تاريحتا ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولىپ, ۇمىتىلعان تۇلعا كوپ, سونىڭ ءبىرى – قازاقتان شىققان تۇڭعىش دراماتۋرگ, قوعام قايراتكەرى يشانعالي مەڭدىحانوۆ.
ادىلەت جولىندا
1872 جىلى بوكەي ورداسىندا دۇنيەگە كەلگەن يشانعالي 1883 جىلى حان ورداسىنداعى باستاۋىش مەكتەپتى, 1885 جىلى ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. ول 1886–1891 جىلدارى ورىنبورداعى قىرعىز (قازاق) مۇعالىمدەر مەكتەبىندە وقىپ, بايماعامبەت تايعوجين, يبراگيم شىناروۆ, قۇرمانعالي سۇيەرباەۆ, احمەت قوشقارباەۆ, قوسمۇحامەد جاباعين, نۇرعالي رامازانوۆ, ۇمبەتقالي دۇيسەنبين, نۇرعالي قۇلجانوۆتارمەن بىرگە ءبىتىرىپ شىققان العاشقى تولقىن قازاق مۇعالىمدەرىنىڭ ءبىرى ەدى.
دەرەكتەرگە قاراعاندا, يشانعاليدىڭ اكەسى مەڭدىحان اسا باي بولماعان, كەرىسىنشە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ الدىندا جازىقتى بولىپ, يتجەككەنگە ايدالعان. ونىڭ ايگىلى كۇيشى سەيتەك ورازاليەۆپەن بىرگە ساحاليننەن قاشىپ كەلگەنى ەل ىشىندە ايتىلادى. قالاي بولعاندا دا يشانعالي اكە داڭقىمەن, اتا داۋلەتىمەن كوتەرىلگەن ادام ەمەس, ءوزىنىڭ ەرەكشە العىرلىعىمەن العا شىققان تۇلعا.
1891–1902 جىلدارى اقتوبە وڭىرىندە اۋەلى مۇعالىم, كەيىن ءتىلماش قىزمەتىن اتقارعان يشانعالي حح عاسىردىڭ باسىندا تۋعان جەرىنە – بوكەي ورداسىنا ورالادى. مۇندا ول 1904 جىلى قامىس-سامار قيسىمىندا حاتشى, 1905–1907 جىلدارى تالوۆكا جانە قامىس-سامار بولىمدەرىندە دەپۋتات, 1908–1915 جىلدارى قامىس-سامار قيسىمى جانە ەكىنشى تەڭىز جاعالاۋى وكرۋ-گىندە اكىمنىڭ (پراۆيتەل) كومەكشىسى بولىپ ىستەيدى. زامانداستارى ونىڭ ساۋاتتى, ءىس قاعازدارىن قاتەسىز جۇرگىزەتىن بىلىكتى مامان بولعانىن جازادى.
بوكەيلىكتە يشانعالي وباعا قارسى كۇرەس جۇمىسىنا دا بەلسەنە ارالاسىپتى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن 1911 جىلى قاڭتاردا پاتشا جارلىعىمەن اننا لەنتاسىنداعى التىن توسبەلگىمەن ماراپاتتالعان. 1912 جىلى قامىس-سامار قيسىمىنىڭ ۋاقىتشا پراۆيتەلى بولىپ ءجۇرىپ, «قازاقستان» گازەتىنىڭ تارالۋىنا دا بارىنشا قولداۋ جاساعان. ونىڭ ەل ىشىنەن 30 ادامدى گازەتكە جازدىرىپ, رەداكتسياعا 100 سومداي قاراجات جىبەرگەنى سول باسىلىمدا جازىلعان.
ەستەلىكتەردە يشانعاليدىڭ اكىمدىك قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە بارىنشا حالىقشىل, ءادىل بولعانى, ادىلەتسىزدىككە توزبەيتىنى, جۋانداردان مومىننىڭ اقىسىن الىپ بەرەتىنى ايتىلادى. سودان دا بولار, 1916 جىلى قازاقتاردى تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى پاتشا جارلىعى شىققاندا, يشانعالي ۋاقىتشا كەڭەسكە ارنايى ءوتىنىش بەرىپ, وسى ىسكە ۋاكىل بولۋدى سۇرايدى. سوندا ءجۇرىپ ول ءتىزىم جاساۋداعى ادىلەتسىزدىككە قارسى شىعادى, قازاق جاستارىنا اراشا تۇسۋگە تىرىسادى. سەيىتقالي مەڭدەش ۇلى 1916 جىلى بوكەيلىكتە جىگىت الۋدا بولعان زاڭسىزدىقتى ايتا كەلە: «ولاردىڭ جولسىزدىعىن اشىپ, سوتقا تارتتىرۋعا بىرەۋدىڭ دە باتىلى بارمادى. جالعىز قامىس-سامار قازاعى يشانعالي مەڭدىقان ۇلى بولماسا», دەپ جازعان ەدى.
تۇڭعىش دراماتۋرگ
زەرتتەۋشىلەر مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ, يساتاي كەنجاليەۆتىڭ, ماقسات ءتاجى-مۇراتتىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, يشانعاليدىڭ العاشقى پەسالارى توڭكەرىستەن كوپ بۇرىن جازىلعان. مىسالى, جانىبەكتىك ش.بۇلقاشەۆ 1966 جىلى: «1912 جىلى يشانعالي ءوزىنىڭ «مالدىباي» اتتى كىتابىن جازىپ شىعاردى. 1913 جىلى يشانعاليدىڭ «سورلىلار» اتتى ەكىنشى پەساسى, كوپ ۇزاماي-اق «ۇيشىك-ۇيشىك» دەگەن كۇلكىلى پەساسى شىقتى», دەپ جازعان.
دراماتۋرگتىڭ ءومىر جولىن العاش تياناقتى زەرتتەگەن مۇستافا ىسماعۇلوۆ «يشاقاڭنىڭ «مالدىباي», «بايعۇستار», «ۇيشىك, ۇيشىك» اتتى ءۇش پەساسىنىڭ كوشىرمەسىن اكادەميانىڭ قولجازبا قورىنان تاپتىق. ءبىر پەساسى 1910 جىلى, ءبىر پەساسى 1910–1912 جىلى جازىلعانى كوشىرمەدە كورسەتىلىپتى», دەيدى. ال تاعى ءبىر بوكەيلىك عابيت سارىباەۆ «مەن 1908–1912 جىلدارى جاڭاقالادا «يبراگيميا» مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەنىمدە «مالدىباي» پيەساسىن ءبىرىنشى قويعاندا ءزابيرا كەلىنشەك بولىپ ويناعام», دەيدى.
قازاق تەاترىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تۋرالى 1950 جىلى شىققان ەڭبەگىندە شاحمەت قۇسايىنوۆ بىلاي دەيدى: «1905 جىلعى رەۆوليۋتسيادان كەيىن ىشكى روسسيادان شەت ايماقتارعا جەر اۋدارىلعان ورىستىڭ پروگرەسشىل-دەموكرات وقىعاندارى بوكەيگە (ورتالىعى وردا) كەلىپ, مەكتەپتەردە ساباق بەرەدى. قازاق جاستارىنىڭ ويانۋىنا, ۇلت مادەنيەتىندە العاشقى قادام جاساۋىنا, ءسوز جوق, سولاردىڭ ىقپالى تيەدى. 1917 جىل سولاردىڭ باسشىلىعىمەن وردا قالاسىندا قازاق جاستارىنان تەاتر ترۋپپاسىن ۇيىمداستىرادى. ترۋپپانى رەۆوليۋتسيادان بۇرىن «مالدىباي» كومەدياسىن جازعان دراماتۋرگ مەڭدىحانوۆ يشانعالي باسقارادى. مەڭدىحانوۆتىڭ قولجازبا كۇنىندە حالىق اراسىنا تاراعان كومەديالارى وسى ترۋپپانىڭ كۇشىمەن تۇڭعىش رەت ساحناعا قويىلادى».
1957 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاق سسر-نىڭ تاريحى» اتتى زەرتتەۋدە دە قازاق ۇلتتىق دراماتۋرگياسىنىڭ العاشقى قادامى يشانعالي مەڭدىحانوۆتىڭ «مالدىباي» پەساسىنان باستالاتىنى كورسەتىلگەن.
يشانعاليدىڭ قازاسى
1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن بوكەي ورداسىندا جاڭا ۇكىمەت – ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى ورنايدى. سول جىلى 21 ساۋىردە يشانعالي مەڭدىحان ۇلى باقتىگەرەي قۇلمانوۆ, باتىرقايىر نيازوۆ, ءۋاليتحان تاناشەۆ, ءماجيت شومبالوۆ, شافحات بەكمۇحامەدوۆ, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ سەكىلدى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن بىرگە بوكەي ورداسى قازاقتارىنىڭ سيەزىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسادى. سيەزدە باقىتكەرەي قۇلمانوۆ استراحان ولكەسى قازاقتارىنىڭ كوميسسارى بولىپ سايلانىپ, ي.مەڭدىحان ۇلى ونىڭ كومەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى. وسى سيەز بۇرىن استراحان وبلىسى قۇرامىنداعى بوكەي ورداسىن اۆتونوميا ەتىپ ءبولۋ تۋرالى قارار قابىلداعان. ارتىنشا, 1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا بوكەي ورداسى جەكە اكىمشىلىك بىرلىك رەتىندە ءبولىنىپ, بوكەي گۋبەرنياسى بولىپ جاريالاندى.
