تورقالى توي جىلى قازاقستاننىڭ جاسامپاز باستامالارى بەلگىسىمەن ءوتتى. جارقىن جانە قارقىندى 25 جىلدىقتىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
بەيبىتشىلىك, كەلىسىم, قوعام بىرلىگى, ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق, وسىنىڭ بارلىعىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تانۋى – ماقتان تۇتاتىن جەتىستىكتەر. ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن بولاشاعىمىزدىڭ ناقتى باعدارىن سەزىنە وتىرىپ قارسى الدى. جۋىردا قازاقستان پارلامەنتى قابىلداعان دەكلاراتسيادا وسى جەتىستىكتەردىڭ ءبارى تۇتاستاي ايتىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى – زاماناۋي مەملەكەت قۇرعان قازاقستان حالقىنىڭ اۋقىمدى تاريحي جەتىستىكتەرىنىڭ جارقىن كورىنىسى. قازاقستان ءۇشىن وسى جىلدار تەك العا ىلگەرىلەۋ مەن ورنىقتى دامۋدىڭ كەزەڭى بولدى. تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ جاڭا تاريحىمەن تابىستى مەملەكەت جانە بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ كوشباسشىسى اتانۋعا قۇقىعى بار ەكەندىگىن دالەلدەدى. قازاقستان ەكونوميكاسى قارقىندى دامىدى, ساياسي سالادا تابىسقا جەتۋدىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى بار تۇراقتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ, اسا ءىرى وزگەرىستەر جۇزەگە استى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تەگەۋرىندى جانە دانا باسشىلىعى مەن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ تاباندى دا تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. ەلباسىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى ءجانە ستراتەگيالىق كورەگەندىگى دامۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ تابىستى بولۋىن ايقىنداپ, قازاقستاننىڭ ورنىقتى ءوسىپ-وركەندەۋ جولىنا شىعۋىنا جاعداي تۋعىزدى.
ەلىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, الەمنىڭ وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا قارىشتى قادام باسۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايىپتى جانە جەمىستى حالىقارالىق باستامالارىمەن ەلىمىز بيىك حالىقارالىق بەدەلگە يە بولىپ, جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنىڭ تانىمال كوشباسشىسىنا اينالدى, دەلىندى دەكلاراتسيادا.
ارينە, 25 جىل – بۇل تاريحي ولشەممەن العاندا وتە قىسقا مەرزىم. الايدا, قازاقستان ءۇشىن وتكەن جىلدار تۇرلەنۋ تەرەڭدىگى مەن اۋقىمى بويىنشا داۋىرگە تەڭ. عالامات ۇلكەن تاريحي وزگەرىستەردىڭ كۋاسى جانە قاتىسۋشىسى بولۋ ءاربىر ۇرپاقتىڭ ۇلەسىنە تيە بەرمەيدى. كوز الدىمىزدا جاڭا مەملەكەت قۇرىلدى, قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىم وزگەردى, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى قالىپتاستى.
ەلباسىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان دامۋىنىڭ تابىستى سەرپىنىن انىقتاعان كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. ۋاقىتشا اۋىرتپالىقتار مەن ءساتسىزدىكتەرگە قاراماستان, قوعامداعى ورتاق يدەيانىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرىلىس ءساتتى ءوتتى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلىندا قازاقستان حالقى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى نەگىزىن قۇرايتىن بەرىك قۇقىقتىق ىرگەتاس قالاندى. وندا الەمدىك زاڭ عىلىمى مەن ءتاجىريبەسىنىڭ وزىق يدەيالارى جيناقتالدى, سونداي-اق, ول ۇلتتىق دامۋدىڭ باسىمدىقتارىن ناقتى بەلگىلەدى.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەندىگى, بولىپ جاتقان وقيعالارعا جەدەل نازار اۋدارۋ جانە ولاردىڭ الدىن الا ءبىلۋ قاسيەتى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا 1998, 2007 جانە 2011 جىلدارى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى ونىڭ باستامالارىنا مۇرىندىق بولىپ, ولار قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ودان ءارى قالىپتاسۋىنا, ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىن تەرەڭدەتە تۇسۋگە, ەل كونستيتۋتسياسى تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى.
2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا بايلانىستى اتا زاڭعا اسا ماڭىزدى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ونىڭ شەڭبەرىندە پروپورتسيونالدىق سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋ رەگلامەنتتەلدى, پرەزيدەنت جانە پارلامەنت اراسىنداعى كەيبىر مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتى قايتا ءبولۋ جولىمەن پارلامەنتتىڭ ءرولى ەداۋىر كۇشەيتىلدى, ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى وزگەرتىلدى, سونداي-اق باسقا دا ماڭىزدى جاڭالىقتار ەنگىزىلدى.
وسى جىلداردا مەملەكەتتىك ساياسات كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالدى. ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالىق قۇجاتتار – «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى 100 ناقتى قادام» اتتى ۇلت جوسپارى, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋلارى مەن وزگە دە سويلەگەن سوزدەرىنىڭ نەگىزىندە ۇدايى ناقتىلانىپ جانە تولىقتىرىلىپ وتىراتىن باسقا دا اسا ماڭىزدى قۇجاتتار, زاڭنامالىق سالانى قوسا العاندا, تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىندا كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەۋەتىن مەيلىنشە اشىپ كورسەتۋ جونىندەگى بەلسەندى نىسانالى جۇمىستى جۇرگىزۋگە نەگىز قالادى.
