عيبراتتى عۇمىر

ول ساياساتتىڭ سىزى ءوتىپ, قازاق ۇلتىنىڭ ازات باسىنا قياناتتىڭ قۇرىعى ءتونىپ كەلە جاتقان كەز-ءتىن. 1943 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ناعىز قايناعان تۇسىندا, اكەلەر قان مايدان ورتاسىندا, انالار اۋىر ەڭبەك ىشىندە جان سالىپ جۇرگەن شاقتا بالا عازيز بوستاندىق باستاۋىش مەكتەبىنىڭ تابال­دى­رىعىن اتتادى. بۇگىنگىدەي ءسان-سالتانات جوق. يىقتا دوربا, ۇستىندە جاماۋلى كيىم, تۇلكىقۇرساق جۇرسە دە سول كەزدىڭ بالا­لارى مۇعالىمنىڭ اۋزىنان شىققان ءاربىر ءبىلىمدى ءسوزدى قاعىپ الۋعا اسا ىنتالى ەدى. ساباقتان شىعا سول جەتكىنشەكتەر جۇ­­مىستىڭ اۋىر-جەڭىلىنە قاراماستان ۇلكەندەرمەن بىردەي قيامەت بەينەتكە جەگىلەتىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ, تاعدىردىڭ تارام-تارام سوقپا­عى­نا شاشىلعان نەسىبە مەن ءبىلىمدى جيناپ جەگەن جاس عازيز 1955 جىلى قىزىلجار قالاسىنداعى №5 مەكتەپتى ۇزدىك شاكىرت­تەر قاتارىندا ءتامامداپ شىقتى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەنىندە-اق ماتەماتيكا, حيميا, فيزيكا, ورىس ادەبيەتى سەكىلدى پاندەردى ءسۇيىپ وقىعان ءبىلىمدى جاس ومبى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, وزگە ۇلتتىڭ جاستارىمەن جارىسا ءجۇرىپ, اسا قاجەتتى مامان اگرونوم ماماندىعىن الىپ شىعۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. وقۋ ىزدەپ ومبى اسقان تالدىرماش جىگىت ەلگە ءبىلىمدى مامان بوپ ورالدى. ول كەزدە عازيز ەسمۇقان ۇلى ءوز الدىنا شا­­ڭىراق كوتەرگەن, قاي جۇمىسقا سالسا دا قايتپايتىن قىلشىلداعان جىگىت شاعىندا ەدى. العاشقى ەڭبەك جولىن سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىنا قاراستى بۋلاەۆ اۋدا­نىنداعى «پوبەدا» كەڭشارىنىڭ باس اگ­رونومى بولىپ باستادى. سودان كەيىن لەنين اۋدانىنا قاراستى «بۇلاق» كەڭشا­رى­نىڭ باس اگرونومى قىزمەتىن اتقاردى. وسى اۋداننىڭ ۆ.كوماروۆ اتىنداعى كەڭ­شا­رىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى. بۇل الداعى ۇزاق جىلعا سوزىلاتىن جاۋاپتى قىزمەتتەردىڭ باستاماسى عانا بولاتىن.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىن­دە نۇسقاۋشى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن عازيز ەسمۇقان ۇلى 1972 جىلدىڭ كوكتە­مىن­دە سوكولوۆ اۋداندىق پارتيا كوميتە­تىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنا تاعايى­ندال­عاندىعى جونىندە نۇسقاۋ الادى. تاپ­سى­رىلعان جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقا­رىپ شىعۋ ءوز الدىنا, ول كەزدە پارتيا مۇ­شەسىنە نەشە الۋان مىندەتتەر دە جۇكتە­لەتىن. تەك سونداي سان قىرلى سىناقتان سۇرىنبەي شىققان ادامعا عانا اسا جاۋ­اپ­تى لاۋازىمدار سەنىپ تاپسىرىلۋشى ەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان عازيز ەسمۇقان ۇلى دا سونداي ازاماتتاردىڭ قاتارىنان تابى­لىپ, 1974 جىلدىڭ تامىزىنان 1983 جىل­دىڭ شىلدەسىنە دەيىن سوكولوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىق قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. 1977 جىلى ماۋسىم ايىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ تورالقا وتى­رىسى بولادى. ول جەردە سوكولوۆ اۋدان­دىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس-تاجىريبەسى تۋ­رالى ەسەپ تىڭدالىپ, ءماجىلىستى باسقارىپ وتىرعان ۇكىمەت باسشىسى بايكەن ءاشىموۆ اۋدان باسشىسىنىڭ ەڭبەگىنە وڭ باعا بەرەدى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك ەدى. بارلىق اۋدان­دارعا جىلدىق, بەسجىلدىق جوسپار دەپ مىندەتتەمە بەرگەن پارتيا, كەڭەس تارا­پىنان جوعارى باعا الۋ تەك تازا ەڭبەك پەن جوعارعى ناتيجەنىڭ عانا كورسەتكىشى ارقاسىندا قول جەتكىزۋگە بولاتىن مارتە­بە-ءتىن. جوسپاردى