ۋ-شۋ, ازان-قازان. اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي. ايقۇلاقتانىپ, اتويلاعان, ىشقىنىپ, قيقۋلاعان جەلوكپە جانكۇيەر.
قىرىق شاقىرىمدىق قاشىقتىقتىڭ قاق جارتىسىن ەڭسەرسە دە قۇيىسقاننىڭ استى عانا اق سابىندانىپ, تەرلەگەن كوكقاسقا جاقتان سۋىرىلعان جالعىز جەبەدەي اعىپ كەلەدى.
ءاپ ەتكەن بەتتە بايگەگە قاتىسقان ءجۇز قارالى جۇيرىك اۋىزدىعىمەن الىسىپ, ءبىرتۇتاس شوعىر بولىپ شىققان. ەكىنشى, الدە ءۇشىنشى اينالىمدا الدەنەشە توپقا ءبولىنىپ, بىتىراي باستادى. بەسىنشى, التىنشى اينالىمدا شاڭ قاۋىپ قالعاندارىنىڭ قاراسىنى مولايىپ, ىلگەرى وزعان ەكى شوعىر ءبىر-بىرىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ, قۇيرىق تىستەسىپ, تايتالاسقا تۇسكەن. جەر تانابىن قۋىرعان جۇيرىكتەردىڭ قايىستاي سوزىلعان تۇرقى ادەتتەگىدەن ءسال ۇزارىپ, جەرمەن جەكسەن بولىپ, شابىسقا شابىس قوسىپ, ۇدەتىپ كەلەدى. جىلقى ەمەس, قۇتتى نامىستىڭ جارىسىنداي. الدىڭعى ەكى توپتا ون شاقتى جۇيرىك بار. بۇلار قازاق ەلىنىڭ ماڭدايعا باسقان شىن تۇلپارلارى. سول تۇلپارلاردىڭ الدىندا تۋرا وق بويى كوكقاسقا قارا ءۇزىپ, جالعىز ءوزى كەلەدى. مىنە, ون ەكىنشى, سوڭعى اينالىم. قاراقشىعا ارقان بويى قالعاندا كوكقاسقا ماڭدايعا ۇرعانداي كىلت توقتادى. ون ەكى اينالىم بويى الدىنا جىلقى سالماعان, ۇزەڭگى قاعىستىرماعان, ۇزەڭگى قاعىستىرعانىڭىز نە, قۇيرىق تىستەتپەگەن, ءتىپتى ودان دا ءارى, قۇرىق سالىم جەرگە جاقىنداتپاعان, جاراتقان يە وزگەدەن ارتىق جاراتقان, تابانىنا جەل بىتىرگەن جامپوز, تۋا ءبىتتى جۇيرىك, ءاۋ, باستا اسىل تۋعان شىن تۇلپار ەكەن كوكقاسقا.
ايعاي-سۇرەڭ سالعان كوتەرمەشى توپتىڭ اراسىنداعى جازارمان اعايىن جاپا تارماعاي سۋرەتكە تۇسىرە باستاعان. بەينە تاسپاعا تارتىلىپ جاتىر. بىراق, كوكقاسقا قاراقشىدان وتپەگەن. شاماسى بايگە اتىنىڭ باسىندا شاپقان ون ءبىر-ون ەكىلەردەگى قارا بالا بايگەنىڭ شارتى بويىنشا قاراقشىدان ءوتۋ كەرەكتىگىن بىلمەگەن, بىلسە دە مىناۋ دىردۋ-ءدۇرمەكتەن ەسى شىعىپ, ۇمىتىپ كەتكەن. جاناشىر توپتىڭ اقىرىپ ايتقان اقىلىن دا, نۇقىپ كورسەتكەن نۇسقاۋىن دا ۇعار ەمەس.
ويتكەنى, ول ءتىل-اۋىزى جوق ءارى قۇلاعى ەستىمەيتىن عارىپ ەدى.
سەمەيدە ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنداعى ات بايگەسىنەن ەسىندە قالعانىن كراسنويار سەلوسىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ۇلتتىق سپورت مەكتەبىنىڭ ات باپكەرى قالىم قۇلتاسوۆ وسىلاي بايانداپ بەردى.
– ونداي عارىپ بالانى جۇيرىك اتتىڭ باسىندا شاپتىرعانى نەسى,–دەدىم مەن.
– ىرىم. ءبىز كورمەگەن, ەمىس-ەمىس ەستىگەن باعزى زاماننان كەلە جاتقان كونە ىرىم بولسا كەرەك-ءتى. جاراتقان يەمىز تىرشىلىكتە كوپ جىلاتقان پەندەسىن ايتەۋىر ءبىر قۋانتۋعا ءتيىستى. عارىپ بالالاردى جۇيرىك اتتىڭ باسىنا مىنگىزىپ شاپقىزۋ باياعىدان بار دۇنيە.
