جاڭارعان جامبىل جەرىندە

8-9 قىركۇيەكتە استانادا جامبىل وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى وڭىردەگى  ەڭ  وزەكتى  ءىس – ونەركاسىپتى وركەندەتۋ ەل مەن جەردىڭ بايلىعىن يگەرۋ, ەكونوميكاسىن كوتەرۋ, ءسويتىپ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تەگەۋرىندى الەۋەتىن ءتورت­كۇل دۇنيەگە تانىتۋ  ءاربىر وبلىس باسشىسىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىنە, قابىلەت-قارى­مىنا كوپ بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى جامبىل جەرىندە ەل-جۇرت­قا «بارەكەلدى!» دەگىزگەن ءبىراز شارۋالار اتقارىلدى. ناق­تىراق ايتساق, بۇگىندە وبلىس  ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان. الىپ كەشەندەر, ساۋلەتتى عيما­راتتار جانە جاڭا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز ءوڭىردىڭ وسى جانە باسقا دا وركەندى وزگەرىستەرى تۋرالى وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – قانات الدابەرگەن ۇلى, ءوزى­نىڭ دامىعان مەملەكەت ەكەنىن الەمگە تانىتۋمەن باستال­عان بيىلعى جىلدىڭ سوڭى, مىنە, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­­دىق تورقالى تويىنا ۇلاس­­قالى وتىر. سوندىقتان قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەل ءتا­ۋەل­سىزدىگىنىڭ 20 جىلىنىڭ ءار جىلى جاڭا تاري­حىمىزدىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرى دەسەك, ەل ءۇشىن ونىڭ ءار ايى, ءار اپتاسى, ءار كۇنى ءبىر ساتكە دە بوس وتپەگەنىن كورسەتەدى. سوندا مۇنى نەنىڭ جەمىسى, كىمنىڭ جەڭىسى دەپ باعالايمىز؟ – ارينە, ەڭ الدىمەن, قازاق­ستاننىڭ بولاشاعىنا دەگەن ەل حالقىنىڭ زور سەنىمىنىڭ جەمىسى دەر ەدىم. «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى» دەگەن اتا-بابالار اماناتىنا ادالدىقتىڭ, قۇر «اتتان» مەن بەتالدى «اي­تاق­قا» ەرمەيتىن اۋىزبىرلىگى مىق­­تى حالىقتىڭ جەڭىسى دەر ەدىم. نارىقتىق ەكونوميكا مەن ىشكى جانە سىرتقى ساياسات سالا­سىندا وركەنيەتتى ەلدەر ۇتىمدى پايدالانىپ وتىرعان داڭعىلدى تاڭداعان قازاقستاندىقتاردىڭ ەرەن ەرلىگى دەر ەدىم. ويتكەنى, سوناۋ قيىن دا قاتال سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭى جانە توقسا­نىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدى جيىرما جىلدان كەيىن ءدال وسىنداي حالىقارالىق زور تابىسقا جەتەدى دەپ ەشكىم دە ايتا المايتىن. – قازاقستاننىڭ 2030 جىل­عا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ەرتەگىگە بالاپ, «ول ۋاقىتقا دەيىن كىم بار, كىم جوق؟!.» دەگەن تۇر­عىدا مىسقىلداي كۇلگەندەردى دە كورگەنبىز...  – قازاقستان مەملeكەتى, مىنە, سول تۇستا ءوزىنىڭ الدىندا قويعان ۇلكەن ماقساتتارىنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, ونى كەزەك-كەزەگىمەن ورىن­داپ كەلەدى. سول ارقىلى ەل ەكونوميكاسى العا قاراي قارىش­تاپ دامي باستادى. مىسالى, ءبىزدىڭ وبلىستا ونەركاسىپ ءونىمىن وندىرۋدە وڭ ديناميكا قالىپتاستى. ونىڭ كولەمى 2009 جىلمەن سالىستىر­عاندا 14,0%-عا ءوسىپ, 124,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل ءوسۋ مەن وركەندەۋ  وبلىس كاسىپورىن­دا­رىنىڭ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعاي­تىپ, يندۋستريالاندىرۋ كارتا­سىنا ەنگىزىلگەن جاڭا ءوندىرىس­تەردى ىسكە قوسۋ ەسەبىنەن قام­تاماسىز ەتىلىپ وتىر. سول سياقتى, كەن ءوندىرۋ ونەر­كاسىبى مەن اشىق كەنىشتەردى يگەرۋدە 7,7 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. ەكونوميكانىڭ ىلگەرى دامۋ قارقىنى فوسفور شيكى­زاتى, التىن قۇرامدى كەن, باريت رۋداسى مەن قويىرتپالارى, اك تاسى جانە گيپس ءوندىرۋدى ارت­تىرۋ ەسەبىنەن دە قامتاماسىز ەتىلۋدە. ال وڭدەۋ ونەركاسىبى سالا­سىندا حيميا, مەتاللۋرگيا ءونىم­دەرى, دايىن مەتالل, رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارى, وزگە دە مەتالل ەمەس مينەرالدى ونىمدەر, تەرى جانە سوعان جاتاتىن ونىمدەر ءوندىرۋ كولەمى بويىنشا ءوسىم 13,4%-دى قۇرادى. قارا مەتالدا­ر­دى ءون­دىرۋدە فەرروقورىتپالاردى شىعا­رۋدىڭ ءوسىمى بايقالىپ وتىر. – ءوڭىردى وركەندەتكەن وسى وركەندى ىستەردىڭ ءبارى ءىرى ينۆەستيتسيا تارتۋمەن ورىندالاتىنى اقيقات. وسى تۇرعىدان العاندا, وتكەن جىلى نەگىزگى كاپيتالعا سا­لىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولە­مىن ايتا كەتپەيسىز بە؟ – نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى  140, 8 ملرد. تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ قاراجاتى  23, 8 ملرد. تەڭگەنى, كاسىپورىنداردىڭ ءوز قاراجاتتارى  38,5 ملرد. تەڭ­گەنى, شەتەل قاراجاتتارى  40,8 ملرد. تەڭ­گەنى جانە قارىزعا الىن­عان قارا­جاتتار 37,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. سونىمەن قاتار, نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا­لارداعى مەملەكەتتىك بيۋدجەت قا­راجاتىنىڭ ۇلە­سى 7,6 %-دان 16,9 %-عا دەيىن, ءوز قارا­جاتتا­رىمىز­دىڭ ۇلەسى 7,9 %-دان 27, 3 %-عا دەيىن, قارىزعا الىنعان قاراجاتتار ۇلەسى – 7,8 %-دان 26,8 %-عا دەيىن ارتتى. ەلباسىنىڭ ەڭ نەگىزگى تاپسىر­ما­لارىنىڭ ءبىرى  يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ قارقىنىن ءبىر ءسات تە باسەڭدەتپەۋ بولىپ وتىر.  جالپى, 2010-2014 جىل­دار­عا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لاماسى بويىنشا قۇنى 665,5 ملرد. تەڭگە بولاتىن 22 جوبانى جوسپارلاعان بولاتىنبىز. مى­سالى, وتكەن جىلى سونىڭ 52,7 ملرد. تەڭگە كولەمىندەگى 7 جوباسى ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ 2,5 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. اتاپ ايتسام, «ال باسار» جشس-ءنىڭ گرانيت وڭدەۋ جانە گرانيت بۇ­يىمدارىن شىعارۋ تسەحى, «جا­ڭا­تاس» مەتاللۋرگيالىق كومبي­ناتى» جشس-ءنىڭ بولات بالقىتۋ ءوندىرىسى, «مىڭارال تاس كومپاني» جشس-ءنىڭ تسەمەنت زاۋىتى­نىڭ قۇرىلىسى, «تاراز مەتال­لۋرگيا زاۋىتى» جشس-ءنىڭ فەرروقورىتپا ءوندى­رىسىن كەڭەيتۋ مەن جەتىلدىرۋ, «امانگەلدى گاز وڭدەۋ زاۋىتى» جشس-ءنىڭ شيكى مۇنايدى قايتا وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جانە «فابريكا پوش-تاراز» جشس-ءنىڭ توپس ءوندىرىسى, «جاسۇلان جانە ك» جشس-ءنىڭ وندىرىستىك نەگىزدە گۇل ءوسىرۋ كەشەنى بۇگىندە ءوڭىر ەكونو­ميكاسىنا جاڭاشا سيپات بەرۋدە. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­­لىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ 2010–2014 جىلدارعا ارنالعان 3 جاڭا جوباسى بار. ولار: قارا­تاۋداعى «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» زا­ۋىتى, شۋ قالاسىنداعى قۇس فا­بريكاسى جانە «قازفوسفات» كوم­پانياسىنىڭ 12 ملرد. تەڭگە تۇرا­تىن كۇكىرت قىشقىلىن شىعارا­تىن تسەحىن ىسكە قوسۋ. بۇلاردىڭ ىشىندە «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» زا­ۋى­تىنىڭ جوباسى ءارتۇرلى كەدەر­گىلەردىڭ سالدارىنان ساعىز­داي سوزىلىپ كەلە جاتىر. بىراق ءبىز جوبانىڭ جارتى جولدا قال­ماۋىن تاباندىلىقپەن تالاپ ەتىپ وتىر­مىز. ويتكەنى قۇنى 394 ملرد. تەڭگە بولاتىن وسى الىپ زاۋىت ىسكە قوسىلسا, وندا 3,5 مىڭ ادام جۇمىسقا تارتىلادى. – وتكەن جىلدارعا وكپە جوق ەكەنى ەل يگىلىگىن كورە باستاعان ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ مى­سال­دارىنان انىق كورىنىپ تۇر. بىراق زۋلاعان ۋاقىت بيىلعى جارتىجىلدىققا دا ەسەپ بەرەتىندەي ايلاردى ارتقا تاستاپ ۇلگەرىپتى. سوندىقتان بيىلعى جارتىجىلدىقتىڭ كورسەتكىش­تەرىنە دە كوڭىل بولە وتىرساق؟ – بيىلعى جارتىجىلدىقتا وبلىس ونەركاسىپ كاسىپورىندارى 79,5 ملرد. تەڭگەگە ءونىم ءوندىرىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 128,3%-دى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى مەن اشىق كەنىشتەردى يگەرۋدە – 6,1 ملرد. (112,6%); ءوڭ­دەۋ ونەركاسىبىندە – 58,9 ملرد. (133,6%); ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, گاز, بۋ بەرۋ جانە اۋانى باپتاۋدا – 13,7 ملرد. (115,8%) جانە سۋمەن جابدىقتاۋدا, كارىز جۇيەسىندە  0,8 ملرد. تەڭگەنىڭ (109,9%) ونىمدەرى ءوندىرىلدى. كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى مەن اشىق كەنىشتەردى يگەرۋ سالاسى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىمىنداعى دەڭگەي­مەن سالىستىرىپ قاراساق, فوسفات شيكىزاتىن ءوندىرۋ كولەمى – 1,5 ەسەگە, اك جانە گيپس ءوندىرۋ – 2,2 ەسەگە, كومىر – 2,3 ەسەگە, تابيعي قۇمدى دايىنداۋ – 5,3 ەسەگە, باريت رۋداسى مەن قويىرتپالارى – 41%-عا ءوستى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە دە دامۋ بار. – بارەكەلدى, ەلدىڭ الەۋەتىن, جەردىڭ بايلىعىن جانە ونەر­كاسىپتى وركەندەتۋدە ءوڭىر ەكونو­ميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىن كورسەتەتىن تولىمدى تا­بىستار بار ەكەن. سودان كەيىن, بۇگىندە وبلىس ورتالىعى ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان. الىپ كەشەندەر, جاڭا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى جانە «دوس­تىق» الاڭىنداعى ارحيتەك­تۋ­رالىق انسامبلمەن