بوكەيلىكتە بۇدان كەيىنگى وقيعالار وتە قىزۋ, قىم-قۋىت اۋىسىپ تۇرعان. 1917 جىلعى 1 جەلتوقساندا استراحان گۋبەرنيا سىنان س.نۇرالىحانوۆ كەلىپ, ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورداداعى اتقارۋ كوميتەتىن تاراتىپ جىبەرەدى. ال 2 جەلتوقساندا وردا قالاسىندا ميتينگ ءوتىپ, بوكەي رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى قۇرىلادى. العاشىندا ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى مۇشەلەرى قاماۋعا الىنعانىمەن, كەيىن ولاردىڭ كوپشىلىگى كەڭەس بيلىگىن ورناتۋعا بەلسەندى اتسالىسادى. سولاردىڭ قاتارىندا يشانعالي دا بولادى.
1918 جىلدىڭ مامىر ايىندا وردا قالاسىندا ءى بوكەي وبلىستىق كەڭەسىنىڭ سيەزى وتكەندە, يشانعالي مەڭدىحان ۇلى ىشكى ىستەر كوميسسارى بولىپ سايلانادى. بۇعان قوسا يشانعالي وردادا اشىلعان ۇلت ىستەرى كوميسسارياتى بوكەي بولىمشەسىنىڭ باسپا ءبولىمىن باسقارادى.
بۇل ازامات سوعىسىنىڭ الاساپىران كەزەڭى ەدى. اسىرەسە بوكەيلىكتە اق پەن قىزىل الماسىپ, ونىڭ ۇستىنە ء«تۇسى» قانداي ەكەنى بەلگىسىز باندى, «كۋار» كوبەيىپ, ەلدىڭ بەرەكەسى ابدەن كەتكەن كەزى ەدى. 1919 جىلدىڭ اقپان ايىندا بوكەيلىك سوعىس كوميسسارياتىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەل ىشىنە شىققان يشانعاليدى جانىنداعى 5–6 سەرىگىمەن بىرگە باندى وتريادى ءولتىرىپ كەتەدى.
يشانعاليدى سول كەزدەگى بوكەيلىك جولداستارى, زيالى قاۋىم قاتتى جوقتاعان. «دۇرىستىق جولى» گازەتى: «يشانعالي مەڭدىحانوۆ – ىشكى وردالىقتىڭ ەڭ تازا, جىگەرلى ءھام قىزمەتكەر ازاماتتارىنىڭ ءبىرى ەدى, قازاق تىلىندە ەڭ ءبىرىنشى تياتر كىتاپتارىن (پيەسالار) جازىپ, مايدانعا قويۋشى – مەڭدىحانوۆ ەدى. ونىڭ جالعىز ىشكى وردالىق ەمەس, بار ىشكى ءبۇتىن قازاق ۇلتىنا, ءبۇتىن التى الاشقا بۇل تۋرالى ەتكەن ماعناۋي قىزمەتى وتە زور ەدى. ۇلتىمىزدىڭ قالام يەلەرىنە, جىگەرلى ازاماتتارعا وتە مۇحتاج ءبىر زاماندا مەڭدىحانوۆتىڭ ارامىزدان جوق بولۋى – ءبىز ءۇشىن زور قايعىلى ءىس. ىشكى وردالىق ءۇشىن ولسە ورنى, جوعالسا قۇنى تولمايتىن ەڭ ۇلكەن قازا» دەپ جازدى.
«تريۋمفاتوردىڭ تراگەدياسى»
يشانعالي تۇلعاسىن تاماشا زەرتتەپ, بىرنەشە ماقالا جازعان عالىم-جازۋشى ماقسات ءتاجى-مۇرات ءبىر شىعارماسىن ءدال وسىلاي اتاعان بولاتىن. شىنىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش دراماتۋرگىنىڭ قاپيا قازاسىنان باستالعان تراگەديا عاسىرعا جالعاستى دەپ ايتۋعا بولادى.