قالىم قۇلتاسوۆ چكالوۆ اۋدانىنا قاراستى كەڭەس اۋىلىنىڭ تۋماسى. قازىر ول اۋىل جوق, تاراپ كەتكەن. قالىم ءتارىزدى جەر-جەردە تىرشىلىك قۇرىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ كوكەيىندە عانا ساقتالعان. قالىم قايمولدا ۇلى دا تۋعان اۋىلىن ءجيى ەسكە الادى. اكەسى قايمولدا جۇيرىك باپتاعان, بايگەگە ات قوسقان ادام. ءالى ەسىندە, جۇيرىك قاراگەر بيەلەرى بولىپ ەدى. سول بيەنى جاراتىپ, توڭىرەكتەگى 4-5 اۋىلدىڭ الدەبىر تويلارىندا, ايتۋلى مەرەكەلەردە, ونىڭ وزىندە دە تىم سيرەك وتكىزىلەتىن بايگەگە قوسۋشى ەدى. اكەسىنىكى ارعى اقساقالداردان ەستىگەن, كونە زاماننان جەتكەن قاعيدانى ءوز بويىنداعى تۇيسىكپەن ۇشتاستىرىپ, دامىتۋ بولاتىن. قازىرگى ات جاراتۋ سول كەزدەگىمەن سالىستىرعاندا مۇلدەم باسقاشا سيپاتتا. سان جىلدار بويى ات جاراتىپ, بايگەنىڭ الدىن بەرمەي كەلە جاتقان قالىم قۇلتاسوۆ بىلاي دەيدى:
– الدىمەن ات تۇقىمى تۋرالى ايتۋ كەرەك. قازىر قازاقى ات, قازاق جىلقىسى بايگەگە قوسۋعا جارامايدى. ماقتاۋلى اراب جىلقىسى دا. ولاردىڭ تىلەرسەگى وسال, بەلى بەكەم ەمەس. تىز ەتپە. جاقىن, قىسقا قاشىقتىقتاردى الۋى مۇمكىن. ال, الامانعا سالۋ بوس دامە. تۇركىمەننىڭ اتاقتى اقالتەكەسى دە سولاي. تۇركىمەن جىلقىلارى ءاپ ەتكەن بەتتە بويىن جازا الماعانداي بۇلتالاقتاپ, سودان سوڭ كادىمگى ور قويان سياقتى ىتىرىنىپ شاپقاندا, كوز كورىم جەرگە دەيىن قارا شالدىرمايتىن ۇشقىرلىقتارى بار. بىراق, شىن تۇلپاردىڭ تۇلپارلىعى سىنالاتىن الامانعا جارامايدى. راس, وزگە جىلقىدان كورىكتى, قامىس قۇلاقتارىن قايشىلاپ, اققۋ مويىندارىن ءيىپ, ءبىر ورنىندا تۇرا الماي, بىرەسە بيلەپ, بىرەسە دوڭگەلەنگەن سۋرەتى الپىس ەكى تامىرىڭداعى بار قانىڭا جان ءبىتىرىپ, اسقاق رۋح, ايرىقشا سەزىم سىيلاعانىمەن بۇل تەك سىرت كورىنىس قانا. تالماي شابۋ ءۇشىن جىلقىعا وزگەشە جاراتىلىس كەرەك. بۇرىنعىنىڭ تۇلپارلارى بىلايشا سيپاتتالعان عوي: «شىراقتاي جانعان توماعاكوز. ەرىنى ەتەكتەي جايىلعان. قاس الباستى قاباقتى. شىقشىتى ورالىپ جاتقان تۇبەكتەي. باۋىزداۋ جەرى پىسكەن الما ساعاقتى. قۇلاعى كولگە بىتكەن قۇراقتاي. قۇلجا مويىن. جاۋىرىنى سىپىرا جاپقان تاقتايداي. ومىرتقاسى تاقتايداي. مىقىمى تار. كەبەجە قارىن. كەڭ قۇرساق. وت ورنىنداي تۇياقتى».
قازىرگى جىلقى باعاتىن, جۇيرىك باپتايتىن مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازاقى جىلقىنىڭ باعىن بايلاپ جۇرگەن كەساپات – بايگە جولىنىڭ قىسقا بولۋى. ماسەلەن, بۇگىنگى الامان بايگە دەپ جۇرگەن ەڭ ۇزاق قاشىقتىق 25-30 شاقىرىمنان اسپايدى. شىن تۇلپاردىڭ بابى مەن باعى قاتار سىنالاتىن بۇرىنعى بايگە ەڭ از دەگەندە 50-60 شاقىرىم بولاتىن. الاشتىڭ ءتول تۇلپارلارى اعىلشىن, اراب اتتارى سياقتى ءبىر جارىستان سوڭ قالجىراپ, سەندەلىپ قالماي, ءبىر سۋىتىپ العاننان كەيىن-اق زار كۇيىنە ەنەتىن. بىراق, ونداي قازاناتتىڭ تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ كەتتى. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, كەشەگى اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىراندا الىس-جاقىن شەتەلگە ۇدەرە كوشكەن مىڭدى ايداعان بايلاردىڭ اقتىلى جىلقىسىنىڭ كوشكەن ەلمەن بىرگە اۋىپ كەتۋى. مىڭ سان تۇلپار, تۇلپار تۋاتىن كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق اسىل بيەلەر بىرگە كەتتى. كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىندا شايىشقاقتاعان بۇزاۋعا قۋىپ جەتە المايتىن قانى بۇزىلعان ماستەك, جاۋىر بولعان جابى عانا قالدى. سودان بارىپ, جىلقى تۇقىمى ازىپ كەتتى.