سالىن­عان اكىمشىلىك عيماراتتارىنىڭ قاس­بەتتەرى مەن كوشەلەر, سايا­باقتار, سۋبۇرقاقتار ادام تا­نى­ماستاي قايتا تۇلەپ جاتىر... – قۇرىلىس – بۇگىندە ەكونومي­كامىزداعى ەڭ ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى. وعان اتسالىسامىز دەگەن كومپانيالار دا كوپ, ينۆەستيتسيا دا مول. قۇرىلىس سالاسىن دا­مىتۋعا وتە جاقسى مۇمكىندىك­تەرىمىز دە بار. ويتكەنى, ءبىز – تسەمەنت, گيپس, كىرپىش, شاعال تاس, قۇم, تاعى باسقا دا كوپتەگەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنا باي ءوڭىرمىز. وسىعان بايلانىستى ال­داعى جىلى قۇرىلىس قارقىنى بۇدان دا ەسەلەنە تۇسپەكشى. وبلىس ورتالىعى سوڭعى جىل­دارى قۇلاشىن وڭتۇستىك-باتىس ايماققا قاراي جايىپ كەلەدى. تاراز قالاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك جوسپارى بەكىتىلىپ, وبلىس ورتالىعىنىڭ اۋماعى ىرگەلەس جاتقان جامبىل, بايزاق اۋ­دان­دارىنىڭ جەر قورى ەسەبىنەن 6 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. بۇل جەردى يگەرىپ, قاجەتتى ينفراقۇ­رى­لىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ بىزگە جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيدى. ونىڭ ۇستىنە وبلىستاعى 132 ساياباق, 46 سۋبۇرقاقتاردىڭ 18%-ى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. وتكەن جىلى تاراز قالاسىنداعى 3 ساياباق پەن 1 گۇل­زاردى 81 ملن. تەڭگەگە جوندەدىك. سونداي-اق, تولە بي, اباي جانە جامبىل كوشەلەرىن كەڭەيتىپ, قايتا جوندەۋ جانە «دوستىق» الاڭىنداعى تاريحي ماڭىزى بار ۇيلەردىڭ قاسبەتتەرى مەن عيمارات­تاردىڭ الدىنداعى سۋبۇرقاق­تار­دى قايتا ارلەۋ, اسەمدەۋ قولعا الىنىپ وتىر. مەن قىزمەتكە كەلگەن كەزدە ءوزىڭىز «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتى ارقىلى قۇلاققاعىس ەتكەن «ساقالدى قۇرىلىس», ياعني كەڭەس وكىمەتى قۇلاعالى بەرى ەسىك-تەرەزەسى ۇڭىرەيىپ تۇرعان كوپ قاباتتى قوناق ءۇي عيماراتى اكىمشىلىك ءۇيى بولىپ قايتا بوي كوتەردى. سونداي-اق, تاراز قالا­سىنا الماتى باعىتىنان كىرەتىن كۇرەجول زامان تالابىنا ساي قايتا سالىنىپ جاتىر... – قانات الدابەرگەن ۇلى, قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتا­ۋەل­­سىزدىگىنە 20 جىل تولاتىن تور­قالى توي كۇنى دە الىس ەمەس. وسى­عان وراي سۇرايىن دەگەنىم, تاۋەلسىزدىك دەگەن ءتاتتى ءسوز ءتى­لىڭىزگە ورالعاندا ويىڭىزعا نە تۇسەدى؟ – تاۋەلسىزدىك تۋرالى ويلان­ساق, XV عاسىرداعى ءاز جانىبەك, كەرەي حانداردىڭ باستاۋىمەن العاش رەت جامبىل وبلىسىنداعى شۋ بويىن­دا تۋ كوتەرگەن قازاق حاندىعىنان باستاپ كەشەگى جەل­توقسان كوتە­رىلىسىنە دەيىنگى ارا­لىقتا سان عاسىر­لىق شەجىرە ەسكە ورالادى. بىراق, تاۋەلسiز ەلىمىزدىڭ بۇگiنگi بيiگiنەن اتا تاريحى­مىز­دىڭ ارعى-بەرگi شەجi­رەسiنە قاراي­تىن بولساق, ءدال قازىرگىدەي ابى­رويى اسقان, ەكونومي­كاسى دا­مى­عان, ساياساتى دەربەس جانە باياندى بولاشاعىنا نىق سەنگەن قازاق ەلى بولعان ەمەس. ءبىز جيىرما جىل ىشىندە قۋاتتى ۇلتقا, داۋلەتتى ەلگە اينالدىق. ەلوردامىز – استانا قالاسى الەمگە تانىلدى. بۇل, ءسوز جوق, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ابىرويى. بۇل – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز تاريحىنا ال­تىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالاتىن اسا زور ساياسي وقيعا. بۇل – ءتا­ۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا تاري­حىن­داعى جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.     دەرەك پەن دايەك ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يننو­ۆا­تسيالىق-يندۋس­تريا­لىق دامۋ باع­دارلاماسى شەڭبە­رىندە 135 ملرد. تەڭگە بولا­تىن 19 جوبا قولعا الىنسا, بيىل ونىڭ 23,2 ملرد. تەڭ­گەنى قۇ­رايتىن 8 جوباسى ىسكە اسى­رىلماق. *** بيىل تالاس اۋدانىن­داعى تامابەك قار­تاباەۆ, كوشەك باتىر جانە شۋ اۋدانىن­داعى تولە بي اۋىلدارىندا جاڭا مەكتەپتەر پايدالا­نۋعا بەرىلەدى. *** بۇگىندە وبلىستا 21 ەتنو­مادەني بىرلەستىك, رەسپۋبلي­كالىق 9 ساياسي پارتيانىڭ فيليالدارى, 500-دەن استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن 400-گە جۋىق ءدىني بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەۋدە. *** بۇگىندە تاراز قالاسىندا – 7, ال اۋدان ورتالىقتارىندا  2 شاعىن فۋتبول الاڭى بار. كەلەسى جىلى 20 شاعىن فۋتبول الاڭى پايدالانۋعا بەرىلمەك. *** وبلىس اكىمدىگى تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا دەپارتامەنتىمەن بىرلەسە