا مەملەكەت ەسەبىنەن ءبىلىم الدى جانە ءبىلىم الۋدى جالعاستىرۋدا. جالپى العاندا, كوپتەگەن جاستار قازاقستاننان تىس جەرلەردە ءبىلىم الدى.
ءبىلىم الۋداعى بارلىق جەتىستىك جانە سالىنعان ينۆەستيتسيا ءبىلىمدى ادامداردىڭ جاڭا تۇراقتى تابىن, قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا ۇرپاعىن قالىپتاستىردى.
وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندىق ينتەللەكتۋالدىق ۇلتتى قالىپتاستىرۋداعى كورەگەندىگىنىڭ ءىس جۇزىنە اسۋى بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە ءبىز الەم ەكونوميكاسىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر كەزەڭىندە ءومىر سۇرۋدەمىز, تاۋەلسىز قازاقستان دا ونىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كوشباسشىسى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بەلگىلەگەن دامۋ ۇلگىسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك جانە دامۋ ءۇستىندەگى بەيبىت ەلدە ءومىر ءسۇرۋدەمىز!
قازاقستان جاڭا جەتىستىكتەر مەن اسۋلارعا ۇمتىلۋدا, ال قازاقستاندىقتار ءوز ەلىمەن ماقتانادى, ءوز بولاشاعىنا سەنەدى, ءوز كوشباسشىسى – پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا سەنەدى!
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى قۇتتى بولسىن!
قۋاندىق بيشىمباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى, «بولاشاق» قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى