ىنتىماقتاستىقتىڭ ەۋرازيالىق كوپىرى
قازاقستان حالقى بيىل تىرشىلىكتىڭ قاي سالاسىندا بولسىن ايرىقشا سەرپىلىس ۇستىندە. ءوز تاۋەلسىزدىگىن ەسەلەنگەن قۇلشىنىسپەن تۇعىرلاندىرىپ, جاھان ءجۇزىندەگى ۇلگى تۇتار مەملەكەتكە اينالۋى قازاق ەلىنىڭ بيىك مۇراتتار جەتەگىندە ەكەندىگىن ايعاقتايدى. مەنى ەرەكشە قۋانتاتىنى, حالقىمىزدىڭ بەيبىت جانە الاڭسىز ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنىڭ ۇنەمى ءبىرىنشى كەزەككە قويىلىپ كەلە جاتقاندىعى. بۇل كۇنى كەشە قابىلدانعان تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا ورىندى اتاپ كورسەتىلدى. دەكلاراتسيانىڭ ءون بويىنان قازاقستاننىڭ الەم تىنىشتىعىنا باعىتتالعان 25 جىلدىق قىزمەتى كورىنىس تاۋىپ وتىر. بۇل جونىندە قازاقستاندىق ۇلگىنىڭ بالاماسى جوق ەكەندىگى دە ايقىن. «قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىك رەيتينگىندە ەڭ قاۋىپسىز ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قازاقستاندى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىرمەستەن يادرولىق قارۋسىز مەملەكەتكە اينالدىرۋ جونىندەگى تاريحي ماڭىزدى مىندەتتى شەشە ءبىلدى.1991 جىلعى 29 تامىزدا ەلباسى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز ەلىنىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق, بۇكىل ادامزاتتىڭ تاعدىرى ءۇشىن وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الا وتىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر رەتىندە تانىلدى», دەگەن ءسوزدەر دەكلاراتسيانىڭ تاريحي ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. اتالعان قۇجاتتىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قابىلدانۋى الاڭسىز تىرشىلىگىمىزدىڭ باياندىلىعىنا سەنىم قالىپتاستىرادى. ويتكەنى, ءبىز كەلەر كۇندەردەن جاقسىلىق كۇتكەن, سول ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ۇلگىلى كۇرەس جۇرگىزىپ وتىرعان حالىقپىز. بىراق, ۋاقىت اعىمى, جاھاندىق تەكەتىرەس اسىل ويلاردىڭ ارناسىن جويقىن تولقىندارمەن تەربەتىپ تۇرعانى دا ءمالىم. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «بارشا ادامزات ءححى عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى. بىراق بۇگىندە بۇل ەلەستىڭ ساعىمعا اينالۋى ىقتيمال. الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى», دەپ اشىق ايتۋى سوندىقتان. مۇنىڭ استارىنان جويقىن زارداپتاردى بايقاۋعا بولادى. ميلليونداعان بوسقىندار, قالالاردىڭ قيراۋى, قۇندى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ جويىلۋى – وسىنىڭ ءبارى ادەتتەگى كورىنىسكە اينالۋدا. ەكونوميكالىق سانكتسيالار مەن ساۋدا-ساتتىق مايدانى دا قالىپتى قۇبىلىس بولىپ وتىر. جاۋگەرشىلىك پيعىل بۇكىلالەمدىك اۋقىمداعى قاسىرەتكە اينالۋى ابدەن مۇمكىن. بۇعان ەشقاشان جول بەرۋگە بولمايدى جانە مۇندا قازاقستاننىڭ بەلسەندىلىك ءرولى ارتا تۇسپەك. قاراپايىم حالىق, ونىڭ ىشىندە دارىگەر رەتىندە ءبىزدىڭ دە تەلەديداردىڭ كۇندەلىكتى حابارلارىنان جانىمىز ءتۇرشىگەتىن جاعدايعا جەتتىك. مۇنى مۇسىلمان الەمىمەن تىكەلەي بايلانىستىراتىندار دا جەتەرلىك. بۇل پيعىلدىڭ ءمۇلدەم تەرىس ەكەندىگىن, ونى ءوز پايداسىنا جاراتۋدىڭ جاقسىلىققا الىپ كەلمەيتىندىگىن ەلباسىمىزدىڭ بيىك ءمىنبەرلى سوزدەرىنەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسيا جولدارىنان بايقاپ وتىرمىز. ءبىز بۇعان كۇمانسىز قوسىلىپ, قولداۋ بىلدىرەمىز. بۇل رەتتە, دەكلاراتسيادا «قازاقستان وڭىرلىك جانە جاھاندىق پروتسەستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولا وتىرىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسۋدا. «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ ەۋروپانىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرىمەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بارىنشا جوعارى دەڭگەيىنە شىعۋىنا جول اشتى. قازاقستان ىنتىماقتاستىقتىڭ ەۋرازيالىق كوپىرىنە اينالدى» دەپ جازىلۋى مەرەيىمىزدى وسىرەدى. جالپى, الەمدىك دەڭگەيدەگى يگى كەلىسىمدەردىڭ, ىنتىماقتى تۇسىنىستىكتىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ وتىرعانىمىزدى ۇمىتۋعا بولمايدى. ەلباسىنىڭ سوزىنە سۇيەنىپ ايتساق: «حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تابىستى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە اقش پەن رەسەيدىڭ يادرولىق ارسەنالدارى ايتارلىقتاي قىسقارعان بولاتىن. بەس يادرولىق دەرجاۆا اتوم قارۋىن سىناۋ ءموراتوريىن جاريالادى جانە ونى ۇستانىپ كەلەدى. پلانەتانى جويىپ جىبەرۋ قاتەرى ەداۋىر ازايدى. قاۋىپسىزدىكتىڭ وڭىرلىك جۇيەسىن قۇرۋ ۇدەرىسى جەدەلدەدى». سونىمەن قاتار, ەلباسىمىزدىڭ بۇل كۇرەستىڭ وڭاي بولماعانىن «ەروزيا» دەگەن مەديتسينالىق تەرمينمەن بايلانىستىرعانىن ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك. مەن كوپجىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار دارىگەر بولعاندىقتان «ەروزيا» دەيتىن كەسەلدى ەمدەۋگە بولاتىنىنا سەنەمىن. ونىڭ جولدارىن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز حالىقارالىق بەدەلىمەن ايقىنداپ كورسەتىپ تە بەردى. ياعني, ادامزاتقا «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەت ەكەندىگى تالاس تۋدىرمايدى. وسىناۋ قاراپايىم دا تۇسىنىكتى قاعيداتتىڭ تارماقتارى تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا تاراتا ايتىلدى. مۇنى, قازاقستان حالقى عانا ەمەس, الىپ دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارى, حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, تانىمال ساياساتكەرلەردىڭ قولداپ وتىرعانىنا قۋانىشتىمىز. ءبىز ءجۇزى جارقىن حالىقپىز. سوندىقتان, جاقسى ويلاردىڭ جەتەگىندە بولا بەرمەكپىز. بولات ءجانادىلوۆ, ارداگەر دارىگەر, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اقمولا وبلىسىءبىلىم سالاسىنداعى بيىكتەرىمىز ءبىر توبە
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرسىندا قابىلدانعان دەكلاراتسيادا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى سارالانىپ كورسەتىلگەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەگەمەن ەلىمىز الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنىڭ بەل ورتاسىنان ورىن الدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ال بۇل تەك ايتۋعا عانا جەڭىل دەر ەدىك. مۇنداي بيىككە جەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وعان قاجەتتى جاعدايلار مەن العىشارتتار جاسالۋى كەرەك بولاتىن. سولاي بولدى دا. ساپالى ءبىلىم بەرۋ كوكجيەگى ودان ءارى كوتەرىلە ءتۇستى. ونى قالىپتاستىرۋدىڭ شەشىمى مەن كىلتى تابىلدى. وسى ارقىلى وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭا جاڭعىرتىلعان ساتىعا كوتەرىلدى. وسى جەتىستىكتەردىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالعان ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ كەڭ اۋقىمدا كورىنىس تابۋى وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ارىپتەستەرىمىزدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. اشىعىن ايتقاندا, ەلىمىزدەگى ورتا, ارناۋلى جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ جەلىسى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە تاپ بولدى. وسى ورايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر جەمىسى ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قۇرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان ليتسەي, گيمنازيا جانە مامانداندىرىلعان مەكتەپتەر جۇيەسى