2016 جىلدىڭ ەلەۋلى وقيعاسى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى. ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلىندا قازاقستان ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان, تابىسقا جەتۋدىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى بار ساياسي تۇراقتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك سالالاردا اسا ءىرى وزگەرىستەر جۇزەگە استى.
قازاق ەلى قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا 14 مىڭ شاقىرىمدىق شەكاراسى شەگەندەلگەن, مەملەكەتتىگى مىزعىماس مىقتى ەلگە اينالدى. اۋماقتىق داۋلاردىڭ تۋىنداۋ قاۋپى ءبىرجولا سەيىلدى. عاسىرلار بويى قازاق وعلاندارىنىڭ باستى ماقساتى بولعان شەكارا سىزىعىن بەلگىلەۋ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ارقاسىندا ىسكە استى. شەكارا – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ زاڭدى ورنىنىڭ, بەدەلىنىڭ بەلگىسى. 100-دەن اسا ەتنوس پەن 17 كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى تۇراتىن ەلدە ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەل بىرلىگى ساقتالىپ, نىعايدى. ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ بىرەگەي مودەلى قالىپتاستى. بۇكىل حالىقتىڭ قالاۋىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بارلىق ۇلتتى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, باسىن بىرىكتىرە ءبىلدى. ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن ادام «مەن – قازاقستاندىقپىن, بۇل – مەنىڭ ەلىم, مەن مۇندا باقىتىمدى تاپتىم!» دەپ ايتا الاتىن ادىلەتتى قوعام ورناتىلدى.
جاڭا ەلوردامىز – استانا بولاشاق ۇرپاق قالاسى. استانا – عالامشاردا ححI عاسىردا پايدا بولعان ءبىرىنشى استانالىق قالا. ەلوردانىڭ ميلليونىنشى تۇرعىنىنىڭ بيىلعى مەرەيتوي جىلى دۇنيەگە كەلگەنى دە قۋانىشتى جاعداي. ەلوردامىز قاسيەتتى تاۋەلسىزدىك رۋحىنىڭ – جاسامپازدىق پەن بىرلىك رۋحىنىڭ قاينار كوزىنە اينالدى! استانا بۇگىندە ءوز تاريحىنىڭ باستاۋىندا عانا تۇر. ول ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۋاتىمىزدىڭ بيىك سامعاۋىن بەينەلەي وتىرىپ, جىلدان-جىلعا اجارلانىپ كەلەدى. استانا قۇرىلىسى جاڭا مەملەكەتتىڭ, جاڭا قوعامنىڭ قۇرىلىسى رەتىندە كيەلى مانگە يە بولدى. استانا ءوتكەننىڭ بارلىق قۇندىلىقتارىن جيناقتاپ, بولاشاقتىڭ جارقىن كەلبەتىن ەلەستەتتى.
ۇلت دەنساۋلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنا اينالدى. وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە كوتەرىلدى: زاماناۋي مەديتسينا ورتالىقتارى, اۋرۋحانالار مەن ەمحانالار سالىندى, ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرلەرىندە زەرتتەۋلەر مەن جوعارى تەحنولوگيالى وپەراتسيالاردىڭ بۇكىل سپەكترى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعى, ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتى ارتتى. ورتاشا جالاقى 9,3 ەسەگە, زەينەتاقى 10 ەسەگە ءوستى. ەلىمىزدە وسى ۋاقىتتا 1300-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى, ولار ەڭ زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالدى. ەلىمىزدە ءسابيلەردىڭ دۇنيەگە كەلۋى 55 پايىزعا ءوستى, تۇرعىنداردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72 جاسقا جەتتى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىن كەشەندى رەفورمالاۋ قازاقستاننىڭ الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە لايىقتى ورىن الۋىنا جاعداي جاسادى. وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن عىلىمدى جەتىلدىرۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى جانە ەلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ شەشۋشى تەتىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستان ەرەسەك ادامداردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى بويىنشا ادام دامۋى يندەكسى الەمدىك ءتىزىمنىڭ العاشقى ۇشتەن بىرىنە كىرەدى. سونداي-اق, مەملەكەت ءبىلىمدى جالپىۇلتتىق باسىمدىق رەتىندە تاني وتىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىنە اۋقىمدى قارجى ءبولۋدە. بىلىمگە بولىنگەن قارجى 2015 جىلى 1,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 312 ملرد تەڭگەگە (31%) ارتىق. قازىرگى تاڭدا ءبىلىم سالاسى بارلىق دەڭگەيلەردە جاڭعىرتىلۋدا. پەداگوگ-ۇستازدار بەدەلىن ارتتىرۋ, ولاردىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋ بويىنشا جۇيەلى باستامالار جۇزەگە اسۋدا. مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا, كاسىپتىك جانە جوعارى بىلىمدە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلىمىز بويىنشا 2700-دەن استام بالاباقشا جانە جەكەمەنشىك شاعىن ورتالىق اشىلدى. وتكەن 25 جىلدا ەلىمىزدە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ءبىر مىڭنان استام مەكتەپ اشىلدى. بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامى, ستۋدەنتتەردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الادى. ەلىمىز بويىنشا قازاق ءتىلىن وقىتاتىن 350 ورتالىق تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە 1350 مەكتەپ جاڭادان بوي كوتەردى. الەمدىك دەڭگەيدەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت جوعارى دەڭگەيدەگى العاشقى مىڭ ماماندى دايىنداپ شىعاردى. بارلىق وڭىرلەردە 20 زياتكەرلىك مەكتەپ اشىلدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 12 مىڭ جاس ورەنگە الەمنىڭ ەڭ بەلدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا ستيپەنديا بەرىلدى.
كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە جوعارى ءبىلىم ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ماماندارعا دەگەن قازىرگى جانە كەلەشەكتەگى سۇرانىسىن بارىنشا وتەۋگە باعدار ۇستاۋى قاجەتتىگى ايقىن. بۇل ەڭ باستى قاعيدات – جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالابىنا ساي مامانداردى وقىتىپ شىعارۋ. كوپ جاعىنان بۇل حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشىپ بەرەدى. سونداي-اق, جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىمەن شەكتەلمەي, قولدانبالى جانە عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك بولىمشەلەرىن قۇرۋ جانە دامىتۋ ىسكە اسىرىلۋدا.
2012 جىلى ءبىز الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەڭ جوعارى دامىعان 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىردىك. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ەكونوميكا 20 ەسەگە ءوستى. 1999 جىلدان 2016 جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى. ياعني, 25 جىلدىڭ 17 جىلى – تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم.
ەلباسى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ونى شيكىزاتتىق ەمەس, جوعارى تەحنولوگيالىق جولعا قايتا باعدارلاۋ ءجونىندە جاڭا مىندەتتەردى العا قويىپ, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما قارقىن الىپ كەلەدى. ازىق-ت ۇلىك پەن ەنەرگەتيكا بويىنشا قازاقستان الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن جەتەكشى ەلدەر توبىنا كىرىپ وتىر. ەلىمىزدە ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى مودەلى جاسالدى. بىزدە كوممۋنيكاتسيانىڭ, ءوندىرىستىڭ, ەلەكتر تاراتۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى بولعان جوق. ولار تاۋەلسىزدىك جىلدارى قالىپتاستىرىلدى. اۆتوموبيل جولدارى مەن تەمىر جولدار ءبىزدىڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار تاراپىن تىكەلەي بايلانىستىرمايتىنداي ەتىپ سالىنىپ, بارلىعى دا سولتۇستىككە قاراي كەتەتىن. قازىر «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءبىز بىرىڭعاي كولىك جۇيەسىن قۇرۋدى اياقتايمىز.
بۇگىندە ەلىمىزدە ەكىنشى يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بارلىعى مىڭنان اسا جاڭا وندىرىستەر اشىلدى. بۇرىن ەشقاشان ءبىزدىڭ جەرىمىزدە اۆتوموبيل, لوكوموتيۆ, ۆاگون, تىكۇشاق ءوندىرىسى جانە باسقا دا كوپتەگەن ءوندىرىس بولعان ەمەس. ياعني, ەلىمىزدە بۇرىن شىعارىلماعان 500 جاڭا ءونىم ءتۇرىن شىعارۋ ءىسى يگەرىلدى. سونداي-اق, 265 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەپ جاتىر. جۋىردا عاسىر جوباسى – قاشاعان مۇناي جانە گاز كەنىشى ىسكە قوسىلدى. بۇل – الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىندا سوڭعى 50 جىلدا بولعان ەڭ ءىرى وقيعا. ەلىمىزدىڭ وسى جاڭا جەڭىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىندا ايرىقشا سيمۆولدىق مانگە يە.
ءححى عاسىر بەيبىتشىلىكتىڭ, تۇراقتىلىق پەن گۇلدەنۋدىڭ عاسىرى بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرگەن مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىن جارقىن بولاشاققا جول باستايتىن ادامزات بالاسىنىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارى – ەرىك-جىگەر مەن ەڭبەكسۇيگىشتىك, ماقساتكەرلىك قاسيەتتەردى بويعا سىڭىرۋگە شاقىردى. ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قازاقستاندىقتاردى جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋعا جەتەلەيتىن جانە ورتاق ماقساتقا توپتاستىراتىن تاريحي قۇجات.
ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىن, اسىرەسە, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمىنە ءوسىپ وتىرعان جاھاندىق سۇرانىس جاعدايىندا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن ىلعي دا قاداپ ايتىپ كەلەدى. الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ كوشباسشىسى بولۋعا جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن ارتتىرۋعا قاجەتتى باعداردى دا قاداپ ايتۋدا. ەگىستىك القابىن ۇلعايتۋدى, ەڭ الدىمەن, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ ەسەبىنەن ەلەۋلى كوتەرۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىندە تۇر.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى – الەمنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا كىرۋگە قابىلەتتى قازاقستاننىڭ قۋاتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان جوسپارلار.
ەلباسىنىڭ باستاماسى بويىنشا ءار ازاماتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «اگروبيزنەس-2020», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيلى 25 جىلىندا قازاقستان الەمدىك بانكتىڭ Doing Business رەيتينگىندە 35-ورىن الدى.
ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى ونەركاسىپتى تۇتاستاي تۇرعىدان دا, سونداي-اق, جەكەلەگەن وندىرىستەر تۇرعىسىنان دا قايتا قۇرىلىمداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل – ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىمىندا وڭدى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە, بۇگىنگى زامانعا سايكەس كورپوراتيۆتى قۇرىلىمداردى دۇنيەگە اكەلۋگە جانە ۇزاق مەرزىمدى ىڭعايدا سەرۆيستى-تەحنولوگيالىق ەكونوميكاعا كوشۋ ءۇشىن نەگىز ازىرلەۋگە ءتيىسپىز دەگەن ءسوز. وتاندىق ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ الەمدىك رىنوكتاردا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قول جەتكىزۋ ەڭ ەلەۋلى ءمىندەتتىڭ ءبىرى رەتىندە العا تارتىلىپ وتىر.
ەكونوميكالىق وداققا كىرىگىپ, ءوزارا باسەكەلەستىك دوداسىندا تىزگىن قاققان قازاقستاننىڭ ماقساتى, ارينە, الەمدەگى ەڭ مىقتى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ بولىپ تابىلادى. باستاپقىدا كەدەن وداعى اياسىندا ءجۇزىن قايراپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا ەنۋدە وتكىر قىلىشتاي جارقىلداۋى ءتيىس ءبىزدىڭ ەل ورتالىق ازيانىڭ ايبارلى دا ازۋلى بارىسىنا اينالۋدى كوزدەيدى. ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى باستى ماقسات تا وسى.
تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تاعى ءبىر تابىسى – وسى جىلداردا ەلىمىز اكىمشىلىك-امىرشىلدىك جۇيەنىڭ باسقارۋ داستۇرلەرىنەن تۇبەگەيلى باس تارتىپ, باسقارۋدىڭ زاماناۋي ءارى ءتيىمدى ۇلگىسىن قۇرۋعا بەل شەشە كىرىستى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستيتۋتى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە قالىپتاسىپ, نىعايا ءتۇستى. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, وسىلايشا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كوزدەلگەن باستى مىندەتتەر كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالىپ, قالعاندارى تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ساراپشىلىق باعالاۋ بويىنشا, قازاقستان تاياۋ 10-20 جىلدا دا ەكونوميكا ءوسىمى بويىنشا كوشباسشى ەلدەردىڭ ساناتىندا بولادى. بىراق الەمدە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن قازاقستاندىق عاجايىپتىڭ ءمانى ودان دا تەرەڭدە جاتىر.
ەلىمىز دامۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, بەدەلى بيىك, ابىرويى جوعارى قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى. ارينە, جەتكەن جەتىستىكتەرمەن توقتاۋعا بولمايدى. تىندىرىلعان ىستەر از ەمەس, ال الدا اتقارىلاتىن مىندەتتەر ودان دا كوپ. سوندىقتان, الداعى جىلدان دا تولايىم تابىستار كۇتەمىز.
ءابدىجاپار ساپارباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور