ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعىنا بايلانىستى جازعان «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» اتتى ماقالاسىندا «مەملەكەت تاريحىن, داڭقتى بابالارى ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ بۇرالاڭى مەن بۇلتارىسىن, قيلى كەزەڭدەرى مەن تاعدىرلى شەشىمدەرىن, اقتاڭداق بەتتەرى مەن دارا تۇلعالارىنىڭ قايراتكەرلىك ونەگەسىن ءبىلىپ وسكەن ۇرپاق قانا وزىنە تيەسىلى زامانا جۇگىن دىتتەگەن مەجەسىنە ابىرويمەن جەتكىزە الادى. ول ءۇشىن ءبىز ۇرپاق الدىنداعى ءوز مىندەتىمىزدى تولىق اتقارىپ, جاستاردىڭ وي-ساناسىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا بارىنشا جاعداي جاساۋىمىز قاجەت», دەپ جازعان ەدى.
راسىندا دا, وتكەنىن بىلمەگەن ۇرپاقتىڭ بولاشاقتى باعدارلاۋى, باعامداۋى قيىن-اق. عاسىرلار بويى ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان بابالارىنىڭ ەرلىگىنەن, ەڭبەگىنەن بەيحابار بۋىن تاۋەلسىزدىكتىڭ دە قادىرىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە باعالاي الماس ەدى. ءبىزدىڭ دە ۇلت تاريحىندا وزىندىك ورنى بار باستى وقيعالار مەن تۇلعالار توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاپ وتىرعانىمىز دا سول سەبەپتى.
قازاق تاريحىنداعى قاي قوزعالىستىڭ دا ورنى جەكە-دارا. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا بۇقارانىڭ ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسىمەن استاسىپ جاتىر. ايتسە دە, وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن رەسەي پاتشاسىنىڭ شەكتەن شىققان وزبىرلىعى تۋىنداتقان قازاق دالاسىنداعى كوتەرىلىستىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مونارحيانىڭ تاقتان تايۋىنا ىقپال ەتكەنى انىق.
ءاۋ باسىندا قازاق دالاسىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان پاتشانىڭ قازاقستان, ورتالىق ازيا, ءسىبىر تۇرعىندارىنىڭ 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتاردى تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى جارلىعى بولدى. 25 ماۋسىمداعى جارلىقتان كەيىن ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە نارازىلىق كۇشەيىپ, سوڭى قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاستى. ونىڭ ءىرى وشاقتارى جەتىسۋ مەن تورعاي ءوڭىرىن قامتىدى. جەتىسۋداعى كوتەرىلىستىڭ باسشىلارى بەكبولات اشەكەەۆ, ۇزاق ساۋرىقوۆ, جامەڭكە مامبەتوۆ, توقاش بوكين, اۋباكىر ءجۇنىسوۆ, سەرىكباي قاناەۆ, موناي جانە مۇقان ۇزاقباەۆ جانە باسقالار بولدى.
الايدا, بەكبولات اشەكەەۆ باسشىلىعىمەن باستالعان كوتەرىلىس ساتسىزدىككە ۇشىرادى. كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى ب.اشەكەەۆكە ءولىم جازاسىنا ۇكىم شىعارىلىپ, كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلار جاپپاي جازالاندى. 1917 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن تۇركىستان ولكەسىندە 347 ادام ءولىم جازاسىنا كەسىلسە, 168 ادام كاتورگالىق جۇمىسقا جەگىلىپ, 129 ادام اباقتىعا قامالدى. پاتشا وكىمەتىنىڭ قۋدالاۋى كەسىرىنەن 300 مىڭ قازاق پەن قىرعىز باس ساۋعالاپ, قىتايعا قاشۋعا ءماجبۇر بولدى.
ال تورعايدا ابدىعاپپار جانبوسىنوۆ, امانگەلدى يمانوۆ, ءالىبي جانگەلدين جانە باسقالار باس بولعان كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلار سانى 50 مىڭ ادامدى قامتىدى. كوتەرىلىسشىلەر مەن جازالاۋشىلار اراسىنداعى شايقاستار ۇزدىك-سوزدىق جالعاسىپ, اقپاننىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن, ياعني پاتشا وكىمەتى قۇلاتىلعانعا دەيىن سوزىلدى.
پاتشانى تاقتان توڭكەرىپ, وكىمەت باسىنا كەلگەن قىزىلدار دا پاتشاعا قارسى شىققانداردى جارىلقاي قويعان جوق-تى. ۇلت ازاتتىعىن اڭساعان ەرلەردىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, بولشەۆيكتەردىڭ نىساناسىنا ىلىنگەنى دە سوندىقتان. ايتپەسە, كەيكى باتىردا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قانداي كەگى بار ەدى؟!
كەيكى باتىر دەمەكشى, حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆ ولتىرىلگەننەن كەيىن كەيكى باتىر قۋعىنعا ۇشىرادى. اقىرى, 1923 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەيكىنى اڭدىپ جۇرگەن قىزىلدىڭ اسكەرلەرى تۇندە جاتقان جەرىندە قورشاپ الىپ, ايۋاندىقپەن ءولتىردى. مەرگەننىڭ باس سۇيەگى كۇنى كەشەگە دەيىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ورنالاسقان رەسەي عىلىم اكادەمياسى ۇلى پەتر اتىنداعى انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىندە ساقتالىپ كەلدى.
تاريحي تۇلعالارىمىزعا قاتىستى بيىلعى جىلدىڭ باستى وقيعالارىنىڭ ءبىرى – رەسەي مەن قازاقستان بيلىگى اراسىنداعى مامىلەگە سايكەس, كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى قازاقستانعا قايتارىلدى.
– بۇل – مەملەكەتىمىز جانە ۇلتتىق تاريحىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار تاريحي وقيعا. رەسەي مادەنيەت مينيسترلىگى جانە مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ءوزى ۆلاديمير مەدينسكي جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى. باس سۇيەكتى قازاقستانعا قايتارۋ جانە تاسىمالدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ءىرى كولەمى جۇزەگە اسىرىلدى, – دەيدى ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى.
كەيكى (نۇرماعانبەت) كوكەمباي ۇلىنىڭ بەينەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن ۆەنگر عالىمدارى اينالىستى. انتروپولوگتاردىڭ ايتۋى بويىنشا, باتىردىڭ باسىنا جەتى اۋىر سوققى تيگەن ەكەن. بىراق, انتروپولوگيالىق رەكونسترۋكتسيالاردى جاساۋعا ارنالعان زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا ۆەنگر عالىمدارى ەكى اي بويى ۇزدىكسىز جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە كەيكى باتىردىڭ ءمۇسىنىن قالپىنا كەلتىردى. وسىلايشا, تاعى ءبىر تاريحي تۇلعانىڭ رۋحى تۋعان جەرىندە جاي تاباتىن بولدى.
ءاليحان بوكەيحانوۆ – قازاق تاريحىنداعى دارا تۇلعا. بيىل ۇلت قايراتكەرىنىڭ 150 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى. مارتەبەلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمدى قالىپتاستىرعان قايراتكەر تۇلعانىڭ ايتقان بيىك بەلەسىن باعىندىرۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە. ياعني, قازاق ەلى وسى ۇستانىمداردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن بولادى.
ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇستانىمىنا توقتالاتىن بولساق, ەڭ ءبىرىنشى – قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان قازاقتىڭ ءوزى عىلىم مەن تەحنيكاعا سۇيەنىپ, تولىق يگەرمەيىنشە, جەر جەكەمەنشىككە, قونىس اۋدارۋشىلارعا بەرىلمەۋى ءتيىس.
ەكىنشى ۇستانىمى – الاش جەرىنىڭ استىنداعى, ۇستىندەگى, كوگىندەگى بارلىق بايلىق قازاقتىڭ وزىنە قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
ءۇشىنشى ۇستانىمى – بوكەيحانوۆتىڭ جوباسى بويىنشا, قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ توقىلىپ كيىلۋى كەرەك. ياعني, مەملەكەت تولىقتاي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋگە ءتيىس.
ءتورتىنشى ۇستانىمى – قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى, ءدىنى, ءدىلى وزگە ۇلتتارعا قاراعاندا ۇستەم بولۋى كەرەك دەگەنگە سايادى.
ال بەسىنشى – ەڭ نەگىزگى ۇستانىمى بويىنشا عىلىمعا, سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز عىلىمعا, ۇلتتىق داستۇرگە نەگىزدەلگەن, زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ, جاپونيا ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ كەرەك.
ەلباسىنىڭ مەملەكەت الدىنا قويىپ وتىرعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى دا وسى ماقساتتاردى كوزدەيدى. ەندىگى جەردە الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن, ءاليحان بابامىز ايتپاقشى, «قازاق بالاسى بىرىگىپ, تىزە قوسىپ ءىس قىلسا, حالىقتىق ماقسات سوندا ورىندالادى». ايتپەسە, «بوتەن كىسى قازاققا ەشقايدان ەشتەڭە جاقسىلىق اكەپ بەرمەيدى».
كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋىنە سەبەپشى بولعان جەلتوقسان وقيعاسىنا دا بيىل 30 جىل تولدى. «اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان» ماحامبەتتىڭ ۇرپاعى 1986 جىلى ادىلەتسىزدىككە قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ, الماتىداعى برەجنەۆ الاڭىنا بەيبىت ماقساتتا جينالعان ەدى. الايدا, كسرو باسشىلىعى قازاق جاستارىنىڭ شەرۋىن «ب ۇلىك» دەپ ۇعىپ, وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اسكەر اكەلدى. ارينە, بۇيرىق بەرىلگەسىن اسكەر اياسىن با, جاستاردى اياۋسىز جازالادى. كەيىن سول جازالاۋشىلاردىڭ ءبىرى حالىقتان كەشىرىم سۇراسا عوي. قايداعى...
كەشىرىم سۇراسا عوي دەمەكشى, جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى ادامدى تولقىتاتىن, كەيىنگى ۇرپاققا تاعىلىم بولارلىق ءبىر دەرەك بار. ول قىرعىز جىگىتى تالايبەك ىلاەۆتىڭ حاتى. ول 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ىشكى اسكەر ساپىندا الماتىدا بولعان ەكەن. سول ءۇشىن ماقتاۋ قاعازىمەن ماراپاتتالىپتى. تالايبەك اسكەردەن ورالىسىمەن ماقتاۋ قاعازىن «مەن مىنا بۇيىمدى وزدەرىڭە قايتارامىن. سەبەبى, ول مەنىڭ ۇيىمدە ساقتايتىنداي قۇندى ەمەس. مەن ءوزىمدى فاشيست, ماڭگۇرت سەزىنگىم كەلمەيدى», دەپ جازىپ, الماتىعا قايتارىپ جىبەرىپتى. ازاماتتىق ۇستانىم دەپ وسىنى ايت. سوڭعى وتىز جىلدىڭ بەدەرىندە قازاق ەلىندە تالاي-تالاي وزگەرىستەر بولدى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى, الەمگە تانىلدى. سول تاۋەلسىزدىككە باستاۋ بولعان وقيعالاردىڭ ورتاسىندا جەلتوقساننىڭ ورنى بولەك.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق ساحاراسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس پاتشالىق مونارحيانىڭ ساياسات ساحناسىنان كەتۋىنە ىقپال ەتسە, عاسىر اياعىندا بەكبولات پەن كەيكىلەردىڭ ۇرپاعى كسرو اتتى الىپ يمپەريانىڭ ىدىراۋىنا سەبەپشى بولدى.
ءوتىپ بارا جاتقان جىلدىڭ تاريحقا قاتىستى وقيعالارى مەن تاريحي تۇلعالارى جونىندە نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز؟ ويتكەنى, حالىقتىڭ «دارا تۇلعالارىنىڭ قايراتكەرلىك ونەگەسىن ءبىلىپ وسكەن ۇرپاق قانا وزىنە تيەسىلى زامانا جۇگىن دىتتەگەن مەجەسىنە ابىرويمەن جەتكىزە الادى».
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»