سوڭعى جىلدارى دەپۋتاتتىق كورپۋس پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ اتقارعان زاڭ شىعارۋ جۇمىسى وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت 2009 جىلعى 24 تامىزدا بەكىتكەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەيتىن 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى جانە ولارعا كەپىلدىك بەرۋدى, ونىڭ ىشىندە سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋدى, بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋدى, سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىمنىڭ ارتا ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭنامالىق اكتىلەرگە, اتاپ ايتقاندا, نەگىزگى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ: وتكەن جىلعى قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەستىك, قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنىڭ, سونداي-اق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ قابىلدانۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى.
«100 ناقتى قادام» اتتى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلت جوسپارى شەڭبەرىندە ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس جاڭا رەداكتسيادا قابىلدانىپ, ول ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ قولدانىلۋدا. وندا بۇرىن قولدانىلعان 5 ساتىلى سوت جۇيەسىنىڭ ورنىنا ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ينستانتسيالاردى قامتيتىن 3 ساتىلى سوت جۇيەسى بەلگىلەندى, بۇل سوتقا ءجۇگىنگەن تۇلعانىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋدى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ياعني سوت تورەلىگىنىڭ ماقساتتارىنا تەز ارادا جانە ءتيىمدى قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى.
جاڭا جىلدان باستاپ ءىس بويىنشا بارلىق دالەلدەمەلەردى سوت تالقىلاۋىنا ءىستى دايىنداۋ ساتىسىندا سوتقا بەرۋ تالاپ ەتىلەدى. ايرىقشا جاعدايلاردا دالەلدەمەلەر سوت تالقىلاۋى ساتىسىندا دا, سونداي-اق اپەللياتسيالىق ينستانتسيادا ۇسىنىلۋى مۇمكىن, بىراق مۇنداي جاعدايلاردا سوت تالقىلاۋىنا ءىستى دايىنداۋ ساتىسىندا ولاردى ۇسىنۋ مۇمكىن بولماعاندىعىن سوتقا دالەلدەۋ قاجەت.
كادر رەفورماسى سۋديالار كورپۋسىنا عانا ەمەس, مەملەكەتتىك اپپاراتقا دا قاتىستى جۇرگىزىلدى. «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسيادا قابىلدانۋى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلىنە كوشۋدى رەتتەدى, وندا قىزمەتكە كىرۋ تومەنگى لاۋازىمداردان باستالىپ, قىزمەت بابىندا ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر قۇزىرەتتىلىك جانە تومەنگى لاۋازىمدارداعى جۇمىس ءوتىلىنىڭ بولۋى تالاپ ەتىلەدى.وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىك لاۋازىمدارعا ورنالاسۋ ءۇشىن كونكۋرستىڭ ەكى ءتۇرى: ىشكى جانە جالپى كونكۋرس كوزدەلەدى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكە العاش رەت كىرۋشىلەر ءۇشىن مىندەتتى ءۇش ايلىق سىناق مەرزىمى بەلگىلەنگەن. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى ۇدايى وقىتۋ, ونىڭ ىشىندە ءۇش جىلدا ءبىر رەتتەن سيرەتپەي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جۇيەسى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلدى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك قىزمەتتى كاسىبيلەندىرۋگە عانا باعىتتالعان.
ەلباسى ۇنەمى ايتىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى, ۇلتتاردىڭ ءوزارا دوستىعى مەن تاتۋلىعى, ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىق قارىم-قاتىناسى, ول – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى تۇعىرى. تەك تاتۋ, بىرلىگى جاراسقان ەل عانا العا قويعان ماقسات-مۇراتتارىنا جەتە الادى. اۋىزبىرلىك پەن تۇسىنىستىك, قاراپايىم سىيلاستىق ۇستەمدىك قۇرعان جەرلەرگە قاشاندا ناتيجەلى ىستەردىڭ ءۇيىر بولاتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قالىپتاسقان ۇلتتار دوستىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە مەملەكەتىمىز وركەندەپ, ىلگەرى باسىپ كەلەدى. ەركىندىكتى اڭساعان ەل مۇراسى جۇزەگە اسىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. سوندىقتان ەل ىشىندەگى تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق «ماڭگىلىك ەل» جولىنداعى باستى ۇستانىم بولىپ قالا بەرمەكشى.
«بەرەكە باستاۋى – بىرلىك, ەل ءىشى – تاتۋ تىرلىك» قاعيداسىن ۇستانعان وتانداستارىمىز ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن ودان ءارى نىعايتا ءتۇسىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىندا ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, الدا دا بىرلىكتە ءومىر سۇرەتىنى كۇمانسىز.
قورىتا ايتقاندا, وتكەن كەزەڭگە تالداۋ جاساي جانە بۇگىنگى كۇن شىندىعىن وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدى, الداعى ۋاقىتتا اناعۇرلىم كەۋدەلى ماقساتتارعا ۇمتىلىس جاساۋ ءۇشىن جاقسى ىنتالاندىرۋ دەپ باعالاۋعا ابدەن بولادى.
سەرىك اقىلباي,
پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما,
سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى