«زامان وزگەردى, سەن دە وزگەر», دەپ تۋعان حالقىنا حاكىم ابايدىڭ ارناعان وسيەتى ەسىمىزدە. سول اباي ايتقان, اباي مەڭزەگەن وزگەرىستەر ۋاقىت وتە كەلە ارناسى كەڭەيىپ, بارىنشا كۇردەلەنىپ بۇگىنگى تاۋەلسىز زامانىمىزدا دا ءوزىنىڭ وكتەم تالابىن الدىمىزعا تارتىپ وتىر.
ەندى بىردەن نەگىزگى اڭگىمەمىزگە كوشەتىن بولساق, ونى وسى زاماندا قاي حالىق بولسا دا شەتەل تاۋارىن, ەگەر ول ءوز سۇرانىسىنا قولايلى بولسا, ەشقانداي جاتسىنباي ءوز ومىرلەرىنە پايدالانۋ ءداستۇرى قالىپتاسقانىنان باستايىق. بىزدەر, قازاقستاندىقتار دا جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن جۇيرىك جەڭىل ماشينالاردى, باتىس, شىعىس ەلدەرىنەن كەلگەن كوپتەگەن تاماقتىڭ تۇرلەرىن قىتايدىڭ ءۇي جيھازىن, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءساندى تىگىلگەن كيىمدەرىن, الىس-جاقىن جىلى ەلدەردەن كەلگەن جەمىس-جيدەكتەردى, كۇندەلىكتى ومىرگە كەرەك تەحنيكا, تەحنولوگيالاردى ءوز تۇرمىسىمىزعا كەڭىنەن پايدالانۋدامىز. پايدالانا وتىرىپ, وسى تاۋارلار بىزدە نەگە شىعارىلمايدى نەمەسە نەگە ولاردىكى ارزان, ال بىزدىكى قىمبات نەمەسە شەتتەن كەلگەن تاۋاردىڭ ساپاسى بىزدەگىدەن نەگە جوعارى دەگەن سياقتى كوپتەگەن سۇراقتار تۋادى.
سوندىقتان دا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ وكتەم تالابى جانە دە بۇرىن بولماعان بىردەن-ءبىر ەرەكشەلىگى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ كەزەكتى جولداۋىندا بىزدەردى وسى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىككە شاقىرۋمەن قاتار, وعان جەتۋدىڭ جولى مەن شارتتارىن دا جان-جاقتى بايانداپ, ۇسىنىپ وتىر.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ تاعى ءبىر زور ەرەكشەلىگى – جاھاندىق باسەكەگە ءار ەل تەك ءوزىنىڭ جەر-سۋىنىڭ, ءوندىرىسىنىڭ, جالپى ەكونوميكاسىنىڭ دەڭگەيىمەن عانا ەمەس, سول ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ دۇنيەتانىمى, ءبىلىمى مەن بىلىگى, ىسكەرلىگى, جاڭاشىلدىق دەڭگەيىمەن, قورىتا ايتساق, ادامي كاپيتال دەڭگەيىمەن دە ءتۇسىپ وتىر. بۇرىن بىزدەر ادامي كاپيتال, ونىڭ ساپاسى, ەكونوميكاعا اسەرى تۋرالى كوپ ويلاي قويمايتىن ەدىك. زامان وزگەردى, قازىر ەل شارۋاشىلىعىنىڭ قاي سالاسىن الساڭ دا ونىڭ بۇگىنگى, اسىرەسە, كەلەشەكتە دامۋى, بۇرىنعىدان دا جەدەل, ءتيىمدى دامۋى تەك عىلىم جاڭالىعى, ونى ىسكە اسىرا الاتىن ءبىلىم, بىلىكتىلىك نەگىزىندە عانا مۇمكىن. ال عىلىم مەن ءبىلىم ادام سيپاتىنىڭ, ادامي كاپيتالدىڭ نەگىزىن قۇرايدى. الەم ەلدەرىنە, اسىرەسە, العا كەتكەن ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەسىنە كوز جىبەرسەك, ولاردىڭ بۇگىنگى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 70-90 پايىزىنا دەيىن عىلىم مەن ءبىلىم نەگىزىندە الىنعانىن كورەمىز.