وتى­رىپ, «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تا­ۋا­رى» اتتى ايماقتىق كورمە-كونكۋرسىن وتكىزدى. كونكۋرس جەڭىمپازدارى مەن لاۋرەات­تا­رى استانا قالاسىندا وتە­تىن «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تا­ۋارى» اتتى رەسپۋبلي­كا­لىق  كورمە-كون­كۋرسىنا جول­داما الدى. *** وبلىس ورمان شارۋاشى­لىعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنە ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكا­لا­رىن ساتىپ الۋعا بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 62,4 ملن تەڭگە. قارجى ءبولىنىپ, وعان 14 ءورت سوندىرگىش تىركەمەلى تسيستەرنا, 7 متز-80 تراكتورى, 2   ۋاز اۆتو­ما­شيناسى, 6 كو­شەت وتىرعىزۋ ماشيناسى, 14 بىرلىك قوسال­قى اگرەگاتتار ( 12 سوقا, 2 سكوبا) ساتىپ الىندى. *** بۇگىندە وبلىستا كولەمى 21,20 گەكتاردى قۇرايتىن 304 جىلىجاي بار. ونىڭ ىشىندە كولەمى 84,2 مىڭ شار­شى مەتر 188 جىلىجاي تۇراق­تى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال 116 جى­لىجاي اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە. *** وتكەن جىلى تاراز قا­لاسىندا ءبىر جىلدا 15 مىڭ ليتر قان دايىندايتىن وبلىستىق قان ورتالىعى مەن 500 ادامدى قابىل­دايتىن ەمحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. *** «استانا» شاعىن اۋدا­نىندا 280 ورىندىق № 26 «نۇراي» بالاباقشاسى اشىل­دى. بالاباقشادا 12 توپقا ارنالعان بولمە بار. جىل اياعىنا دەيىن قورداي جانە مەركى اۋداندارىندا 220 ورىندىق 2 جاڭا بالاباقشا ءبۇلدىرشىن­دەردى قابىلدايتىن بولادى. *** وتكەن جىلى دەمەۋشىلەر  قاراجاتى ارقىلى تاراز قا­لاسىنداعى 65 اۋلا  جوندەلسە, بيىل 100 اۋلانى جوندەۋ جوسپارلاندى. بۇگىنگە دەيىن ونىڭ 27-ءسى جوندەلدى.  ال 14 اۋلادا جول كومكەرمەلەرى اۋىس­تىرىلىپ, اسفالت ءتو­سە­لىپ, بالالار ويىن الاڭدارى رەتكە كەلتىرىلدى. *** بيىل وبلىس ورتالىعىنداعى  10 كوشە 1 053 534 000 تەڭگەگە جوندەلىپ جاتىر. مۇنىڭ ىشىندە تولە بي مەن جامبىل داڭ­عىلدارى, «دوستىق» الاڭى جانە «جىگەر»,  «راسسۆەت», «پروەكتيروۆششيك», «رود­ني­چوك», «مە­­ليوراتور» تۇرعىن اي­ماق­­تارىنا اپا­راتىن جول­دار دا بار. ال د.ا.قو­ناەۆ, رىسبەك باتىر, م.تى­نىش­باەۆ, كوم­مۋنال­نىي, ى.ءدۇ­كەن ۇلى كوشە­لەرىنىڭ ءجون­دەۋ جۇمىس­تارىنا 110 ملن. تەڭ­گە قا­راستىرىلعان. *** تاراز مەتاللۋرگيا زا­ۋىتى فەرروقورىتپالار پەشىن ىسكە قوستى. ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسىنا ەنگىزىلگەن بۇل جوبا مەكەمەگە 11,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى 300 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.   «اقباقايدىڭ» ات باسىنداي التىنى مويىنقۇمدا التىن وندىرەتىن «التىنالماس» فابريكاسى ىسكە كىرىستى اۋەلى كەن ورنىنىڭ «اتى-ءجو­نىنە» توقتالىپ وتەيىك. ول كادىمگى «ات قايدا اقباقايداي-اۋ شاپپاي جەلگەن» دەپ باستالاتىن كەڭ قۇ­لاش­تى, ەركىن تىنىس­تى كلاس­سي­كالىق ءاننىڭ اتاۋىنان تۋىندايدى. بىراق ونىڭ سىرىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. توقەتەرىن ايتساق, سوناۋ 1968 جىلى مويىنقۇم ءوڭى­رىنەن التىن كەن ورنىن اشقان كەزدە مۋزىكا ونەرىن جانىنداي جاق­سى كورەتىن, ونىڭ ىشىندە حالىق­تىڭ جان دۇنيە­سىنە جاقىن اندەردى اۋزىنان تاستامايتىن گەولوگ د.دۇيسەنبەكوۆ: «بۇل التىن كەنىشى­نىڭ اتى «اقبا­قاي» بولسىن» دەپتى. اعامىز­دىڭ اۋزى دۋالى ەكەن, مىنە, سودان بەرى ەلگە بەلگىلى التىن كەنى حالىققا ايگىلى ءان اتىمەن... «اقباقاي» اتالىپ كەلەدى. ال كەنىش جونىندەگى دەرەك پەن دايەككە جۇگىنسەك, مۇندا التىن­نىڭ 4 ءتۇرى بار دەسەدى. ماماندار ونىڭ ءبىرىنشىسىن – ارسەنوپيريت, مينەرالى بويىنداعى ۇنتاق ديسپەرەستى التىن, ەكىنشىسىن – كۆارتس­س­تا­عى سەپ­پە, ۇيا, جەلى تۇرىندە شوعىرلانعان بوس التىن, ءۇشىن­شىسىن – كۆارتس-كاربوناتتى جەلىلەردەگى تۇيىرشىك جانە قابىرشاق تۇرىندەگى التىن جانە ءتورتىنشىسىن – گيپەرگەندىك پروتسەسپەن بايلا­نىس­تى قابىرشىقتى جانە دەندريتتى التىن دەپ اتايدى. ايتايىق دەگەنىمىز, بيىل جاز وسى كەنىشتە التىن وندىرەتىن «التىنالماس» زاۋىتى ىسكە قو­سىلدى. مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلى وبلىسقا كەلگەن كەزىندە وسىنداعى التىن وندىرۋمەن اي­نالىساتىن جاڭا فابريكانىڭ قۇ­رىلىس جوباسىن ماقۇلداعان بولا­تىن. مىنە, سول جوبانىڭ قۇرىلىس جۇمىسى از ۋاقىت ىشىندە اياق­تالىپ, التىن ءوندىرۋ ءىسى باستالىپ تا كەتتى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كەيبىر