دەۋگە بولادى. وسى ارقىلى تۇلعا قالىپتاستىرۋ ىسىندەگى العاشقى قادامداردى مەكتەپتەردەن باستاۋعا جول اشىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كەڭەستىك داۋىردە توقىراۋ جىلدارى دەپ ايدار تاعىلعان تۇستا ءباسى مەن مارتەبەسى ءتۇسىپ كەتكەن وتاندىق عىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە كەڭ مۇمكىندىكتەر تۋعىزىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, عىلىم ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋلارعا ءوز ۇلەسىن قوسۋى ءتيىس. عىلىمي ىزدەنىستەر مەن جاڭالىقتار ءوندىرىستى وركەندەتۋدىڭ ءبىر تەتىگى مەن تۇتقاسىنا اينالا الماسا – مۇنداي عىلىمنىڭ قۇنى كوك تيىن. دەگەنمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتاندىق عىلىمدى قولداۋ جونىندەگى ۇكىمەت باسشىسىنا بەرگەن جاۋاپتى تاپسىرماسى ارقاسىندا بۇگىندە عىلىم دەڭگەيى كەڭەيىپ كەلەدى. ءوز كەزەگىندە سوڭعى ۋاقىتتا عالىمدارىمىز اشقان عىلىمي جاڭالىقتار ءوندىرىس تيىمدىلىگىن كوتەرۋگە جول اشا العانىنىڭ ءوزى ءبىر مارتەبە. الەمدىك ادامي دامۋ نورمالارىندا ەرەسەك ادامداردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى, ادام دەڭگەيى يندەكسى جانە زياتكەر ۇلتتى قالىپتاستىرۋ دەگەن ۇعىمدار بار. ەگەر وسى ولشەمدەردى كوتەرۋگە جانە ونى تۇراقتى تۇردە قالىپتاستىرۋعا جاعدايلار تۋعىزىلماسا, بۇلار ەش ۋاقىتتا وركەنيەتتى ەلدەر مەن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلا المايدى. ءارى ەشقانداي باسەكەگە دە توتەپ بەرە المايدى. بۇل ارادا ايتايىن دەگەنىم, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسيادا بۇل كورسەتكىشتەر بويىنشا قازاقستاننىڭ الەمدىك ءتىزىمنىڭ العاشقى ۇشتىگىنە كىرەتىنى كورسەتىلگەن. ءبىز وسىنداي جەتىستىكتەرىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىنە تەرەڭ بويلاپ, ونى باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟ ماسەلەنىڭ ءبىر ءمانىسى وسىندا بولسا كەرەك. سونداي-اق, پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي قولداۋى ارقاسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت», نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى سەكىلدى ەرەكشە سيپاتتاعى وقۋ ورىندارى جەلىسى قۇرىلعانى – بولەك ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى. بۇگىندە وسى وزىق الەمدىك جۇيەلەر بويىنشا ءبىلىم العان دارىندى ۇل-قىزدارىمىز ەل يگىلىگىنە ءوز قايتارىمىن بەرە باستاعانى دا ۇلكەن مەرەي. ال رەسپۋبليكاداعى ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى جونىندە ايتساق, بۇل دەڭگەي تەك ەل ورداسى استانا مەن الماتى قالالارىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەل ايماقتارىندا دا وسە باستادى. بۇعان ەشكىم تالاس تۋعىزا المايدى. سونىڭ ىشىندە ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ۇدەرىسى نارىق سۇرانىستارىن ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزىلۋى – بۇگىنگى تالاپتاردى تەرەڭ زەرتتەۋ تۇرعىسىنان باستاۋ الىپ جۇرگەنىنە كۋامىز. ءتۇيىپ ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا كورسەتىلگەن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى الداعى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتە تۇسەتىنىنە سەنىم مول. اقسەرىك ءايتىموۆ, قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ورالوركەندى ەلگە ءورىس كەڭ