ۇنەمى ارتىعىمەن ور­ىنداپ, قىزىلجار قالاسىنىڭ تۇرعى­ندا­رىن ازىق-ت ۇلىكپەن, ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا, كوكونىسپەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان اۋدان لايىقتى ماراپاتىن الماي قايت­سىن؟! تورالقا وتىرىسىنان كەيىن, كەلەسى كۇنى ءساتى ءتۇسىپ عازيز ەس­مۇ­قان ۇلى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قا­بىل­داۋىنا كىردى. ەلدى-جەر­دى كوركەيتۋ ماقسا­تى­مەن مي­نيسترلەر كەڭەسىنىڭ تور­اعاسىنان اۋدان ورتالىعىن كوركەيتۋگە دەپ 100 مىڭ سوم قارجى, 1 مىڭ شارشى مەتر جاياۋجولعا توسەيتىن بەتون تاقتا, اۋىلدىق كە­ڭەس­تەر ءۇشىن 4 جەڭىل ما­شي­نە سۇرادى. بايكەن ءاشىم­ ۇلى اۋىل ازاماتىنىڭ تىلەگىن قاناعاتتاندىرىپ, ال­­داعى ءومىر جولىنا وڭ ساپار تىلەپ شىعارىپ سالدى. عازيز ەسمۇقانوۆ 1983 جىلى قازاقستان كومپار­تيا­سى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىن­با­سا­رى, 1985 جىلدان 1988 جىلعا دەيىن جەز­قازعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, سول جىلدارى قازاقستان كومپارتيا­سى­نىڭ ءحVى سەزىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەلىگىنە كانديدات جانە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ساي­لان­دى. 1988-1989 جىلدار ارالىعىندا قا­زاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭ­گە­رۋشى جانە ورتالىق كوميتەتكە مۇشە بولىپ سايلاندى. 1989 جىلدان 1993 جىل­دىڭ ماۋسىمىنا دەيىن رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك اگروونەركاسىپتىك كوميتەتى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى, ودان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن ابىرويمەن الىپ ءجۇردى. مينيسترلىكتەگى كەزىندە عازيز ەسمۇقان ۇلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنا عىلىمي جەتىستىكتەردى, الدىڭعى قاتارلى وزىق تاجى­ريبەلەردى ەنگىزىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارىنا, سالالىق جوعارى وقۋ ور­ىندارىنا, تەحنيكۋمدار مەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەرگە جەتەكشىلىك ەتتى. كادرلاردى دايارلاۋ جانە ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ۇتىمدى پايدالانۋ مىندەتىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرا بىلگەندىگى ءۇشىن 1990 جىلى قىتايداعى ءۇرىمجى جارمەڭ­كەسىنە قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك دەلەگاتسياسىن باستاپ باردى. كەلەر 1992 جىلى اگروونەركاسىپتىك سالادا نارىقتىق ەكونوميكانى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جول­دا­رىن مەڭگەرۋ ماقساتىمەن فرانتسيا, گەرمانيا سەكىلدى دامىعان مەملەكەتتەرگە ەلىمىزدىڭ شا­رۋاشىلىق باسشىلارى مەن ماماندارىن اپارىپ, سول جىلى كۇزدە ەكىنشى رەت ءۇرىمجى جارمەڭكەسىنە قا­تىستى. ەل يگىلىگىنە جا­راي­تىن ءبىرشاما كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. كۇنى بۇ­گىندە قارقىندى ناسي­حات­تالىپ جاتقان وسىمدىك­تەردى تامشىلاتىپ سۋارۋ تا­جى­ري­بەسىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى سول 1992 جىلى يزرايل مەملەكەتىندە ءتۇسىپ ەدى. 1993 جىلى مامىر اي­ىندا ەڭبەك ءمينيسترى سايات بەيسەنوۆ باسقارعان ۇكىمەت دەلەگاتسياسى ۇلان-باتورعا بارىپ, موڭعوليا ۇكىمەتىمەن سوندا تۇرا­تىن جانە ەلگە قايتقىسى كەلەتىن قانداس­تارىمىزدى كوشىرۋ تۋرالى مەملەكەت­ارا­لىق شارتتىڭ جوباسىن دايارلاعان ەدى. تۋ­عان ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرى رەتىندە «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلۋىنا كوپ كومەك كورسەتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى­نىڭ ورىنباسارى عازيز ەسمۇقان ۇلى وسى دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولىپ, ۇلتتىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە بەل شەشە كىرىستى. ەلىمىز ەسىن ەندى جيا باستاعان تۇستا ويۋ-ورنەگىن كەلىستىرىپ كيىز ءۇي تىگىپ العاشقى ناۋرىز تويىن ۇيىمداستىرۋ شاراسى دا جۇرەگى ەل دەپ سوققان ەردىڭ تىرلىگى. ءتىل تۋرالى قابىلدانعان جاڭا زاڭدى ىسكە اسىرۋدا اكادەميك ءابدۋالي قايدار, ومىرزاق ايتباەۆ, رابيعا سىزدىقوۆا, اسىلى وسمان, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ سەكىلدى اعا بۋىن وكىلدەرىمەن ۇلى ىستە تىزە قوسىپ قاتار بەينەتتەندى. 1994 جىلى مامىر ايىنىڭ سوڭىندا تمد ەلدەرى مەن كورشىلەس مەملەكەتتەر­دىڭ بوسقىندار, رەپاتريانتتار, قونىسى وزگەرگەن ادامدار مەن باسقا دا كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندە جەنەۆادا ايماقتىق كونفەرەنتسيا وتەتىن بوپ بەلگىلەندى. وسى كونفەرەنتسيانىڭ قۇجاتتارىن دايارلاۋ ءۇشىن جانە قازاقستاننىڭ بۇل ما­سەلەگە بايلانىستى كوزقاراسىن, ءىس-ارەكە­تىن باسقا ەلدەرمەن ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. كو­شى-قون ماسەلەسى قاي ەلگە بولسا دا وڭاي شارۋا بولماعاندىقتان بىشكەكتە, جەنەۆادا, اشحابادتا 1995-1996 جىلدارى ەكى رەتتەن وسىنداي وتىرىستار بولدى. اتال­مىش ماسەلەلەردىڭ مامانى رەتىندە عازيز ەسمۇقان ۇلى قازاقستاندىق جۇمىس توبىن باسقارىپ, ۇلكەن ءىستىڭ ىشىندە ءجۇردى. ات­قارىلعان شارۋا جەمىسىن بەرىپ, كەيىن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنان, موڭعو­ليا­دان قانداستارىمىز لەك-لەگىمەن اعىلا كوشتى. جالپى ۇلى كوش باستالعان 1991 جىلدان 1996 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 146 مىڭنان اسا قازاق تۋعان جەر توپىراعىنا تابان تىرەپتى. عازيز ەسمۇقان ۇلى كوشى-قون دەپارتامەنتىن باسقارىپ تۇرعان ءۇش جارىم جىل ىشىندە اتالمىش دەپارتامەنتتى دەربەس مەكەمە جاساۋ, كوشى-قون تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ جوباسى, جەكە قور قۇرۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ, ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوبالارىن دايارلاۋ, سول ارالىقتا ەلگە ورالىپ جاتقان قانداس­تارىمىزدىڭ باسىنداعى اۋىر جاعدايدى قوزعاپ ەلباسى اتىنا, ۇكىمەت نازارىنا بىرنەشە حاتتار جازۋمەن تىنباي اينا­لىس­تى. وسىنشالىق ۇلكەن ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ور­ىنباسارى مارقۇم قالداربەك نايمان­باەۆ­تىڭ كورسەتكەن ازاماتتىق قولداۋىن, تيگىزگەن كومەگىن عازيز اعا ىستىق ىقى­لاسپەن, ادامي سۇيىنىشپەن ءاردايىم ەسكە الىپ وتىرادى. 1997 جىلى عازيز ەسمۇقان ۇلى زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. الايدا, ەلگە بولسىن دەپ تۇراتىن ازامات قول قۋسىرىپ ۇيىندە وتىرا المادى. 1997 جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنان سۋ­ار­مالى جەرلەردى جوندەۋمەن شۇعىلدا­نا­تىن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, سوندا كەڭەسشى بو­لىپ تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. 2007 جىل­دان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعالىعىن ابىروي­مەن اتقا­رىپ كەلەدى. قۇدايعا شۇكىر, ەلى ءۇشىن ەرەن ەڭبەگىن اياماعان ەردى ۇكىمەت تە ەسكەرۋسىز قالدىرمادى. جاۋاپتى دا لاۋا­زىمدى قىز­مەتتەردى سەنىپ تاپسىرۋمەن قا­تار, ءتورت مار­تە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, جەتى مە­دال, قازاق كسر جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپات­تال­دى. بۇگىندە عازيز ەسمۇقان ۇلى ادەمى قارت­تىقتىڭ ءارىن كىرگىزىپ وتىرعان سىيلى كىسى. كەيىنگى جاس ۇرپاق بەس كۇندىك جالعاندى ماعىنالى وتكىزۋدە وسىنداي تاعدىر يەسىنەن ۇلگى السا ەكەن دەيمىز.

قانات ەسكەندىر,

الماتى.