وسىدان كەيىن بۇكىل الەم ەلدەرى بولماسا دا, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز ەلىندەگى ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جولىنا ءتۇستى, ياعني, ادامي كاپيتال جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ تاعى ءبىر وتە ماڭىزدى قۇرالى مەن كورسەتكىشىنە اينالىپ وتىر. «ءبىلىمسىز ءبىردى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعار» دەگەن دانىشپان حالقىمىزدىڭ ناقىل ءسوزى قازىر الەمدە ءىس جۇزىندە دالەلدەنگەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇگىنگى تاڭدا الەم ەلدەرى يننوۆاتسيانى, ونىڭ ءتاسىلدەرىن دە جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى قۇرالى دارەجەسىنە كوتەرۋدە. كەيبىر ەلدەردىڭ جوعارىدا ايتىلعان ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 30-40 پايىزىنا دەيىن يننوۆاتسيانى جاپپاي جانە ءتيىمدى پايدالانۋ نەگىزىندە الىپ وتىرعانىن كورەمىز.
يننوۆاتسيانى ءوز باسىم ادامنىڭ جاڭاشىلدىق قاسيەتى جانە بوسقا ايتىلعان ءسوز نەمەسە ءىس ەمەس, ءاربىر ومىرگە كەلگەن جاڭالىقتىڭ شارۋاشىلىققا تيىمدىلىگى مەن پايداسىنا قىراعىلىق كورسەتىپ, ونى ىسكە اسىرا بىلەتىن ادامي قاسيەت دەر ەدىم. وسى جاعىنان دا الەم ەلدەرى جاھاندىق باسەكەگە كىرىپ كەتتى. ۇتقاندارى ىلگەرى وزادى, ۇتىلعاندارى ورنىندا قالادى. ۇتىلعىڭ كەلمەسە, ەكونوميكاڭ, الەۋمەتتىك جاعدايىڭ جاقسى بولسىن دەسەڭ, ءوز ازاماتتارىڭدى جاڭاشىلدىققا باپتاي ءبىل, ولاردى وقىت, ۇيرەت, الەمنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن سۋسىندات, قولداۋ كورسەت, ىنتالاندىرا ءبىل. سوندا جەڭىسكە جەتەسىڭ, عىلىم, ءبىلىم, يننوۆاتسيا ارقىلى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك وسەدى.
ەلباسىنىڭ حالىققا كەزەكتى جولداۋىندا ايتىلعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى. وسى باعىتتا ءجۇرەتىن جولىمىز, ىستەيتىن ءىسىمىزدىڭ ماڭىزى وتە زور, دەيدى ەلباسى ءوز جولداۋىندا. قورىتا ايتساق, ادام ساپاسى, ادامي كاپيتال – قازىرگى زامانىمىزدىڭ, جاھاندىق ءباسەكەگە تۇسكەن الەم ەلدەرىنىڭ وسى ءۇردىسكە قابىلەتتىلىگىنىڭ شەشۋشى قۇرالى. ەلباسى وسىنداي وزەكتى, مەملەكەتتىك ماڭىزى زور ماسەلەنى شەشۋ جولدارىنا اتالعان جولداۋىندا جان-جاقتى توقتالدى.
جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىككە جەتكىزەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى جول بار ەكەنىن دە كورىپ, ءتۇسىنىپ كەلەمىز. ول – زامان تالابىنا ساي مەملەكەتتىك قۇرىلىس, مەملەكەتتىك باسقارۋ, ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جۇيەلەر. وسىلاردى زامان تالابىنا ساي ويلاستىرا جاساي ءبىلۋ, سونىڭ ارقاسىندا ىلگەرى جەدەل ءجۇرىپ, باسقالاردان قالماۋ – ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءداۋىردىڭ تاعى ءبىر وكتەم تالابى. مەملەكەتىڭدى قۇرا ءبىلىپ, ونىڭ بارلىق سالاسىنا ءتيىمدى باسقارۋ ساياساتىن جاساي الساڭ, جاھاندىق باسەكەدە ۇتقانىڭ, جاساي الماساڭ نەمەسە كەشەۋىلدەسەڭ – ۇتىلعانىڭ.
ادامزات تاريحى مەملەكەتتىك قۇرىلىس پەن ونى باسقارۋ ىسىنە ۇلكەن تالعامپازدىق كەرەك ەكەنىن سان رەت دالەلدەپ-اق كەلە جاتىر. كونە تاريحتى قوپارماي, ءوزىمىز بىلەتىن زامانعا توقتالساق تا, اتالعان تالعامپازدىق وتە قاجەت ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. مىسالى, مەملەكەتتىك ءتيىمدى جۇيە مونارحيا ەمەس, كونستيتۋتسيالى, زايىرلى مەملەكەت ەكەنى بۇگىن بارشا الەمگە بەلگىلى. كەشەگى اۆتوريتارلىق سوتسياليزم دەموكراتيا, نارىق جولىمەن جۇرگەن ەلدەردەن باسەكەدە جەڭىلىپ قالدى. وسىدان كەيىن ەگەمەن ەل رەتىندە بىزدەر دەموكراتيانى ۋاعىزداپ, نارىق ەكونوميكاسى جولىنا تۇستىك.
شيرەك عاسىر وسى جولمەن ءجۇرىپ وتتىك. كونستيتۋتسيالىق رەسپۋبليكا, وعان سايكەس بيلىك جۇيەسى قۇرىلدى. نارىق ەكونوميكاسىنىڭ شەشۋشى تەتىكتەرى ىسكە قوسىلدى. الىس-جاقىنمەن بەيبىت قاتىناستى, جاراستىقتى كوزدەگەن سىرتقى ساياسات, ەلىمىزدە ورناعان اشىق قوعام بىزدەرگە كوپتەگەن الەم ەلدەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس جاساۋعا مۇكىندىك بەردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بىزدەر جاساعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما, قۇرىلعان بيلىك جۇيەسى, جۇرگىزىلگەن ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالار بۇرىنعى ارتتا قالعان قازاقستاندى كوپ ىلگەرى جىلجىتىپ, بارلىق ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىمەن 217 الەم ەلدەرىنىڭ ىشىندە 50-55-ورىندارعا كوتەرىپ وتىر.
دەگەنمەن, مەملەكەتتىك قۇرىلىس, باسقارۋ جۇيەسى دە زامان وزگەرىسىنە بايلانىستى ونى ءارى قاراي جەتىلدىرە بەرۋدى تالاپ ەتەدى. جانە بىزدە قولدانىستا بولعان جۇيەنىڭ كەمشىلىگى دە سەزىلىپ, ونى جاقسارتۋ تالابى تۇر. وسى ماقساتپەن ەلباسى ءوزىنىڭ حالقىمىزعا ۇندەۋىندە ءبىزدەگى بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ جۇمىسىن, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن اراقاتىناسىن بۇرىنعىدان دا جاقسى وڭتايلاستىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى جانە دە ءتيىستى ۇسىنىستار جاسادى. دالىرەك ايتساق, قازىر پرەزيدەنت قۇزىرىندا بولعان كەيبىر ماسەلەلەردى پارلامەنت پەن ۇكىمەت قۇزىرىنا بەرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل بيلىكتىڭ سوڭعى ەكى تارماعىنىڭ ەلىمىزدىڭ ءتيىستى دارەجەدە دامۋىنا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز. جانە وسىعان باعىتتالعان رەفورما پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ قۇزىرلارىنىڭ ءوزارا تەپە-تەڭدىگىن دە قامتاماسىز ەتۋى كەرەك.
وسىنداي كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ قاجەتتىلىگى ءارتۇرلى دەڭگەيدە ايتىلىپ جۇرگەن بولاتىن. بىراق ونىڭ تولعاعى ءپىسىپ, قازىر كەرەكتى شەشىمدەر قابىلدانعالى تۇر. سونىمەن قاتار, ءبىزدەر الداعى ۋاقىتتا دا ەڭ جوعارى وكىلەتتىك, ونىڭ شەشۋشى تەتىكتەرىن پرەزيدەنت قولىندا بەرىك ۇستاعان رەسپۋبليكا دارەجەسىندە دامۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا, العان باعىتىمىزدان جاڭىلماي, ەل بولىپ ىلگەرى جۇرە بەرۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ پرەزيدەنت تارماعىنىڭ ماڭىزى وتە زور. دەموكراتيا جولىمەن بۇرىننان عاسىرلار بويى ءجۇرىپ كەلە جاتقان اقش سياقتى ەل دە, جاقىن ارادا وسى جولعا تۇسكەن رەسەي, قىتاي ەلدەرى دە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە باسىمدىق بەرۋدە. بۇلار دا ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىزعا جاقسى ىقپالىن كورسەتىپ وتىر.
ال ەندى وسى ساياسي رەفورمانىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىككە قاتىسى بار ما؟ ارينە, بار. ويتكەنى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى ەل ەكونوميكاسى دامۋىنا, بۇكىل ەل ءومىرىنىڭ قاي سالاسىن الساڭ دا ونىڭ زامان تالابىنا سايكەس دامۋىنا تىكەلەي جاۋاپتى جانە ىقپالى زور. دەموكراتيالىق باعىتپەن, نارىق ەكونوميكاسى جولىمەن جۇرگەن, ساياسي قۇرىلىمى ءتيىمدى قالىپتاسقان ەلدەردىڭ كوبىنىڭ ىلگەرى كەتكەنىن, ولار الەم ەلدەرىنىڭ كوش باسىندا جۇرگەنىن بىزدەر وتكەن شيرەك عاسىردا تانىپ, بىلدىك. سوندىقتان دا وسى جولمەن ءجۇرۋ ءومىردىڭ وكتەم تالابى جانە دە جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرادى.
ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما تۋرالى ۇندەۋى كەنەتتەن تۋعان ماسەلە ەمەس. الەمدەگى قالىپتاسقان ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك احۋال, ءوز ءىشىمىزدە, سىرتتا دا بولىپ جاتقان سان قيلى وزگەرىستەر ەسكەرىلىپ, ەكشەلىپ, ەلەكتەن ءوتىپ جاسالعان قادام. سوندىقتان وسىنداي رەفورمانىڭ, ساياسي جۇيەدەگى كۇردەلى وزگەرىستەردىڭ تولعاعى ءپىستى دەپ ايتا الامىز.
سونىمەن, ابايلاپ قاراساق, بىزدەر بۇگىن ەگەمەن ەل ەكەنبىز, سونىمەن قاتار, سان قيلى جاھاندىق باسەكەگە بوي ۇرعان, بەلسەنە كىرىسكەن مەملەكەت ەكەنبىز. وتكەن 25 جىلدا جاڭا مەملەكەت قۇرىپ, ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق نەگىزدە جاساقتاۋ سياقتى ۇلكەن دە كۇردەلى اسۋلاردى الىپ ەدىك, ال پرەزيدەنتتىڭ سوڭعى جولداۋىندا كورسەتىلگەن جول, دىتتەگەن ماقسات – ولار ءۇشىنشى, بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى اسقارالى اسۋ, ەلباسى اتاپ ايتقانداي, ءۇشىنشى جاڭعىرۋ ءۇردىسى بولىپ وتىر. جانە دە مازمۇنى تەرەڭ, جاۋاپكەرشىلىگى زور قادام.
بۇرىنعى جولداۋلاردا ەلباسى ەكونوميكانىڭ, الەۋمەتتىك سالانىڭ, ءبىلىم بەرۋ نەمەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ دامۋ جولدارىن جان-جاقتى كورسەتە ءبىلىپ ەدى. بىراق جالپى قازاقستان, قازاق مەملەكەتى بولىپ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ تالابى ولاردا كەشەندى تۇردە قويىلعان جوق بولاتىن. وسىنداي اسقارالى اسۋ, تاريحي تاڭداۋ اتالعان جولداۋدا ءبىرىنشى رەت ايتىلىپ وتىر.
جانە دە وسى تاڭداۋدىڭ وتكەن شيرەك عاسىرداعى ەگەمەندىك ساپارىمىزدا ايتارلىقتاي نەگىزى جاسالدى. مەملەكەتىمىز ۇلكەن سىناقتان ءوتتى, تاجىريبە جينادى. ەل ەسەيدى, جاقسى-جاماندى تانىدى, جۇرەر جولىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىندى. بيلىك باسىنداعىلار, ۇلكەن-كىشى باسشىلار وتكەن جىلداردا سانالى دا ساپالى ءومىردىڭ ۋنيۆەرسيتتەرىنەن ءوتتى, الەمدەگى وزىق ۇلگىلەردى كوردى, بويىنا ءسىڭىردى. انا سۇتىنەن باستاپ جاڭاشا تاربيەلەنگەن تەگىس ءبىر ۇرپاق بۇگىنگى رەفورمالارعا بەلسەنە ارالاسا باستادى. شەتەلدەر ءتىلىن مەڭگەرىپ, بۇكىل الەمدى كەڭىنەن ارالاعان ەل ازاماتتارىنا الەمدىك وركەنيەت تە, دەموكراتيا دا, نارىق جولى دا بۇرىنعىدان دا كوبىرەك قىرى مەن سىرىن اشا باستادى.
ەلدىككە شاقىرساڭ جانىڭنان تابىلىپ, قولدايتىن دوستار دا بارشىلىق. الەمگە ءوزىنىڭ كەمەڭگەرلىگىمەن جاقسى تانىلىپ, ءبىزدەرگە ءۇشىنشى جاڭعىرۋ جولىن ۇسىنىپ وتىرعان ەلباسىمىز ات ۇستىندە. وسىلاردىڭ ارقاسىندا الدىمىزداعى اسۋ – ءۇشىنشى جاڭعىرۋ جولى ساتتىلىككە اكەلەتىنىنە سەنىم مول.
كەنجەعالي ساعاديەۆ,
اكادەميك