ارقانىڭ تورىنەن بوي كوتەرگەن, اجارىنا ايبىنى ساي, بۇل كۇندەرى الەم كوز تىككەن ارۋ استانانىڭ كىمنىڭ ۇسىنىسىمەن ومىرگە كەلگەنىن, ىرگەتاسى قالاي قالانعانىن حالقىمىز اينا-قاتەسىز ءبىلىپ وتىر. الەمدىك ساياسات قۇبىلىپ تۇرعان الماعايىپ زاماندا قازاق ەلىنىڭ قان تامىرلارى توعىسقان جۇرەگى ىسپەتتى باس شاھارىمىزدى بايتاعىمىزدىڭ كىندىگىنەن, ستراتەگيالىق ماڭىزدى ورىننان تۇرعىزۋ يدەياسىن باتىل كوتەرگەن – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, تۇعىرلى ساياساتكەر, كورەگەن كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەكەنىن پاراساتتى حالىقتىڭ الدەقاشان پايىمداعانى دا قاپىسىز شىندىق. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل استاناسىن الماتىدان كوشىرۋ تۋرالى يدەياسىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدا دۇرىستىعىن بيلىك باسىنداعىلاردان باستاپ, جالپى زيالى قاۋىمنىڭ دەنى ءتۇسىندى. الايدا, ولار وتپەلى كەزەڭنىڭ داۋىلى وتىندە شاتقاياقتاپ تۇرعان ەكونوميكامىزدىڭ دارمەنى قالاي جەتپەك دەپ كۇمانمەن قارادى. بۇل يدەيانىڭ دۇرىستىعىن مۇلدەم تۇسىنبەگەن الدەكىمدەر ەرتەگىگە بالاپ, داڭعازالىققا ساناپ, ميىعىنان ك ۇلىپ ءجۇردى. وندايلار ءوز ويلارىنىڭ تىم ۇشقارىلىق بولعانىن ارادا بەس-التى جىل وتپەي-اق بولاشاق استانانىڭ كۇردەلى قۇرىلىس نىساندارىنىڭ كوككە ورلەي باستاعانىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەندە عانا ءبىلىپ, ۇلى يدەياعا ەرىكسىز مويىنۇسىندى. ال ەكونوميكالىق قارىمىمىزعا, الەۋەتىمىزگە سەنبەگەندەردىڭ كۇمانى ءبىر جاعىنان ورىندى ەدى. الايدا, «پاتشادا ءجۇز كىسىنىڭ اقىلى بار» دەگەندەي, بىلىمدىلىك, اقىلدىلىق, مەيىرباندىق, باتىلدىق سياقتى سان قاسيەت ءبىر باسىنان تابىلاتىن ەلباسىنىڭ ءوز-وزىنە سەنىمدىلىك قاسيەتى بارىنەن دە باسىم ءتۇستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەك كەلبەتتى استانا عانا تۇرعىزعان جوق, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى دەكلاراتسياسىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, ەلىمىزدىڭ بۇكىل وركەنىن العا سۇيرەدى. قازاق ەلىن نەبارى 25 جىلدا 200 جىلدىق وركەن بيىگىنە كوتەردى. الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا جەتەلەدى. 90-جىلدارى كەڭەس وداعى ىدىراپ, بىزبەن بىردەي تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن وزگە رەسپۋبليكالار ۇلتارالىق قاتىناستى رەتتەي الماي جاتقاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ 130 ۇلتىن «ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي» ىنتىماق-بىرلىكتە ۇستاپ, تمد ەلدەرىندە عانا ەمەس, الەم حالىقتارىنا ۇلگى كورسەتە ءبىلۋىنىڭ ءوزى ن.نازارباەۆتىڭ كەمەل ساياساتكەرلىگىنىڭ ارقاسى ەدى. سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدىك ساياساتتا ورنى بولەك تۇلعا ەكەنى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. الەمدى التىباقان الاۋىزدىق جايلاعان بۇگىنگى تاڭدا ب ۇلىنگەن ەلدەرگە اركەز ارااعايىن بولا ءبىلۋ ارقىلى دا زور بەدەلگە يە بولىپ كەلەدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا-اق تاۋلى قاراباق جانجالىن رەتتەۋگە ارااعايىندىق جاساپ, ساليقالى ساياساتكەر ەكەنىن الەمگە تانىتقان ەدى. سودان بەرگى 24 جىل ىشىندە حالىقارالىق تالاي بىتىسپەس داۋدى شەشۋگە مامىلەگەرلىك جاساپ, الەم بەيبىتشىلىگىن بەكەمدەۋ ءىسىنىڭ بەل ورتاسىنان كورىنىپ ءجۇر. ىنتىماق, بەرەكە اتتى بولاشاعى زور ۇلى دا ۇلاعاتتى ءىستى ەلباسىمىز ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن العاشقى كۇننەن باستاپ تۋ ەتىپ كوتەردى. قۇدايى قولداعان, بۇرىننان بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان كوپۇلتتى رەسپۋبليكا حالقىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوك بايراعى استىنا بەرىك توپتاستىرا ءبىلدى. بۇل رەتتە وسى ساياساتتىڭ ۇيىتقىسى بولعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋى ءوز جەمىسىن بەردى. ەڭ باستىسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان پارلامەنتتەن 9 ورىن بەرىلۋى ەلىمىزدە جاساپ جاتقان ءار ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەت بيلىگىنە ءوز وكىلدىكتەرىن قاتىستىرۋ ارقىلى تەڭ قۇقىق يەلەنىپ وتىر. ەلباسىمىز قازاقستان حالقىنىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ سىرتىندا قازاق ۇلتى ماسەلەسىن دە ءوز ورنىنا قويا ءبىلدى. وسى ولكەنىڭ بايىرعى يەسى قازاق دەگەن حالىقتىڭ مىڭداعان جىلعى تاريحى, مادەنيەتى بارىن تانىتۋ ارقىلى ءۇش عاسىرلىق بوداندىق زاماندا كومەسكى تارتقان ۇلتتىق سانامىزدى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق رۋحىمىزدى اسقاقتاتتى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اۋقىمىندا ۇمىت بولعان سالت-سانا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز قالپىنا كەلدى. ۇلت ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەردى. قازاق ءۇنىن العاش رەت مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن ەستىرتتى. ال تاعدىر تالكەگىمەن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىمىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قاراشاڭىراقتارىنا شاقىرىپ, باۋىرمالدىق تانىتتى. ناتيجەسىندە, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن 1 ميلليون اعايىنىمىز اتاجۇرتىمەن قاۋىشتى. ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى استاناجاسامپازدىق جولى
«تولعان ەل – تولىقسىعان كول» دەيدى. 25 جىل – تاريح ولشەمى ءۇشىن از عانا ۋاقىت. ال تاۋەلسىزدىك العان ەل ءۇشىن ءار سەكۋند – سىن ءساتى. مىنە, وسى سىنعا تولى شيرەك عاسىردا ءتورت قۇبىلامىز تۇگەندەلدى. شەكارامىزدى دەليميتاتسيالاپ, دەماركاتسيالادىق. ىرگەمىز بۇتىندەلدى. الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ ەل رەتىندە سويلەستىك, بايلانىس ورناتتىق. بارىس-كەلىس كوبەيدى. ينتەگراتسيالىق يگىلىكتەر يگەرىلدى. شەتەل ينۆەستيتسياسى كەلدى. حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدارعا مۇشە بولدىق. ءۇنىمىز كۇللى تاراپقا جەتتى. ۇندەۋ جاريالادىق. اجال اپانىنا اينالعان سەمەي سىناق پوليگونىن جاۋىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتى اتومدى بەيبىت ماقساتتا يگەرۋگە, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا شاقىردىق. يادرولىق جويقىن ارسەنالدان باس تارتقان قازاقستاندى تورتكۇل دۇنيە ىزگى, بەيبىت ەل رەتىندە تانىدى. 25 جىلداعى بەيبىتشىلىك ساياساتىن نىق ۇستانعان ەلىمىزگە دەگەن سەنىمنىڭ كورىنىسى بولار, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندىق. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ جاس مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەلۋى دە ەلىمىزدىڭ ەڭسەرگەن جەتىستىكتەرىنىڭ ەنشىسى بولىپ تابىلادى. وسى سياقتى 25 جىلدىق مەجەدە قول جەتكىزگەن يگىلىكتەر مەن جەتىستىكتەردىڭ بارلىعىنىڭ باستاۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا تۇرپاتتى, مىعىم مەملەكەت قۇرۋداعى ءرولى مەن ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا ايتىلۋى زاڭدىلىق. بۇل وتكەنىمىزگە شولۋ, بۇگىنىمىزگە تياناق, ەرتەڭىمىزگە جىگەر بەرگەن قۇجات بولدى. تاۋەلسىز قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارى قالىپتاستى. بۇل – ۇلتىمىزدىڭ دەنساۋلىعى, ءبىلىمى ءھام الەۋەتى. اتالعان سالالاردا جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتۋ ۇلكەن ەڭبەكتى, قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جاساعان مەملەكەتتىك ساپارلارىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ جاقسىلىقتارىن كوردىك, كوڭىلگە توقىدىق, دامۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلدىق جانە بۇل ارەكەتىمىز بەلگىلى دارەجەدە ناتيجەسىن بەردى. ايتالىق, ەلىمىزدە زياتكەر ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى جاھاننىڭ جاۋھار بىلىمىمەن سۋسىنداۋعا جولداما بەردى. مۇنداي مۇمكىندىك الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ وزىندە بەرىلە بەرمەيدى. سول سياقتى زاماناۋي مەديتسينالىق ورتالىقتار بوي كوتەرىپ, دارىگەرلەرىمىز شەتەلدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىقتارىمەن قارىم-قاتىناس ورناتتى. ۇلت ساۋلىعىن ۇلعايتۋعا ارنالعان رەسۋرستار مەن الەۋمەتتىك جوبالار كەڭىنەن قانات جايدى. تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنىڭ پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قابىلدانۋى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنگى مارتەبەسىن قالىڭ حالىققا جەتكىزۋ ۇدەسىنەن تابىلدى. قازاق حالقى «تالقى – ەلگە پايدا, تامشى – جەرگە پايدا» دەيدى. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى – قازاقستاندىقتاردىڭ حالىقشىل, مەملەكەتشىل رەتىندەگى رۋحى مەن جىگەرىن جاني تۇسەتىن وزەكتى قۇجات دەۋگە بولادى. زۋمراد دۇيسەنبايقىزى, زايسان اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى شىعىس قازاقستان وبلىسىتاۋەلسىزدىك شەجىرەسى
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى تəۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسياسى ءبۇگىنگى كۇننىڭ سەرپىلىس بەرەتىن وقيعاسىنا اينالدى. بۇل «تاۋەلسىزدىك العان 25 جىل ءبىزدىڭ ەلىمىزگە, ماعان نە بەردى؟» دەگەن ءار قازاقستاندىقتىڭ كوكەيىندەگى ساۋالعا ناقتى, تۇششىمدى جاۋاپ دەر ەدىم. مىنە, تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرگى 25 جىلدا تۇتاس ءبىر ۇرپاق دۇنيەگە كەلدى. ولار قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, ءبىر-ءبىر ماماندىق يەسى اتانىپ, ەلگە قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ولار قىزىل يمپەريانىڭ قۇرساۋىندا قالىپ, ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىز اياقاستى بولعان, جەرىمىزدىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىق ماسكەۋ جاققا شيكىزات بولىپ ارتىلاتىن ۋاقىتتى كورگەن جوق. تاۋەلسىزدىك جىلدارى انا ءتىلىمىز ورىستەدى, يماندىلىققا بەت بۇردىق, اقتاڭداقتارعا تولى تاريحىمىزدى جاڭا كوزقاراسپەن قايتا قارادىق. قىسقاسى, وشكەنىمىز جانىپ, ولگەنىمىز ءتىرىلدى. وسىنىڭ بارلىعى دا دەكلاراتسيادا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ شەجىرەسىندەي باياندالعان. تاۋەلسىزدىك قولعا تيگەنمەن قازاقستان بۇگىنگىدەي تورتكۇل دۇنيەگە بىردەن تانىلا قالعان جوق. ەلىمىز قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلدى. مەملەكەتتىڭ ساياسي جولىن, ۇستانىمىن تاڭداۋ وتە كۇش جىگەردى قاجەت ەتتى, سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق فورماتسيا ءوزگەرىپ, جوسپارلى ەكونوميكانىڭ ورنىنا نارىق كەلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتى ەلدى الدىمەن وسىنداي تىعىرىقتان الىپ شىقتى. ساياسي ارەناعا شىققانىنا 25 جىل عانا بولعان قازاقستان قازىر بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تانىمال, ءىرى دەرجاۆالار ساناساتىن ەلگە اينالدى. دەكلاراتسيادان قازاقستاننىڭ 25 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن جولىن كورەمىز. ونىڭ بارلىعى دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى ەكەنى اقيقات. ەلباسى بىرىڭعاي ساياساتقا عانا ءمان بەرگەن جوق, ول «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىمدا بولدى. سوندىقتان ەلدىڭ ءوندىرىسىن دامىتىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن قانشاما باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلدى. جىل سايىن قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىندا الداعى اتقارىلار ىستەردى حالىق ءبىلىپ وتىردى. قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ەڭ جوعارى دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋدى ماقسات ەتىپ قويعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى جاڭا سيپاتتاعى ستراتەگيالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. قازاقستان بۇگىندە وسى ستراتەگيادا ايتىلعان جولدان اداسقان جوق. ەكونوميكا سەرپىندى دامۋ ۇستىندە. تەك شيكىزاتقا ارتىلماي, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە ماڭىز بەرىلدى. مىسالى, بۇرىن ماشينا جاساۋ ونەركاسىبى قازاقستان ءۇشىن قول جەتپەستەي كورىنەتىن. قازىر ءوزىمىز تۇراتىن قوستانايدا شەتەلدىك برەند اۆتوموبيلدەر شىعارىلىپ جاتىر. ەلىمىزدە مىڭداعان جۇمىس ورنى اشىلدى. قازاقستان سىرت ەلدەرگە تەك قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكاسىمەن عانا بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىن بايىپتى ساياساتىمەن دە تانىمال بولدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى. «قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز ەلىنىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق, بۇكىل ادامزاتتىڭ تاعدىرى ءۇشىن وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الا وتىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر رەتىندە تانىلدى» دەپ كورسەتىلگەن دەكلاراتسيادا. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى. دەكلاراتسيادا ەلىمىز ءۇشىن ەلباسىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىمەن, قاجىرلىلىعىمەن اتقارىلعان وتە ماڭىزدى ءىس اتاپ كورسەتىلگەن. ول الەمدە جەر اۋماعى ءجونىنەن توعىزىنشى ورىن الاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋى بولاتىن. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزسىز تاريحي جەتىستىگى دەپ ايتۋىمىز كەرەك. قازاقستان بۇگىندە وڭىرلىك جانە جاھاندىق پروتسەستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالعان. كوپتەگەن بەدەلدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولدى. بيىل قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا العاشقى بولىپ 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, ەلباسىنىڭ دا حالىقارالىق بەدەلىن كورسەتسە كەرەك. دەكلاراتسيادا «حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستاردى دامىتۋداعى ۇلەسىن لايىقتى باعالاي وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋدى سەنىپ تاپسىردى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل قازاقستاننىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنىن بايقاتادى. كەلەر جىلى ەلىمىزگە ميلليونداعان تۋريستەر كەلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز, حالىقارالىق كورمەنى وتكىزۋگە قارقىندى دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. ال ەلباسىنىڭ تىكەلەي پەرزەنتى ىسپەتتەس استانا قالاسى تۋرالى ءسوز ءوز الدىنا! تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 25 جىلىندا وسىنداي تولاعاي تابىستارعا جەتكەن ەلىمىز «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن العا باسا بەرمەك. ەركىن ءابىل, قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قوستانايتابىسىمىز تاسي بەرسىن
پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قابىلدانعان دەكلاراتسيانىڭ مازمۇنىمەن تانىسقاندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرعانىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزدىم. شىن مانىندە كەڭەس وداعىنىڭ بودانىندا بولعان كەزدە كورمەگەن يگىلىكتەرگە قازىر قولىمىز جەتتى. قازىر ۇلان-بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە ماقتانىشپەن ايتاتىنداي جاسامپاز ىستەردىڭ ناقتى كۋاسى بولىپ كەلەمىز. مۇنىڭ جارقىن مىسالىن ءوزىم ۇزاق ۋاقىت قىزمەت جاساپ, ۇرپاعىمدى وربىتكەن يندەر اۋدانىنىڭ اۋماعىنان كەلتىرە الامىن. ءبىزدىڭ اۋدانىمىز جايىق وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىن جاعالاي قونىستانعان. ءتورت ت ۇلىك مال دا وسىرىلەدى, كوكونىس, باقشا داقىلدارى دا ەگىلەدى. اۋداننىڭ اۋماعىندا بورات, گيپس, تۇز سەكىلدى تابيعي بايلىقتار دا جەتكىلىكتى. الايدا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن جازدا مالدىڭ قيىمەن, قىستا كومىرمەن ءۇيىمىزدى جىلىتۋشى ەدىك. اۋىلداردان اۋدان ورتالىعىنا, اتىراۋعا قاتىنايتىن جولىمىز شۇرق تەسىك بولىپ جاتاتىن. ءبىزدىڭ اۋداننىڭ تۇرعىندارى ورتالىقتاندىرىلعان اۋرۋحاناسىز ءومىر ءسۇردى. ىرگەمىزدەگى بورات, گيپس, تۇز سەكىلدى تابيعي بايلىقتار يگەرىلمەدى. ەندى قازىر ءبارى باسقاشا, بۇگىنگى ءومىرىمىز دە, تۇرمىسىمىز دا جاقساردى. ارينە, كىم يگىلىككە قول جەتكىزگىسى كەلمەيدى؟ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا تۇرمىسىمىز جاقسارار, تابيعي بايلىقتى كادەمىزگە جاراتار دەگەن ۇكىلى ءۇمىتتىڭ جەتەگىندە بولدىق. ءۇمىتىمىز الدامادى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جايىق وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىن بويلاي اتىراۋدان يندەر اۋدانىنا دەيىن تاقتايداي تەگىس ەكى كۇرە جول سالىندى. اۋداننىڭ ورتالىعىندا اۋرۋحانا دا, ەمحانا دا پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر ءار اۋىلعا, ءار ۇيگە تابيعي گاز جەلىسى تارتىلىپ, كۇل شىعارىپ, وت جاعۋدى ابدەن داعدىسىنا اينالدىرعان ايەلدەر اۋىرتپالىقتان ارىلدى. جايىق وزەنىنىڭ ۇستىنەن كوپىر سالىنىپ, اۋدان تۇرعىندارىنىڭ قاتىناسى جەڭىلدەدى. ءدال قازىر اۋدانىمىزدا جاڭادان 10 نىساننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ناقتىلاي ايتقاندا, 3 مادەنيەت ءۇيى, 3 جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپ, 1 بالاباقشا, 60 پاتەرلىك ءۇش قاباتتى تۇرعىن ءۇي, 1 ساز مەكتەبى جانە ءبىر فاپ-تىڭ جاقىن ارادا پايدالانۋعا بەرىلەتىندىگىن بۇرىن-سوڭدى اۋدانىمىزدا بولماعان جاڭالىق ەكەنىن جاريا ەتكىم كەلەدى. بۇل – ەلىمىزدىڭ قارجىلىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان وركەندەگەنىنىڭ بەلگىسى, تاۋەلسىزدىكتىڭ يگىلىگى مەن جەمىسىن ءار ءوڭىر, ءار اۋدان, ءار اۋىل تۇرعىندارى كورىپ وتىرعانىنىڭ جارقىن مىسالى. وسىنداي جاسامپاز ىستەردىڭ ەل ىشىندە كوپتەپ اتقارىلۋى اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ وتانشىلدىق, ەلجاندىلىق رۋحىن وياتقانى داۋسىز. سول سەبەپتەن, دەكلاراتسيادا ايتىلعان جەمىستى جەتىستىكتەرىمىزدى ءار ورتادا – ۇجىمداردا, وقۋ ورىندارىندا كەڭىنەن تانىستىرۋ قاجەت-اۋ دەپ ويلايمىن. ءتىپتى, ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا «تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا ارنايى ساباقتار وتكىزسە دە ارتىق بولماس ەدى. ويتكەنى, كەلەشەك ۇرپاقتى مەكتەپ جاسىنان وتانشىلدىققا, ەلدى سۇيۋگە, تاۋەلسىزدىكتى قادىرلەي بىلۋگە ۇندەۋ مەن ۇيرەتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە مەكتەپ وقۋلىقتارىندا تاۋەلسىزدىك تاريحى ءالى تولىق قامتىلىپ بولعان جوق. جالپى, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسيانىڭ ءار قازاقستاندىقتىڭ ەلجاندىلىق رۋحىن بيىكتەتەتىن ماڭىزى مەن ءمانىن, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق ەلىن الەمدىك كوشباسشى مەملەكەتكە اينالدىرۋ ماقساتىنداعى ولشەۋسىز ءارى جاسامپاز ەڭبەگىنىڭ جەمىستى دە جەڭىستى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن تەرەڭىرەك ۇعىنۋىمىز قاجەت. وتەپ نۇريەۆ, يندەر اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى اتىراۋ وبلىسى