ءبىر قىزىعى, يشانعاليدى ولتىرگەن باندىنىڭ ەسىمى بەلگىلى. ول – كەيىن «قازتالوۆ جەرىندە كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەندى قاتىسقان رەۆوليۋتسيونەر» دەپ ۇلىقتالعان ەفيم پانچەنكو. يشانعاليدىڭ ولىمىنەن كەيىن بوكەي گۋبەرنەلىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ميليۋتين مەن حاتشى ۆارلاموۆتىڭ ورتالىق كوميتەتكە جازعان شاعىمىنا قاراماستان, ە.پانچەنكو جازالانباعان. جازالانباق بىلاي تۇرسىن, كەيىن رەسپۋبليكانىڭ دەربەس زەينەتكەرى اتانىپ, قۇرمەتتىڭ ءبارىن كورگەن. ءتىپتى 1962 جىلى 80 جاسىندا قايتىس بولعان كەزىندە سۇيەگى قازتالوۆ اۋدانى ورتالىعىنداعى الاڭعا جەرلەنىپ, پيونەرلەر مەن كومسومولداردىڭ لەنينيزم يدەياسىنا ادال بولۋعا انت بەرەتىن قاسيەتتى مۇيىسكە اينالعان.
كەڭەستىڭ سولاقاي ساياساتى كەزىندە اق «قارا» اتانىپ, ماعىناسى كەرى اينالعان ۇعىمدار از ەمەس قوي. بۇل دا سونىڭ ءبىرى دەپ قويا سالۋعا بولار ەدى. الايدا يشانعاليدىڭ عاسىرعا سوزىلعان تراگەدياسىنا ءدال وسى تۇلعا سەبەپتى بولعانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى.
كەزىندە شاڭگەرەيدىڭ ەسىمى اقتالۋىنا قارسى بولعان قاراسارتوۆتار سەكىلدى, يشانعاليدىڭ ەسىمى اتالۋىنا, تاريحتان وزىنە لايىق باعاسىن الۋىنا ءدال وسى پانچەنكو مەن ۇرپاقتارى, جولداستارى بارىنشا كەدەرگى جاساعان. ءتىپتى يشانعاليدىڭ قابىرىنە ەسكەرتكىش بەلگى قويىلماعان.
1965 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ «ول دا ءبىر اياۋلى ارداگەر ەدى» دەگەن ماقالاسى شىققاندا, عابيت سارىباەۆ اۆتورعا حات جازىپ: ء«سىزدىڭ 2 يۋلدە شىققان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە باسىلعان مەڭدىحانوۆ تۋرالى ماقالاڭىزدى وقىپ شىقتىم. جالپى, مازمۇنى دۇرىس جازىلعان. ادەبيەتتەن ورىن الاتىنى دا راس. بىراق مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم: مەڭدىحانوۆتى باندى ولتىرگەن جوق. ونى ولتىرگەن – قىزىل گۆارديا ءوتريادىنىڭ كومانديرى ەفيم پانچەنكو. بۇل جەردە باس ارازدىق, ايەل ماسەلەسىنىڭ دە قاتىناسى بار.
...ونىمەن قاتار مەڭدىحانوۆتى «ناعىز بولشەۆيك ەدى» دەپ كۋالىك بەرۋگە بولمايدى. العاشقى كەزەڭدە كادردىڭ كەمدىگىنەن سوۆەت ورگاندارىندا ءتۇرلى پىكىردەگى ادامدار ىستەپ ءجۇردى عوي. سوندىقتان ەستەلىك جازعانىمىزدا بۇل ماسەلە جونىندە جازباي جۇرگەنىمىز دە سول سەبەپتەن بولدى. وسىنى ءسىزدىڭ ەسىڭىزگە سالام» دەپ ەسكەرتكەن ەكەن.
بەلگىلى جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ 1968 جىلى قازاق كسر قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن چەكيست سەرىكقالي جاقىپوۆ جونىندە كىتاپ جازۋعا كىرىسەدى. وسىعان بايلانىستى قازتالوۆ وڭىرىنە دە كەلىپ, ماتەريال جينايدى. كىتاپ 1971 جىلى «سوڭعى ەرلىك» دەگەن اتپەن جارىق كورەدى. «سول كۇننەن باستاپ 1919–1922 جىلدارى ارالىعىندا پارتيا قاتارىنا كىرگەن ونشاقتى قارت كوممۋنيست «تاريحي وقيعانى دۇرىس كورسەتپەگەن» دەپ مەنىڭ ۇستىمنەن ورتالىق كوميتەت پەن باسپا ورىندارىنا ارىز-شاعىمدار قۋا باستادى» دەيدى جازۋشى. وسى داۋدىڭ ءبارى نەگىزىنەن يشانعالي مەن پانچەنكو توڭىرەگىنەن باستالاتىن...