وقىرماندار: «اقباقايدا» التىن زاۋىتى بۇرىننان بار ەمەس پە ەدى؟» دەپ سۇراۋى بەك مۇمكىن. وتە ورىندى سۇراق. بىراق «بۇل ءان بۇرىنعىدان وزگەرەك» دەگەندەي, بۇ­رىن­عى التىن ءوندىرۋ فابريكاسى قايتا جابدىقتاۋ جانە مودەرنيزاتسيالاۋ جوباسى ارقىلى مۇلدە جاڭارىپ شىعا كەلدى. جوبانىڭ قۇنى 100 ميلليون اقش دول­لارىن قۇرادى. بۇل قىرۋار قار­جىنىڭ 55 ميلليونى  فابريكانى مودەرنيزاتسيالاۋعا جانە 50 ميل­ليونى  كەن ورنىن اشۋ مەن وڭدەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالدى. جوبا­نى قارجىلاندىرۋعا تاۋەكەل ەتكەن «ەۋرازيالىق بانك» ەكەن. ءجا... سونىمەن,  «اقباقاي كلاستەرى» دەپ اتالاتىن شيكىزات بازاسىنىڭ الدىن-الا جاسالعان قۇنى 100 تون­ناعا جۋىق اسىل تاستان تۇ­رادى. بۇل كەندى ايماقتا «اقبا­قايمەن» بىرگە «سۆەتينسكوە», «بەسكەمپىر» ءجا­نە «كارەرنوە» دەپ اتالاتىن كەن ورىندارى دا قاتار ورنالاسقان. كاسىپورىندى قايتا تۇلەتۋ  وسى كەن ورىندارىن يگەرۋ ءۇشىن ەكونومي­كالىق جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق تىرەك بولىپ تابىل­ماق. سوندىق­تان اتال­مىش كومپانيا دۋمان-شۋاق كەن ورنى­نىڭ بايلىعىن يگەرۋ قۇقىن قولعا الۋعا دا تالپىنىس جاساۋدا. جاڭانىڭ اتى – جاڭا. بۇرىنعى كومبيناتتىڭ ينە­مەن قۇ­دىق قازعانداي تىرلىگىنە قارا­عاندا, قايتا تۇلەگەن زاۋىتتان جاڭا سەرپىلىستى انىق بايقاۋعا بولادى. مىسالى, بۇرىن ءبىر جىل­دا 240 توننا شيكىزات ءوڭ­دەلسە, قازىر ونىڭ ورنىنا 1 ميلليون توننا شي­كىزات وڭدەلۋدە. قالدىق تا از. ناتيجەسىندە جى­لى­نا 2,8-3 توننا التىن وندىرۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. زاۋىتتىڭ ءزارۋ قۇرال-جابدىق­تارى وسى سالاعا ەرتەدەن بەيىمدەلگەن رەسەي مەن وڭتۇستىك افريكادان الىنىپتى. شاحتا جۇمى­سىنا كاناداداعى التىن كەنىشتەرىندە قولدانىلاتىن بۇرعىلاۋ ماشيناسى جەگىلگەن. بۇلار – التىن وندىرۋدەگى ەڭ سوڭعى الەم­دىك ادىستەر. زاۋىتتاعى جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا, ايتا­لىق, مەتاللۋرگيالىق ءونىم دا­يىنداۋداعى اسا جوعارى بولىستەر جاسالىپ, بۇرىن شىعارىلىپ كەلگەن فلوتوكونتسەنتراتتاردىڭ ور­نىنا ەندىگى كەزەكتە وتە ساپالى دورە كەسەكتى التىنى شىعارىلا باستاعان. ءوندىرىس بار جەردە, البەتتە, ءومىر دە بار. الىس­تاعى اقباقاي كەنتىندە الەۋمەتتىك ءتۇيىندى ماسە­لەلەر دە وڭ شەشىمىن تابا باس­تاپتى. كەنت وقۋشىلارى كەنشىلەر كومەگىنىڭ ارقاسىندا جاڭا مەكتەپتە ءبىلىم الۋدا. مەكتەپ جانى­نان سپورتقا قۇشتار وقۋشىلار ءۇشىن بوكس سەكتسياسى اشىلعان. سونداي-اق, تۇرعىن­دار ءۇشىن مونشا سالىنىپ, ءتارتىپ ساقشىلا­رىنىڭ مەكەمەسى كۇردەلى جوندەۋ­دەن وتكىزىلىپتى. مۇنىڭ ءبارى باعالاي بىلەتىندەرگە, ارينە, از جۇمىس ەمەس. زاۋىت جۇمىسشىلارىنىڭ قا­تارى دا, نەگىزىنەن, مويىنقۇم اۋدانى تۇرعىندارى ارقىلى تولىعىپ كەلەدى. كەنىشتە بۇگىندە 450 جاڭا جۇمىس ورنى اشىل­عان. «سارىبۇلاق-2» جەر استى سۋ كوزى­نەن 75 كيلو­مەتر­لىك سۋ قۇبى­رى تارتىلۋدا. بۇل قۇرىلىس جۇمى­سى جىل اياعىنا دەيىن اياقتالىپ, الداعى ۋاقىتتا كەنت تۇرعىندارى مەن زاۋىت جۇمىسشىلارى قاجەتتى اۋىز سۋمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. «اقباقايدىڭ ات باسىنداي التىنى» دەگەننەن شىعادى, «ال­تىن­الماس» زاۋىتى ءوڭىر ەكونومي­كاسىن دامىتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ, وبلىس بيۋدجەتىنە جىل سايىن 15 ملن. اقش دوللارىنا جۋىق كىرىس اكەلەدى دەيدى ماماندار.   تاراز ىرعاقتارى تىلەك ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعارسىن جەردە ءار ۇيلەر, جەردەگى بارلىق جاقسىلىقتارىم دامي بەر. قۋانىپ قالام ويناپ جۇرگەندە سابيلەر, بەيبىت كۇندەردىڭ بەسىگى بولشى, جەر-انا!   تابيعاتتىڭ مەن دە كىشكەنتاي عانا بولشەگى, كوتەرىپ جۇرگىم كەلەدى ىلعي ەڭسەنى. ەرلىكپەن عانا قورعاسام دەيمىن ەل سەنى, بەيبىت كۇندەردىڭ بەسىگى بولشى, جەر-انا!   جۇرەگىم سىزدار ەستىسەم سۋىق ءسوزدى مەن, بار ءالى ەلدەر قۇتىلماي جۇرگەن ەزگىدەن. جانىمدى قالاي جاھانعا تۇگەل سەزدىرەم, بەيبىت كۇندەردىڭ بەسىگى بولشى, جەر-انا!   قالالار تۇرسىن امان-ساۋ وسى قالپىندا, ءومىر عوي مىناۋ ايىرباستامايتىن التىنعا. قاجەتسىز ماعان قوشەمەتىڭ دە, داڭقىڭ دا, بەيبىت كۇندەردىڭ بەسىگى بولشى, جەر-انا!   تاڭىرقاپ ءبىر ءسات ءۇڭىلشى سوناۋ تاريحقا, تاريحتىڭ كوزى قاشاندا, قالقام, حالىقتا. تىرشىلىك مىنا اداممەن عانا  جارىقتا, بەيبىت كۇندەردىڭ بەسىگى بولشى, جەر-انا!   