«باتپانداپ كىرگەن كەسەل, مىسقالداپ شىعادى» دەمەكشى, 2008 جىلعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى مەن 2009 جىلعى « ۇلى رەتسەسسيادان» تۇرالاعان الەم ەكونوميكاسى ەندى-ەندى عانا ەس جيىپ, باياۋ دا بولسا, دامۋ باعىتىنا بەت بۇردى. جاقىندا جارىققا شىققان بۇۇ-نىڭ «الەم ەكونوميكاسىنىڭ احۋالى ءجانە بولاشاعى» اتتى ءداستۇرلى بايانداماسىندا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ 2016 جىلعى ءوسىمىن 2,6 پايىز دەڭگەيىندە باعالاپتى. ءتورتكۇل دۇنيەنى تىعىرىققا تىرەگەن « ۇلى رەتسەسسيادان» كەيىن الەمدىك ەكونوميكانىڭ مۇنشالىقتى باياۋ دامۋىنا جاھاندىق ينۆەستيتسيا قارقىنىنىڭ تومەندەۋى, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدانىڭ قىسقارۋى, ەڭبەك ءونىمدىلىگىنىڭ باياۋ ءوسۋى, الەم ەلدەرىندەگى قارىز دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى سەبەپ بولىپ وتىر.
بۇۇ-نىڭ اتالمىش بايانداماسىندا ءۇندىستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى سوڭعى جىلدارى وتە جوعارى ەكەندىگى كورسەتىلىپ, 2017 جىلى بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 7,7 پايىزعا جەتەتىندىگىنە بولجام جاسالىپتى. باياندامادا جاھاندىق جالپى ءونىم كولەمىنىڭ ءوسىمى 2017 جىلى 2,7 پايىزدى, ال 2018 جىلى 2,9 پايىزدى قۇرايتىندىعى ايتىلعان. بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ ءپىكىرىنشە, بۇل كورسەتكىشتەر نەگىزىنەن الەم ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمىن ەمەس, داعدارىستان كەيىن تولىق تۇراقتانا باستاعانىن ءدالەلدەيتىن كورىنەدى.
ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) جاھاندىق ەكونوميكانىڭ 2017 جىلى 3,4 پايىزعا وسەتىندىگىن العا تارتادى. جالپى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلارى ۇستىمىزدەگى جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋ جولىنا نىق بەت بۇراتىندىعىن ءبىراۋىزدان ماقۇلدايدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, اقش ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ارتادى, Brexit-كە قاراماستان كارى قۇرلىقتاعى دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى دا العا باسادى. قىتايدىڭ دامۋ دەڭگەيى دە 6 پايىزدان ءتومەندەمەۋگە ءتيىس. ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىندا جوعارى دامۋ قارقىنى ساقتالىپ, ءوسىم دەڭگەيى 7,7 پايىزدان اسادى. رەسەي مەن برازيليا ەكونوميكاسىنىڭ دا ءبىرشاما جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزەتىندىگىنە قاجەتتى العىشارتتار بار. دامۋشى ەلدەر توبىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى دا 2017 جىلى جوعارى دامۋ دەڭگەيىندە بولادى.
جاھاندىق ەكونوميكانىڭ نىق دامۋ باسپالداعىنا كوتەرىلۋىنە ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس اياسىنداعى تسيفرلى تەحنولوگيانى اكەلگەن عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس بەرىك تۇعىر بولىپ تۇر. تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا تيگىزەتىن يگى ىقپالى بارعان سايىن ارتا بەرمەك. ءماسەلەن, الداعى ۋاقىتتا اگروونەركاسىپتىك كەشەن, قايتا ءوڭدەۋ ونەركاسىبى, ەنەرگەتيكا سالالارىندا رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر ورىن الاتىن بولادى. ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا اقپاراتتىق-تسيفرلى تەحنولوگيا شەشۋشى ءرول اتقارماق. بۇل بىرىنشىدەن, ءتيىمدىلىك پەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن جەدەل ارتتىرا وتىرىپ, ءوندىرىستى جانە تۇتىنۋ دەڭگەيىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى, ەكىنشىدەن, بارلىق دەلدالداردىڭ ءمۇمكىندىگىن جوققا شىعاراتىن تاۋار جانە قىزمەتتى ءوندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار اراسىندا ءتىكەلەي بايلانىستىڭ جۇيەلى قۇرىلىمىن قالىپتاستىرادى.
بولاشاق دامۋ قارقىنىنىڭ شەشۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكولوگيا بولماق. ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ كەشەندى تيىمدىلىككە جەتكىزەدى. «جاسىل» ەكونوميكانى ورىستەتۋ رەسۋرستاردىڭ بارلىق تۇرلەرىن, ونىڭ ىشىندە ەڭبەك رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ يگىلىگىن ەسەلەپ, تابىستى ارتتىرادى.
جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, ءۇستىمىزدەگى جىلى اقش ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى دامۋ قارقىنى بۇكىل الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋىنا يگى ىقپال ەتەدى. بىلىكتى ساراپشىلار 2017 جىلى اقش ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2,5 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ بولجايدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ءوزىنىڭ اقش ەكونوميكاسىنىڭ 2017 جىلعى ءوسىمى 2,2 پايىز بولادى دەگەن بۇرىنعى بولجامىن وزگەرتىپ, بيىلعى ءوسىم 2,3 پايىزدى قۇرايدى دەگەن اقپارات تاراتىپ وتىر. بۇل جاڭا پرەزيدەنت دونالد ترامپ اكىمشىلىگى ەلدەگى ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ قارقىنىن بارىنشا جەدەلدەتەدى دەگەن بولجامدى راستايدى.
ساراپشىلار ەۋروپالىق وداق ەلدەرى ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2016 جىلعى 1,7 پايىزدان 2017 جىلى 1,5 پايىزعا دەيىن ءتومەندەيدى دەگەن پىكىر ايتادى. بۇل ەڭ الدىمەن, ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى تومەندەيدى دەگەن بولجامنان تۋىنداپ وتىر. «برەكسيت» بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ باستالۋى ءجانە ونىڭ بارىسى 2016 جىلعى ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسىنىڭ 1,9 پايىز دەڭگەيىندەگى ءوسىمىن 2017 جىلى 0,9 پايىزعا دەيىن ءتومەندەتۋى مۇمكىن.
الەم ەكونوميكاسىنىڭ ەرتەڭى كوڭىلگە ءبىرشاما سەنىم ۇيالاتقانىمەن ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويىن الاڭداتقان ءماسەلەلەر دە بارشىلىق. دۇنيە ءجۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن ءتۇيىنى كۇردەلى پروبلەما – جۇمىسسىزدىق. بىرقاتار مەملەكەتتەردەگى, ماسەلەن, جاپونيا, گەرمانياداعى جۇمىسسىزدىق تومەندەپ, جاھاندىق داعدارىسقا دەيىنگى دەڭگەيگە جەتىپ قالعانىمەن, الەم بويىنشا بۇل كەلەڭسىزدىك ۋشىعىپ تۇر. ەۋروايماق ەلدەرىندەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2016 جىلى 10,0 پايىزدان تومەندەگەن جوق.
جاقىندا داۆوستا وتكەن بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمدا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسشىسى كريستين لاگارد الەم ەكونوميكاسىنىڭ الدىندا تۇرعان ءبىرنەشە قاتەرلەردى اتاپ كورسەتتى. «حالىقارالىق ساۋدانى ءبولشەكتەپ يەلەنۋ پيعىلىنىڭ ءوسۋى, الەمدىك جەتەكشى ەكونوميكالاردا ەكونوميكالىق پروتەكتسيونيزمنىڭ بەلەڭ الۋى, سالىق جۇيەسىندەگى ءيلىك-
ءتىرۋ (باعىندىرۋ) ساياساتىنىڭ كۇشەيۋى بيىلعى جىلى الەم ەكونوميكاسى ءۇشىن ەلەۋلى پروبلەمالار تۋىنداتادى», – دەدى حۆق باسشىسى جاھاندىق باسقوسۋدا ءسويلەگەن ءسوزىندە.
جالپى, سوڭعى كەزەڭدە ءبىرقاتار بەدەلدى ساراپشىلار 2016 جىل جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ سوڭى, ەندى «كورپەگە قاراي كوسىلەتىن» تۇيىقتالۋ ءداۋىرى باستاۋ الادى دەگەن پىكىر ايتادى. وعان ءوڭىرلىك دامۋ ءۇردىستەرىنىڭ ارتۋىن, ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان باس تارتۋىنا اكەلگەن «برەكسيتتى», اقش-تىڭ 45-ءشى پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ جەڭىسكە جەتۋىن, ەۋروپالىق ەلدەردەگى جاھاندانۋعا قارسى قوزعالىستاردىڭ كۇشەيۋىن مىسالعا كەلتىرەدى. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جاھاندانۋ ءداۋىرىنە نۇكتە قويۋعا ەرتەرەك. جاھاندانۋ – بۇل الەمدىك دامۋ ءۇردىسىنىڭ بولماي قويمايتىن قاجەتتى قۇبىلىسى. ال ءبۇگىنگى ءوڭىرلىك پيعىلداردىڭ ارتۋى دا جاھاندانۋ قۇبىلىسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا قوزعالاتىن تەرەڭ ءاڭگىمە الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
ازىرگە ايتارىمىز, 2017 جىلى ءجانە تاياۋ بولاشاقتا ازيا الەمدىك ەكونوميكانىڭ درايۆەرى بولىپ قالماق. PwC (Pricewaterhous Coopers) ەكونوميستەرىنىڭ ايتۋىنشا, قىتاي مەن ءۇندىستان الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسىمىنە ىقپالدى اسەر ەتەدى. «ازيا بۇرىنعىسىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ جىلدام دامۋشى ءوڭىر بولىپ قالادى, الايدا ەندىگى باستى نازار قىتايدان ءۇندىستان مەن يندونەزياعا اۋىساتىن بولادى», دەيدى PwC ەكونوميستەرى ءوز باياندامالارىندا. ەندەشە, 2017 جىل الەمدىك ەكونوميكانىڭ 2008 جىلعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى مەن 2009 جىلعى « ۇلى رەتسەسسيا» سالدارىنان تازارىپ, شىنايى دامۋ ۇردىسىنە شىعاتىن كەزەڭى بولماق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»