زىليحا اپايدىڭ ارمانى
زىليحا – اكەسى قازا تاپقاندا 4 جاسىندا قالعان يشانعاليدىڭ قىزى. ول اكەسىنە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلگەنىن, كىتابى شىققانىن, قابىرى باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلعانىن كورە الماي, 2004 جىلى شەرمەندە كۇيىندە ومىردەن وتكەن.
باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا يشانعالي مەڭدىحان ۇلىنا ارنالعان بىرنەشە پاپكا ساقتاۋلى تۇر. مۇندا زىليحا اپايدىڭ تاريحشى عالىمدارمەن, بيلىك ورىندارىمەن جازىسقان حاتتارى مۇقيات ساقتالعان. اۋىلدا تۇراتىن قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ جازىقسىز ءولىم قۇشقان اكەسى – قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش دراماتۋرگى يشانعالي مەڭدىحان ۇلىنىڭ ەسىمىن اقتاۋعا تىرىسقان يتجاندى ارەكەتى وسى قۇجاتتاردان انىق كورىنەدى. امال نە, كەڭەس وكىمەتى جىلدارى پانچەنكوشىلار تاراپىنان بولعان قارسىلىق تاۋەلسىزدىك جىلدارى بويكۇيەزدىك پەن سالعىرتتىققا ۇلاسىپ, پەرزەنت ارمانى اقىرى ورىندالماعان...
ي.مەڭدىحانوۆتىڭ اعارتۋشىلىق ەڭبەگى تۋرالى جارىق كورگەن ءار ماقالادان كەيىن رەداكتسيا ارىز-شاعىمنىڭ استىندا قالىپ, اقتالۋعا ءماجبۇر بولعان. 1986 جىلى ماقسات ءتاجى-مۇراتتىڭ ء«ىزى جاتىر تەپسەڭدە» ماقالاسى فۋرمانوۆ اۋداندىق گازەتىندە جاريالانىسىمەن, پانچەنكونىڭ كورشى قازتالوۆ اۋدانىندا تۇراتىن ورەن-جارانى ورە تۇرەگەلىپ, ءتيىستى ورىندارعا شاعىمدانعان. سول ورىنداردىڭ قىسىمىمەن اۋداندىق گازەت حايدار ەرمۇراتوۆتىڭ «اۋىلداعى وكتيابر» اتتى كىتابىنىڭ پانچەنكونى ماراپاتتايتىن تۇسىنان ءۇزىندى جاريالاپ, بىلايشا ايتقاندا, وقىرماندارىنان كەشىرىم سۇراپتى.
1974 جىلى زىليحا اپايدىڭ اكەسى يشانعالي مەڭدىحانوۆتىڭ بەيىتىنە بەلگى قويۋ جونىندە قازاق كسر مينيسترلەر سوۆەتىنە جازعان ارىزى اينالىپ كەلىپ جۇلدىز كەڭشارىنىڭ ديرەكتورىنا تاپسىرما بولىپ جەتكەن. ءسويتىپ, سول جىلى 3 قازاندا كەڭشار ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى كەنجەتاي حايرۋللين, پارتكوم حاتشىسى امىرگەرەەۆ, ينجەنەر عۇبايدوللا مۇحيتوۆ, اۋىلكەڭەس حاتشىسى, تاعى باسقا ءبىر توپ مامان قاراعاشتى وبا دەگەن كونە قورىمداعى يشانعالي مەڭدىحانوۆ زيراتىنىڭ باسىنا تەمىردەن بەلگى قويۋعا كەلىسىپ, جۇمىسقا كىرىسەدى. بىراق جوعارىداعىداي قارسىلىق سالدارىنان ءىس اياعىنا جەتپەگەن.
1979 جىلى عالىم مۇستافا ىسماعۇلوۆ الماتىدان ارنايى كەلىپ, قارتتاردىڭ, كۋاگەرلەردىڭ كومەگىمەن يشانعالي مەڭدىحانوۆ بەيىتىنىڭ ورنىن انىقتاپ, اكت تولتىرادى. بۇل ءماجبۇرلى شارا ەدى: ويتكەنى ارادا وتكەن 60 جىل ىشىندە ەش بەلگى قويىلماعان دراماتۋرگتىڭ قابىرى جەرمەن جەكسەن بولىپ, ونى بىلەتىن ادامدار دا ازايىپ قالعان. مۇستافا اعاي سول جولى قابىر ورنىنا ۋاقىتشا 3 مەترلىك اسبەست تۇربا كومگەنىن جازعان.
...ارادا تاعى ونداعان جىل وتەدى. توقسانىنشى جىلدارى تاۋەلسىزدىك ەيفورياسى ءوتتى. ودان كەيىن نارىقتىڭ الاساپىران داۋىلى اۋىلداردى شايقاپ كەتتى عوي. سول جىلدارى جۇلدىز اۋىلىندا ءۇي سالعان ءبىر كىسى يشانعالي قابىرىنىڭ باسىنا ۋاقىتشا قويىلعان تۇربانى پەشكە مۇرجا قويۋعا سۋىرىپ الىپتى. وسىلايشا, قازاقتىڭ تۇڭعىش دراماتۋرگىنىڭ قابىرى مۇلدەم ۇمىتىلدى...
ەپيلوگ
كەيىنگى جىلدارى يشانعالي مەڭدىحانوۆ مۇراسىنىڭ جالعىز جوقشىسى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى دەسە دە بولادى. تاريحي تۇلعا جونىندەگى ەڭ تولىمدى ماتەريالدار – قۇجات كوشىرمەلەرى, باق ماقالالارى, كونە سۋرەتتەر, كوپتەگەن حات وسى مۋزەي قورىندا مۇقيات ساقتالعان. ءتۇرلى اتاۋلى داتالار كەزىندە كورمە وتكىزىپ, ەكسپوزيتسيا جاڭعىرتىپ تۇراتىن مۋزەي ۇجىمى زىليحا اپايدىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى دراماتۋرگ تۇلعاسىنا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ىزدەنىپ جۇرگەن باقتىلى بورانباەۆا, ەرسۇلتان نۇرعيسا ۇلى سىندى تاريحشىلار نەگىزگى دەرەكتى ءدال وسى مۋزەي قورىنان الىپ جۇرگەنى راس.
بيىل باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اشىلعانىنا 190 جىل تولادى. وسى داتاعا وراي «مۋزەي مۇراسى» دەگەن سەريامەن بىرنەشە جيناق باسپادان شىقالى وتىر. سونىڭ ءبىرى – يشانعالي مەڭدىحان ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن قامتيتىن تۇڭعىش تولىمدى جيناق.
بۇيىرسا, زىليحا يشانعاليقىزىنىڭ ءومىر بويى كوكسەگەن تاعى ءبىر ارمانى جۇزەگە اساتىن سياقتى. بيىل كوكتەمدە, بەسقوناقتىڭ قارساڭىندا مۋزەي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان ءدۇزباتىر باستاعان ءبىر توپ ازامات قازتالوۆ اۋدانى قاراسۋ اۋىلدىق وكرۋگىندەگى جۇلدىز, تورتپىشەن اۋىلدارىنا ارنايى بارىپ قايتتىق. جۇلدىز اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سارسەنبى انۋحانوۆتىڭ كومەگىمەن تۇڭعىش دراماتۋرگتىڭ قابىرىنىڭ ورنى قايتادان ناقتىلانىپ, GPS كوورديناتى قاعازعا ءتۇسىرىلدى, اكت جاسالدى. بۇل ىسكە وكرۋگ اكىمى سۇڭعات قاجىعاليەۆ قولعابىس قىلىپ, ءوز كولىگىمەن الىپ جۇرگەنىن ايتايىق. وسى ماڭداعى ءۇشاشا قىستاۋىندا كوپ جىل مال باققان سارسەنبى مۇرات ۇلىنىڭ سوزىنە كۇماندانۋدىڭ قاجەتى جوق سەكىلدى: ول 1994 جىلى كونە زيراتتان اسبەست تۇربانى قازىپ العان اۋىلداسىنىڭ ارەكەتىن ءوز كوزىمەن كورگەن, قابىر ورنىن جادىندا جاقسى ساقتاعان. ەندىگى جوسپار – دەمەۋشى ازاماتتاردىڭ كومەگىمەن قازاقتىڭ اياۋلى ءبىر تۇلعاسى, تۇڭعىش دراماتۋرگ يشانعالي مەڭدىحان ۇلىنىڭ قابىرى باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ.
باتىس قازاقستان وبلىسى