ويىمدى قۇپتاپ تۇرعانداي زاڭعار تاۋ مەنىڭ, باعاسى قىمبات كۇننەن قۇيىلعان ساۋلەنىڭ. كەشىپ تۇر دۇنيە كەرەمەت عاجاپ داۋرەنىن, بەيبىت كۇندەردىڭ بەسىگى بولشى, جەر-انا!     مەن سەنىڭ جانارىڭنىڭ قاراسىمىن سەن ماعان وكپەلەمە, اسىل جارىم, جانىمنىڭ اياعام جوق اسىلدارىن. تاعدىرعا مىڭ راحمەت سەن بولماساڭ جايقالماي كەتەر مە ەدى جاسىل باعىم!   ءوزىڭسىڭ, ءومىرىمنىڭ وزەگى دە, قايتەمىن نە دەسەڭ دە توزەمىن دە. بيىككە ۇمتىلعانىڭ ۇنار ماعان حالقىڭنىڭ مۇڭىن ويلاپ ءوز ەلىڭدە!   ويلايسىڭ, وتباسىنىڭ جاراسىمىن, توگىلىپ بويىڭداعى بار اسىلىڭ. ءتۇسىنىپ, باعالاساڭ بولمىسىمدى, مەن سەنىڭ جانارىڭنىڭ قاراسىمىن!   بار ءالى بايقاعانعا بالاڭدىعىم, كەي كەزدە وكپەلەتىپ الام, كۇنىم! بىلەسىڭ جوق ەكەنىن قياناتىم جانە دە جوق ەكەنىن جاماندىعىم!   ءۇي ورتاق, ءبىر شاڭىراق اياسىندا, اق قىراۋ شاشىمىزدى بوياسىن دا! اقىندىق جۇرەكپەنەن سەزسەڭ ەگەر شىركىن-اي, تىرلىك ءتاتتى, توياسىڭ با؟   جانىم-اۋ, قانداي عاجاپ جارالعانىڭ. ومىردەن وت-جالىندى ءنار العانىڭ. ميىم, ويىم, قۋاتىم سارقىلعانشا ءوزىڭدى باقىتتى ەتۋ بار ارمانىم!   اپتاپ شىلدە ءتۇسىپ, جالىنعا وراپ اپتابى, ءبارىمىزدى ىستىعىنا قاقتادى. تىمىرسىق كۇن, جاڭبىر دا جوق, جەل دە جوق, سالقىن سۋ دا ارىقتاردان اقپادى. ادامداردىڭ امالدارى تاۋسىلىپ, قابىلدايدى جازدىڭ ىستىق ماۋسىمىن. قالانى دا, دالانى دا شىلدە ايى قۇشاعىنا العانداي-اۋ قاۋسىرىپ!   تاۋسىلمايدى تابيعاتتىڭ ىرىسى, قايناپ كەتتى قالانىڭ ءار بۇرىشى. شىداي الماي تالاي كۇنگى اپتاپقا تارازدىڭ دا تارىلعانداي تىنىسى.   تابيعاتتى جاراتقان عوي تىلسىم عىپ, ادامزاتقا دالەلدەنبەس بۇل شىندىق. باسۋ ءۇشىن ىشكى-سىرتقى جالىندى مۇزداي سۋعا السام با ەكەن ءبىر سۇڭگىپ؟!   كۇز بەلگىسى مۇنارتىپ تاعى دا بiر تاڭىم اتتى, تاۋلارىم اق سالدەسiن تاعىپ اپتى. ىزعارلى كۇزدiڭ سۋىق جەلi تۇرىپ. اعاشتىڭ جاپىراعىن جامىراتتى.   سۇرىقسىز كۇيگە ءتۇسiپ توڭiرەگiم, بۇلت باسىپ, تۇمشالاندى كوگiم, كەرiم. ىستىققا الا جازداي شىداماعان مۇزدايدى ءسال نارسەدەن كوكiرەگiم.   كۇز بە, قىس پا, بiلمەيمiن, تۇسiنiكسiز, باعا بەرە المايسىز ءتۇسiنiپ سiز. جاڭبىر جاۋىپ, سوڭىنان قارعا اينالىپ, تالايلاردىڭ زارەسiن ۇشىرىپ كۇز.   ەتەك-جەڭiن جيعىزىپ بارشامىزدىڭ, ۇسiك شالىپ تامىرىن ارشامىزدىڭ. كەشە عانا قىسقا ەتەك كويلەك كيگەن سۇلۋلىعىن جاسىردى بارشا قىزدىڭ.   ويناقتاپ جۇرگەن ەدi كۇشiك بiتكەن, قۇلاقتارى سالبىراپ ءتۇسiپ كەتكەن. ادامدار قالادى ەكەن شاراسىز بوپ, تابيعات كورسەتسە ەگەر كۇشiن كوكتەن!   قارقىندى قازاقستان ەلىم, جەرىم تانىماستاي وزگەردى, ارتقا تاستاپ تالاي-تالاي وزگە ەلدى. ەلباسىنىڭ اقىل-ويى سومداعان ەرتەگىدەي استانانى كوز كوردى.   كۇننەن-كۇنگە سۇلۋلانىپ جاس قالا, جاۋھارلارداي اسەر ەتتى باسقاعا. شىندىعىممەن ۇيلەسكەندەي ءۇمىتىم, كوز الدىمدا قانات قاقتى باس قالا!   التاي مەنەن اتىراۋدىڭ اراسى جاڭا ومىرگە ۇمتىلعانداي, قاراشى! ءبىر ماقساتقا بىلەك قوسىپ جۇمىلعان ءورشىل, وجەت قازاعىمنىڭ بالاسى!   جان ءبىتىرىپ ۇلان-بايتاق دالاما جۇلدىزىمىز ماڭگى وشپەستەي جانا ما؟ قازاق ەلىن سارا جولعا باستاعان سەنىم ارتتىق نۇرسۇلتانداي اعاعا!   قۇتتى بولسىن, قازاقستان, قادامىڭ, ەڭ الدىمەن حالىق ەكەن – باعالىڭ. جاھاندانۋ زامانىنان قالىسپاي, اسقاقتاسىن جاڭا الەمدە جاڭا ءانىڭ!   قاي كەزدە دە, ەي, قازاعىم, تازا ارىڭ, ءتاڭىر ساعان كورسەتپەسىن ازابىن. ەلى سۇيگەن, ەلىن سۇيگەن ەلباسى, باستاي بەرسىن بولاشاققا قازاعىن! قايىربەك اسانوۆ,تاراز قالاسى.   «مەيىرىمنىڭ» شاپاعاتى مول «مەيىرىم» مە­ديتسي­نالىق ورتالىعى 1999 جىلى قاڭتار ايىندا اشىلدى. ول سودان بەرى وبلىس ورتالىعىنداعى ەڭ ۇزدىك جەكەمەنشىك مەديتسينا مەكەمە­لەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تا­بىلادى. ونىڭ قۇرامىندا 30 مىڭ تۇر­عىنعا دەيىن قىزمەت كور­سەتەتىن ەمحانا, 75 ادامعا ارنال­عان توسەگى بار كوپ­­سالالى اۋرۋحانا كىرەدى. مىسالى, №8 قالالىق ەمحانا تەمىر جول بەكەتى ماڭىنداعى تۇرعىندارعا تەراپيالىق, پە­ديا­­ترلىق, اكۋشەرلىك-گينەكو­لو­گيا­لىق, تاعى باسقا دا اۋرۋ­لاردىڭ الدىن الۋ مەن ەمدەۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتسە, «مەيىرىم» مەديتسينالىق ورتا­لىعى, نەگىزىنەن, كارديولو­گيا­لىق, نەۆرولو­گيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە باعىتتالعان. البەتتە, جانىنا شيپا ىزدەگەن باسقا اۋرۋلارعا دا قىزمەت جاسايمىز. سون­دىقتان ورتالىققا «Philips» جانە «Neu­soft Super­star» – 0,35 تس كوم­پا­نيالارىنىڭ سوڭعى ءۇل­گىدەگى يادرو­لىق ماگنيت­تىك-رە­زو­نانستىق توموگرافيا قۇرال-جاب­دىعى قو­يىل­عان. ول وبلىس بويىن­شا تەك قانا ءبىزدىڭ مەكەمەدە بار دەسەك, ارتىق ايتقان­دىق ەمەس. ال مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ اتى ايتىپ تۇرعان­داي, ءبىزدىڭ ءدارى­گەرلەر مەن مەدبيكەلەر اۋرۋلار­دىڭ جانىنا مەيى­رىم-شاپاعات سىيلاۋدان ەش­قاشان جالىققان ەمەس. ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى – ادام. سوندىقتان ولاردىڭ اۋ­رۋىن دەر كەزىندە انىقتاۋ جانە ەمدەۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. ول ءۇشىن ورتالىق زامانا تالابىنا ساي كوپتەگەن مەدي­تسينالىق قۇرال-جابدىق­تارمەن بىرگە, ءبىلىمدى, بىلىكتى جانە تاجىريبەلى دارىگەر­لەر­مەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. گۇلدارا نۇرىموۆا, «مەيىرىم» مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.   ءمۇسىلىمنىڭ «ۆيرتۋالدى قالاسى» تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءمۇسىلىم شاكىروۆ «وزىق يننو­ۆاتسيالىق جوبا-2011» رەس­پۋب­ليكالىق بايقاۋىنىڭ باس ءجۇل­دەسىن جەڭىپ الدى. ءمۇسىلىم ءانۋار­­ ۇلى «قازاقتەلەكوم» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ وبلىستىق تەلەكوممۋنيكاتسيالار ديرەك­تسياسىندا جەتەكشى مامان بولىپ قىزمەت ىستەيدى. ول بايقاۋعا تەلەكوممۋني­كاتسيا سالا­سى بويىنشا بولاشاعى كەمەل جوبا ۇسىنىپتى. جارىسقا ەلى­مىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 14 جوبا اۆتورى قاتىسقان. الايدا كوميسسيا سا­راپ­شىلارى تەك جامبىلدىق جوبا يەسىنىڭ جۇمىسىن تاڭداعان. ينتەرنەت رەسۋرستارىن پايدا­لانۋشىلار ءۇشىن ءمۇسىلىم تاراز قالاسى اۋماعىندا «ۆيرتۋالدى قالا» جوباسىن جاساپ شىعىپتى. ءۇي تۇرمىسى مەن شارۋاشىلىعىن باسقارۋ مۇمكىندىگىنشە اۆتومات­تاندىرىلا باستاعان  قازىرگى ۋا­قىتتا, بۇل جوبا تۇرعىندار اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعالى تۇر, دەيدى ول. ءمۇسىلىم ءوزىنىڭ «ۆيرتۋالدى قالا» جوباسىن بايقاۋ جاريالانباي تۇرىپ ويلاستىرعانىن اي­تادى. My.telecom.kz سايتىندا باستالعان سايىس يننوۆاتسيالىق ويدى ودان ءارى ورىستەتىپ, ونى جەرىنە جەتكىزە دايىنداپ شىعۋعا سەبەپ بولعان. يننوۆاتسيالىق بۇل جوبا بويىنشا,  بارلىق ينتەرنەت پايدالانۋشىلار, ياعني مەگا­لاينعا قوسىلعان ازاماتتار «ۆير­تۋالدى قالاعا» بىرىگەدى. بۇل ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن دەرەك الماسۋ ءتاسىلىن دامىتادى. ياعني, ۆير­تۋالدى رەسۋرستاردى قولدانادى, ءبىر «ۆير­تۋال­دى» قا­لانىڭ ىشىندە وتىرىپ, سونداي-اق, كومپيۋتەر جەلىلەرىن دە بىرىكتىرە الادى. قازىرگى ۋا­قىتتا جو­بانى ىسكە اسى­رۋ شا­را­لارى قولعا الىنۋدا. العاشىندا «ۆيرتۋالدى قالا» تەك تاراز اۋماعىندا عانا قۇ­رىلادى دەلىنگەن, بىراق قازىرگى تەحنيكالىق مۇمكىندىك اياسىنىڭ كەڭدىگىن ەسەپتەي وتىرىپ, ول «ۆيرتۋالدى قالانى» وبلىس كولەمىندە اشۋعا بولاتىندى­عىنا كوز جەتكىزىپتى. – تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسى – وزدىگىنەن ۇلكەن ءىلىم, ونى يگەرۋ ءۇشىن مۇقيات زەرتتەۋ قاجەت. ال ءىلىم ۇنەمى دامۋدى, ىلگەرى­لەۋ­دى قاجەت ەتەدى. بۇل جوبانى, و باستا, ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن حابارلاسۋىن قازىرگىدەن دە جە­ڭىلدەتىپ, ولاردىڭ ەندى توپ-توپ بولىپ بىرلەسىپ ارالاسۋىنا ءمۇم­كىندىك تۋسا دەگەن نيەتپەن باستادىم, – دەيدى ول. قىزمەتىن قاراپايىم وپەراتور بولىپ باستاعان م.شاكىروۆ وسىدان ءبىراز بۇرىن وبلىس بايلانىس جەلىلەرىنىڭ دامۋ جوسپارىن تۇزۋگە قاتىسقان بو­لا­تىن. قازىر كەڭەيتىلگەن سەرۆيس ورتالىعىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. «قازاقتەلەكوم» بازاسىندا جا­سالعان «ۆيرتۋالدى قالا» جو­باسى ۇلتتىق بايلانىس وپەرا­تورىنىڭ مەنشىگى بولىپ تابى­لادى. «ۆيرتۋالدى قالا» ءسوزىن دە ءمۇسىلىمنىڭ ءوزى ويلاپ تاۋىپتى.   اۋىلداعى انالار ەندى قولدارىن جىلى سۋعا مالادى «قازترانسگاز ايماق» اق  مەر­كى اۋدانىنداعى اقارال اۋى­لىنىڭ 143 وتباسىنا تابيعي گاز قۇبىرىن تارتىپ بەردى. ونىڭ قۇرىلىس جۇمىسىن وسى اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ وبلىستىق ءوندى­رىستىك فيليالى جۇرگىزدى. اعىم­داعى جىلدىڭ مامىرىندا باس­تالىپ تامىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسقان قۇرىلىس جۇمىس­تارى بارىسىندا 640 مەتر ورتا قىسىمدى وتكىزۋ گاز قۇبىرى مەن كوشە بويىنداعى 4620 مەترلىك گاز تاراتۋ قۇبىرى تارتىلدى. تابيعي گازدىڭ يگىلىگىن كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان اۋىلعا كەلگەن «قازترانسگاز ايماق» اق وبلىستىق وندىرىستىك فيليالىنىڭ ديرەكتورى مۇقان سادۋاقاسوۆ تۇرعىندار قۋانىشىن ءبولىسىپ, ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋدىڭ الەۋ­مەتتىك ماڭىزى زور ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇيلە­رىنە گاز قۇبىرىن كىرگىزۋ ءۇشىن جۇمسالعان شىعىندى اۋىل تۇر­عىندارى ءبىر جىل ىشىندە ءبولىپ ءتو­لەي الادى. بۇل تابىسى از وتبا­سىلار ءۇشىن كوپ جەڭىلدىك بولىپ وتىر. – تابيعي گازدى پايدالانعالى بەرى وت باسى, وشاق قاسىنداعى كۇن­دەلىكتى كۇيبەڭىم ازايدى. سۋ جىل­تۋ, اس ازىرلەۋ, كىر جۋ كادىم­گىدەي جەڭىلدەپ قالدى. ءارى  جىل­دام, ءارى ارزان. بۇرىنعىداي وتىن ءتۇسى­رۋدىڭ, اعاش جارۋدىڭ, كومىر ساتىپ الۋدىڭ ەندى قاجەتى جوق, – دەيدى قۋانىشتان ك ۇلىم قاققان كوپ بالالى انا رىسكۇل نيازبەكوۆا. مۇقان سادۋاقاسوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, جىل اياعىنا دەيىن وبلىس بويىنشا تاعى 2000 ءۇيدى گاز قۇبىرىنا قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. اتاپ ايتقاندا, قازىر جامبىل اۋدانىنداعى 400 ءۇيى بار تۇركسىب اۋىلى, اسا اۋىلىنىڭ گاز تارتىلماعان بولىگىندەگى 200 ءۇي جانە تاراز قالاسى ماڭىنداعى «جىگەر» تۇرعىن القابىنداعى 200 ءۇي تابيعي گازعا قوسىلادى. سونداي-اق, «قازترانسگاز ايماق» اق بيىلدان باستاپ قورداي, شۋ اۋداندارىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن گازعا قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوبالىق قۇنى 4 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن قورداي-شۋ گاز قۇ­بىرىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىسپەكشى. ال تالاس, بايزاق جانە جام­بىل اۋداندارىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنە جۇرگىزىلەتىن گاز قۇبىر­لارىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,3 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى. «قازترانسگاز ايماق» اق-تىڭ تاياۋ جىلدارداعى باستى مىندەتى –رەسپۋبليكانىڭ گازعا قوسىلعان بارلىق ايماقتارىنداعى, سونىڭ ىشىندە, وبلىس اۋماعىنداعى گاز تاراتۋ جۇيەلەرىن جاڭارتۋ. ءوڭىر­دىڭ گاز تاراتۋ جەلىلەرىن قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ جونىندەگى جوبالار دا قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. وتكەن جىلى تاراز قالاسىنىڭ گاز جەلىلەرىن مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنسە, بيىل جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىن بول­دى. ال كەلەسى جىلى گاز جۇيە­لەرىن جاڭارتۋ جۇمىستارى باس­تال­ماقشى. ول جوبانىڭ جالپى قۇنى 20 ملرد. تەڭگە كولەمىندە بولماق.   بىلىمگەرلەر كەلەشەگىنە ۇمىتپەن قارايدى ءبىزدىڭ كوللەدجدە ساپالى ءبىلىم مەن سا­نالى تاربيە بەرۋدىڭ وزىندىك جولى قالىپ­تاسقان. بۇل ءداستۇر سوناۋ 1954 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. البەتتە, جاڭا ءداۋىر تالابىنا ساي ءىس-ءتاجى­ريبەلەر دە كوپتەپ ەنگىزىلۋدە. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان-گەر­مانيا جوباسى. ءبىز وسى جوبا اياسىندا كوللەدجدىڭ ماتە­ريال­دىق-تەحنيكالىق بازاسىن نى­عاي­­تۋعا كۇش سالدىق. وقۋ ادە­بيەت­تەرىن بايىتتىق. وقىتۋ­شىلارى­مىز شەتەلدەرگە بارىپ, ءتاجىري­بە جيناپ قايتتى. كوللەدجدە ءبىلىم الۋشىلا­ر­دىڭ دەنە شىنىقتىرۋ, سپورت جانە رۋحاني تۇرعىدان جان-جاقتى تاربيە الۋى­نا دا باسا كوڭىل ءبو­لىپ وتىرامىز. مى­سالى, كوللەدج ءبىلىم الۋشىلارى بيىل ءتورتىنشى رەت اس­تاناعا بارىپ, سارى­ارقا تورىندەگى اسەم قالانى ءوز كوزدە­رى­مەن كورىپ قايتتى. ولار­دىڭ قاتارىندا ۇزدىك وقۋشىلارمەن ءبىر­گە, وتباسى از قامتا­ما­سىز ەتىلگەن ءبىلىم الۋ­شىلار دا بار. ولار ءار ساپاردان سوڭ استانادان العان اسەر­لەرىن ءبولىسىپ, دوستارى مەن قۇربى-قۇرداس­تارىن ءبىلىمدى, تاربيەلى بولۋعا ناسي­حاتتايدى. ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا, بۇگىندە  كوللەدج قابىرعا­سىن­دا  ءبىلىم الىپ جۇرگەن 1900 ۇل-قىز وزدەرىن بەيبىت ەلدىڭ شىن مانىندەگى باقىتتى ۇلان­دارى رەتىندە سەزىنۋدە. سون­دىق­تان دا ولار ەرتەڭگى كۇندەرىنە سەنىمدى. باتەس ەگەمبەرديەۆا, جامبىل پوليتەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى.

بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ»

جامبىل وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.