ەسەنباي ەكەۋمىز كۇن قۇرعاتپاي تەلەفونمەن ءجيى سويلەسەتىن ەدىك. جانە ءبىر كۇندە الدەنەشە رەت... ونىڭ جۇرەگىنە جىر, سارايىنا ءسوز قونعان جان ەدى عوي, كەز كەلگەن تاقىرىپتا ەسىپ سويلەپ, كوسىپ وي قورىتاتىن, سودان دا اڭگىمەمىز ۇزاققا كەتىپ, تەلەفون تۇتقاسىن قيماي-قيماي ورنىنا قوياتىنبىز. شارشاماي سويلەسەتىن كۇندەر-اي...
سودان, وسى تاياۋدا – ومىردەن وتەرىنىڭ الدىندا ەسەنباي ماعان تەلەفون شالدى دا:
– ەندى نەگىزگى شارۋاعا كوشەيىك. مىنا جازعانىمدى تىڭدا! دەپ ماعان بۇيىرا ءسويلەپ, جازعاندارىن وقي ءجونەلدى: «اناۋ ءبىر شاقتا اتا-انانىڭ التى جاسار «قۋانىش ءدارىسى» ەدىك, ەندى ەلدىڭ جەتپىستەگى «ۋايىمشىل كارىسى» بولىپپىز. تويىپ كەكىرىپ – تويلايتىن ەمەس, تولىمدى تىرلىك تىندىردىم با دەپ وكىنىپ – ويلايتىن كەزىڭ ەكەن. اقيقاتى وسى: مەن ءوزىمدى ءالى كۇنگە دەيىن ەلۋ جىل بۇرىن اق باتاسىن الۋ ءۇشىن ءبىر توپ ولەڭىن ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ الدىنا اكەلىپ تۇرعان جاس تالاپكەر سياقتى سەزىنە بەرەم. كوپ عۇمىر الىس اۋداندا ارپالىسىپ وتكەسىن بە, الدە قانشاما جانىڭ مەن قانىڭدى بەرىپ جاساعانمەن, كۇنكورىستىك جۇمىس-قىزمەت ءبىر بولمەنىڭ بوساعاسىنا بايلانعان ادىلەتسىزدىكتەرگە قورلانعاندىقتان با, ءايتەۋىر, ءۇلكەن-كىشىمەن, تۇستاستارىممەن ءشۇيىركەلەسە كەتۋگە ۇيىرلىگى جوق تۇيىق مىنەز تاۋىپ, ونەبويى ساياق ءومىر ءسۇرۋ ۇردىسىنە ءۇيرەنىپ كەتكەندەيمىن.
الماتىدا اۋەزوۆتەن ءدارىس الىپ كەلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە دوس قاۋىم اراسىندا اجەپتاۋىر «اقىن اتاعى» جايىلىپ ۇلگەرگەن جاس ادەبيەتشىنىڭ جوعارى ءبىلىمدى مۇعالىمدەرى ساۋساقپەن سانارلىق اقتوبەنىڭ جارقامىس اتالاتىن ەلدى مەكەنىندە ءبىرىنشى سىنىپ بالالارىن وقىتىپ جۇرگەنىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى! جانى جالعىزدىقتان جابىعىڭقى, كوڭىلى جۇدەۋ...
سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە «مادەنيەت ءجانە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات») جۋرنالىنان ساتيرا ساردارى وسپانحان اۋباكىروۆتەن حات كەلگەنىن قالاي ۇمىتارمىن! اۋىلعا اتتانارىمدا اتالىق اق تىلەۋىن اماناتتاپ, ءبىر توپ ولەڭىم رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىندە جارىق كورۋىمەن قۇتتىقتاپ: «...وسى باعىتىڭنان تانبا دا الاسارما», دەپ اق قاعاز ارقىلى ءۇشبۋ سالەم ايتقان ءابۋ اكەمنىڭ اقشا بۇلتتاي لەبىزىن ەڭ قۇندى قۇجات ەسەپتەيمىن.
بۇلار جانە 1971 جىلى شىققان ون ءبىر تيىندىق «بوزالا تاڭ, بوزتورعاي» سىندى تۇڭعىش كىتابىم مەن ودان كەيىنگى جىر جيناقتارىم جونىندە مەزگىل-مەزگىل مەرزىمدى باسپاسوزدە كورىنگەن سىن-پىكىرلەر شىعارماشىلىق بەيىمىمە شىن ىقىلاس-بەيىل بىلدىرگەن «تۇگەل ءسوزدىڭ» ءتۇپ اتاسى – مەنىڭ مايقى بيلەرىم ىسپەتتى. مەن وسى دۇنيەلەردىڭ ءبىرازىن ساعان جىبەرەيىن», دەپ ەدى ەسەنباي دوس.
– ءيا, جىبەر! – دەدىم مەن.
ەسەنباي كەتتى. ول تۋرالى قالامداستارىنىڭ پىكىر, جىرلارى قولىمدا قالدى. ءجا, رەتىمەن وقىپ كورەلىك.
حات
قۇرمەتتى دۇيسەنباەۆ جولداس!
ءسىزدىڭ «قايتقان قازدارعا قاراپ تۇرىپ» دەگەن ولەڭىڭىزدى الدىق, الداعى نومەرلەردىڭ بىرىندە جارىق كورمەك. ال ەندى ءسىز, مۇمكىن بولسا, تەز ارادا قايدا, قانداي قىزمەت اتقاراتىنىڭىزدى, قانداي وقۋ بىتىرگەنىڭىزدى, سوسىن ءوزىڭىزدىڭ تۆورچەستۆوڭىز جونىندە تۇسىنىك بەرسەڭىز.
دايىن ولەڭدەرىڭىز بولسا, سۋرەتىڭىزبەن قوسا جىبەرىڭىز. جاۋابىڭىزدى اسىعا كۇتەمىز.
سالەممەن,
«مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ قىزمەتكەرى
و.اۋباكىروۆ.
سەنتيابر, 1963 جىل.
ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ اق تىلەۋى
ەسەنباي, ەسەنبىسىڭ, ۇلىم!
سەنىڭ الدىڭدا ۇياتتى بولىپ ءجۇر ەدىم. كەشە ءبىر ۋھ, دەپ دەم العانداي بولدىم. «لەنينشىل جاستىڭ» سانىندا ءتورت ولەڭىڭ جارىق كوردى. بۇنىڭ ءۇشىن گازەتتىڭ رەداكتورى شەرحانعا راحمەت ايتىپ حات جازعايسىڭ. 28 فەۆرالعا دەيىن ونىڭ قولىنا تيمەگەن ەكەن. سول كۇنى مەن ءبىراز وكپە ايتقان ەدىم. بارعان بويدا تاپتىرتىپ الىپ, كەزەكتى سانىنا ورنالاستىرىپتى. دايىن ماتەريالدى الدىرتىپ تاستاعان بولسا كەرەك. بۇگىن وزىنە تەلەفون ارقىلى راحمەت ايتقالى وتىرمىن.
العاشقى ادىمىڭمەن قۇتتىقتايمىن. وسى باعىتىڭنان تانبا دا الاسارما.
اتالىق تىلەكپەن ءابۋ.
02.1964 ج.
تالاپ جانە تالانت
(تۇڭعىش كىتاپتار سەرياسىن وقىعاندا)
كەزىندە اقىن تايىر جاروكوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جاۋقازىن جىرلارىمەن كورىنە باستاعان جاس تالاپكەرلەردىڭ تىرناقالدى دۇنيەلەرىن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارۋ قىزۋ قولعا الىنعان ەكەن. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى «تۇڭعىش كىتاپ» دەگەن اتپەن جىل سايىن جىر بالاپاندارىنىڭ جەكە جيناقتارى ۇزبەي شىعىپ كەلەدى.
اقىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆ ءوزىنىڭ العاشقى ولەڭ كىتابىن «بوزالا تاڭ, بوزتورعاي» دەپ اتاپتى. جيناقتىڭ العاشقى بەتىن اشقاندا-اق دالا دەپ تىنىمسىز سوققان ءجۇرەكتىڭ ءلۇپىلىن سەزەمىز. اقىن ولەڭدەرىندە ءتىرلىككە قۇشتار جاننىڭ تىپىرشىعان تالپىنىسى بار. بىردە كوز الدىمىزدا: «بوزجورعا» دەيتىن كۇي توگىپ, دومبىرا – دالا جاتادى كەرىلىپ». ەندى بىردە:
«بوز باۋىر اسپان ءيىپ ءبىر,
راحات جاڭبىر قۇيىپ تۇر.
توبىقتاي عانا بوزتورعاي
توراڭعىدان الاسا,
توبىلعىدان بيىك تۇر.
تولقىن-تولقىن كۇيىنە
توقسان تاراۋ سىيىپ تۇر.
تىلسىم تارتىپ دۇنيە,
تىڭداي بەردى ۇيىپ قىر», دەگەن الليتەراتسيامەن بەرىلگەن ولەڭ جولدارىنا ءمولدىرەپ قانا سىيىپ تۇرعان دالا سۋرەتىنە قىزىعا دا تاڭىرقاي قارايمىز. قانشاما تىڭ دا اسەرلى ديناميكا بار دەسەڭىزشى! اسىلى, اقىن – تابيعات پەرزەنتى. سوندىقتان وعان «تابيعاتتىڭ» ءتىلى انا تىلىندەي تۇسىنىكتى; تابيعاتتى, اسەمدىك الەمىن جىر كەستەسىنە ءتۇسىرۋ – اقىن ءۇشىن ۇلكەن مۇرات. ناعىز اقىننىڭ بولمىسى, ستيحياسىنىڭ ءوزى وسىنى بەلگىلەيدى. وسى ستيحيا, تابيعاتقا جان بىتىرەتىن قاسيەت ە.دۇيسەنباەۆ ولەڭدەرىنەن انىق تابىلادى. اقىن ءوزىن تابيعاتتىڭ بولشەگىندەي ءبىلىپ, تەنتەگىندەي ەركىن سەزىنەدى.
تابان جەردەگى تەرەزە – بەلدەن
تابيعات تاڭعى قول بەرىپ,
تورالا, توركوز كەرەگەلەردەن
توپ ەتە تۇسەر جول كەلىپ, – دەگەن جولداردى وقىعاندا, اۆتوردىڭ ەكىنىڭ بىرىنە تانىس قاراپايىم عانا كورىنىستەن ءاپ-ادەمى وي تۋىنداتقانىن كورىپ قۋانامىز. تەك وسىنداي ءساتتى ولەڭدەر ەسەنباي دۇيسەنباەۆ تۆورچەستۆوسىندا مولايا بەرسە دەپ تىلەيسىڭ.
جانبولات اۋپباەۆ,
قازگۋ-ءدىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى.
«جۇلدىز», №7, 1972 ج.
«ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى...»
استاناداعى ورتالىق كونتسەرت زالىندا, ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعى قۇرمەتىنە وتكىزىلگەن جىر ءمۇشايراسىندا 22 اقىن جۇلدەگەر اتانىپ, باعالى سىيلىقتارعا يە بولدى. باس ءبايگەگە الماتى قالالىق اكىمشىلىگى «گاز-3102» ماركالى جەڭىل ماشينەسىن تىككەن ەدى. ونى اقىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆ يەلەندى. ال ءبىرىنشى جۇلدە (1000 دوللار) يرانبەك ورازباەۆقا بەرىلدى. ودان كەيىنگى جۇلدەلەر اقىندار اقساقالى حاميت ەرعاليەۆ پەن اقىن گۇلنار سالىقباەۆاعا (ەكەۋىنە دە ءتۇرلى-ءتۇستى تەلەۆيزور جانە 400 دوللار), سونداي-اق ت.مولداعاليەۆ, س.تۇرعىنبەكوۆ, ج.ەلەۋسىزوۆا, ءا.قايىربەكوۆ (200 دوللار جانە كىلەم), ا.ەگەۋباەۆ, ق.اسانوۆ, ع.جايلىباەۆ, م.ايتحوجينا, ب.جاقىپوۆ, ق.بۇعىباەۆا, م.نەتاليەۆ, ب.ۇسەنباەۆ (100 دوللار, كىلەمشە), ش.ساريەۆ, ق.الىمبەك, ت.ەسىمجانوۆ, ت.سارىباەۆ, ج.بودەشەۆ, ع.جاندىباەۆتارعا ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارى تابىس ەتىلدى.
ساكەن يماناسوۆ.
«ەگەمەن قازاقستان», 12 تامىز, 1995 ج.
بيىك دەڭگەيدەگى اۋدارما
– ...«ديۋاني حيكمەتتىڭ» قازاقشا ءسويلەۋىنە س.بيتەنوۆ (1990), ح.يمانجانوۆ (1991), م.جارمۇحامەدوۆ, م.شافيعي, س.ءداۋىت ۇلى (1998) ۇلەس قوستى. كوركەم اۋدارماعا ج.ابدىراشەۆ اتسالىستى. ال اقىن ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى جاساعان اۋدارمانىڭ (1998) كوركەمدىك ساپاسى مەن دالدىگى بيىك دەڭگەيدە ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك.
رىمعالي نۇرعاليەۆ.
«ەگەمەن قازاقستان»,
29 قاراشا, 2000.
* * *
– ...اڭگىمە رەسمي باعالانۋ, ياكي باعالانباۋ تۋرالى بولسا, ول ءۇشىن ۋايىم جەۋدىڭ قاجەتى جوق. ۋاقىت اركىمدى ءوز ورنىنا قويادى. كەزىندە دەپۋتات بولعان, دەلەگات بولعان, ياعني رەسمي شەن-شەكپەننىڭ قىزىعىن كورگەندەردىڭ كوبىسى كوزدەن كەتكەن سوڭ, كوڭىلدەن دە كەتكەنىن كورىپ وتىرعان جوقپىز با. نەمەسە, كەرىسىنشە, مىسالى, مەكتەپتە بىزگە تۇرماعانبەت اقىندى لەنيندى تۇڭعىش جىرلاعان اقىن دەپ ميىمىزعا قۇيدى. سويتسەك, تۇرەكەڭنىڭ قۇدىرەتى باسقا ەكەن. ءوز باسىم تۇرەكەڭنىڭ قازاق پوەزياسىنداعى ورنىن اباي مەن ماعجاننىڭ ورتاسىنان ىزدەيمىن. شاشاسىنا شاڭ جۋىتپايتىن مۇنداي شالقار شايىر, ءسوزدى عاجايىپ قاقپاقىلداي بىلەتىن مۇنداي شەبەر, ويلارى بۇگىن دە, ەرتەڭ دە توزبايتىن مۇنداي فيلوسوف ءتىپتى ەشقانداي ماراپاتقا ءزارۋ ەمەس! ءالى تالاي اقىننىڭ باسىن شۇلعىتادى. نەمەسە, ءسوز قادىرلەگەن قاۋىم ءۇشىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆتىڭ لاۋرەات بولعانى نە بولماعانىنىڭ, ستيپەنديا الاتىنداردىڭ تىزىمىنە ەنگەنىنىڭ نە ەنبەگەنىنىڭ نە قاجەتى بار؟ مەيىر قاندىراتىن كاۋسار جىرعا شولدەگەن كەزىمدە, ياكي شەبەرلىككە تاڭىرقاعىم كەلگەن كەزدە, مەن ەسەنباي كوكەمنىڭ كىتابىن ىزدەي باستايمىن.
ءجۇرسىن ەرمان.
«قازاق ادەبيەتى», 11.08.2000
قۇس مۇڭى
(ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلىنا)
كوكتەمگى دالا تاڭىندا
جەلپىدى سامال سانانى.
اقىننىڭ الاقانىندا
بوزتورعاي جۇمىرتقالادى.
قۇبىلدى گۇلدىڭ ءتۇسى مىڭ,
كوگىلدىر كوككە بۇلت ورلەپ.
ۇياسىن دالا قۇسىنىڭ
تال بەسىكتەي جىر تەربەپ...
باسىلار ىشكى كۇيىگىڭ,
تىرلىككە مىناۋ قاراساڭ:
جۇمىرتقا-ساۋىت ءبۇيىرىن
قاق جارىپ شىقتى بالاپان...
قۇستاردىڭ مۇڭىن جىرلاعان
تالعامى بيىك تەكتى ادام.
بوزتورعاي كورسەم شىرلاعان –
ەساعام با ەكەن دەپ قالام...
جاركەن بودەش ۇلى,
20.06.2003.
وسى ماتەريالداردى العان سوڭ ەسەنبايعا تەلەفون شالعانمىن. سويتسەم ەسەنبايدىڭ ارحيۆىندە مۇنداي پىكىر, حاتتار, جىرلار استە مول ەكەن. 60, 70 جاسقا تولعاندا جولدانعان قۇتتىقتاۋلار, ولەڭدەردىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتتى. ءداۋىر-اي, ادام از عۇمىرىندا كىممەن سىرلاس, سىيلاس بولمايدى, سول ارا-قاتىستى ەسەكەڭ ۇقىپتى جيىستىرىپ جۇرەدى ەكەن. سونى ايتتى...
پەندەلىك ءومىر-اي, جالعان دۇنيە! قانشا ءبايەك قاققانمەن ەشكىم دە اجالعا اراشا بولا المادىق قوي, دارىگەر دە, باسقا دا... ەندى مىنە, ەسەنباي دوستىڭ ومىردەن وتكەنىنە دە 40 كۇن تولىپ قالىپتى. جىلعادان اققان سۋ سياقتى زىمىراعان ۋاقىت. وتباسى, بالا-شاعاسى 9 قىركۇيەكتە اقىننىڭ قىرقىن بەرەمىز دەپ وتىر. ءيا, ءبارى وتەر, ءبىر وكىنىشتىسى ەسەنباي اقىن ءومىردەن تەز اتتانىپ كەتتى, ەندى ءبىزدى ونىڭ مۇرالارى – جىرلارى جۇباتادى. سوڭىندا جارى نازىم, گۇلسىم, رۋداكي باستاعان ۇل-قىزدارى قالدى, بۇعان دا شۇكىرشىلىك ەتەمىز. ءوزى ولەردەي سۇيگەن ەلى, جۇرتى, حالقى بار. بۇل – ۇلكەن تىرەك! ەندىگى تىلەك: اللا الدىنان جارىلقاسىن, وزىنە يمانى جولداس بولعاي! تەك, تىرىلەر ەندىگى جەردە ءوزىنىڭ بوزتورعاي اقىنىن اسپەتتەپ, ارداقتاپ وتسە ءبىر ساۋاپ. ونىڭ اتىنا كوشە, مەكتەپ بەرىلسە, باسپالاردان كوپ تومدىقتارى شىقسا (مۇراسى 10 تومداي), تۋعان ءوڭىرى بايعانين اۋدانىندا, اقتوبەدە ء(وزى اقتوبە قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى عوي), الماتى قالالارىندا ەسكەرتكىش بەلگى, تاقتا ورناتىلسا يگى. اقىننىڭ باسى قارايتىلۋى كەرەك. ەل بولىپ جۇمىلار كەز وسى كەز, بۇل تۇستا تاعى ءتۇرلى ءدارەجەدەگى پەندەلىك اتاق-داڭق قۋماي, اقىننىڭ تىرلىكتەگى ەسەسى كەتكەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, الاش ازاماتىنىڭ ادەبيەتتەگى بەدەلى العا شىقسا نۇر ۇستىنە نۇر دەرمىز.
قايران, ەسەنباي-اي, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار اقىنى, ءبىز سەنى تىرلىكتە ۇمىتپاسپىز. سەن تۋرالى ءسوزدى عۇمىر باردا ءالى تالاي ايتارمىز دا, ايتا بەرەرمىز... ىزدەيمىز سەنى, بوزتورعاي دوس! ويتكەنى, سەن بۇل ومىردە ۇلتتىڭ ۇلى, الاشىڭنىڭ ادال پەرزەنتى بولىپ ءوتتىڭ. بۇل – شىندىق!
قوعاباي سارسەكەەۆ, جازۋشى.