ونىڭ ۇستىنە كەشەگى كەڭەس زامانىندا رەپرەسسيا اردا الاشتىڭ بالاسىنا عانا جاسالعان جوق, جىلقىعا دا جاسالدى. تەمىر تۇلپارعا قول ارتقان جۇرت جىلقىنى كەرەك قىلمادى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ, يت جۇگىرتىپ, قۇس سالۋ, ات باپتاپ, بايگەگە قوسۋ تام-تۇمداپ جاندانا باستادى.
– اتى كەلىسكەنمەن, بابى كەلىسپەسە, جۇيرىكتىڭ باعى قايتادى,–دەيدى قالىم قۇلتاسوۆ, – مەن ءوز ءجۇيرىكتەرىمدى ءوزىم جەمدەيمىن. مال ازىعىنىڭ قۇرامىندا ءتيىسىنشە ءسابىز, قانت, س ۇلى, الما, تۇز ءتارىزدى قۇراما جەمدەردىڭ بولۋىن ءار كۇن سايىن قاداعالاپ وتىرامىن.
– قانتى نەسى؟ – دەيمىن مەن.
– قانت گليۋكوزا. جۇيرىكتىڭ اعزاسى قاجەتىنشە ءتۇرلى ۆيتاميندەردى الىپ تۇرۋى كەرەك. بالاشا ماپەلەپ باقپاساڭ, باعى جانا ما؟ بىزگە دەيىنگى ات ۇستاعان باپكەرلەردىڭ تاجىريبەسى ءبىر بولەك. بىزدىكى باسقا. جۇيرىكتى اۋەلى سەمىرتىپ, جىلىگىنە ماي جۇگىرتىپ, قوڭداندىرىپ الامىز. بىراق, ونىڭ قازىسىندا ماي بولماۋى كەرەك. قازىسىنا ماي بايلانعان جۇيرىكتىڭ ءىشى قىزىپ, ءولىپ قالۋى دا مۇمكىن. ال, جىلىك مايىن ءۇزىپ الساڭ, ونداي جىلقىدا كۇش بولمايدى. بۇرىنعىلار جۇيرىك اتتى جازدى كۇنى تۇندە قويا بەرىپ, كۇندىز ءۇش مەزگىل بيەنىڭ ءسۇتىن بەرىپ, سەمىرتىپ, تۇمشالاپ جاۋىپ, ماما اعاشقا بايلاپ قويعان. بايگەگە قوساردان ءبىر كۇن بۇرىن تەرىن العان. تەرىن الۋ ءۇشىن كوبىنە اۋانىڭ تىمىق كەزىن پايدالانعان. ساۋىردان قۇلاق تۇبىنە دەيىن قالىڭ تەكەمەتپەن اۋا وتپەيتىندەي ەتىپ, تۇمشالاپ جاۋىپ, ۇستىنە سالماقتى جىگىتتەردىڭ ءبىرىن مىنگىزىپ, سۇيەگىندەگى ساسىق تەر ابدەن شىققانشا ءارى-بەرى جەلە شوقىتىپ جۇرگەن. سودان سوڭ بايگە اتىنىڭ ەر توقىمىن سىپىرىپ تاستاپ, ابدەن قاس قارايىپ, كوز بايلانعانشا جەتەلەگەن. جىلقى جاتا قاپ اۋناپ, سىلكىنىپ تۇرەگەلگەندە ءبىر ۋىس اق س ۇلى بەرىپ تاڭ اسىرعان. ءبىز دە نەگىزىنەن, بابالارىمىزدان قالعان تاجىريبەنى ۇشتاستىرعانىمىزبەن, تەر الۋ ءادىسى ءسال باسقاشا. ءبىز جۇيرىكتى ىستىق مونشاعا تۇسىرەمىز. ىستىق بۋ جۇيرىكتىڭ بويىنداعى ارام تەردەن ءبىر تامشى قالدىرمايدى. ءبىر مارتە ءتۇسىرىپ العاننان كەيىن, جەلە جورتىپ, تەر شىققانشا جۇگىرتىپ, سودان سوڭ تەردىڭ ءدامىن كورەمىز. كەرمەك ءدام جويىلسا, جىلقىنىڭ بويى تازارعانى.
– انە ءبىر جىلدارى قىزىلجاردىڭ ات شابارىندا توعىز جۇيرىك مارەگە جەتپەي, جىعىلىپ ەدى. شاماسى, جۇيرىك اتتارعا ءبايگەنىڭ الدىندا دوپينگ بەرەدى دەگەن جەلسوزدىڭ شىن بولعانى عوي – سۇرادىق اتبەگىدەن.
– ءبىز وزگە ارىپتەستەرىمىز تۋرالى عايبات ءسوز ايتۋدان اۋلاقپىز. جۇرتتا جۇمىسىمىز جوق. ءوزىمىز وندايعا اۋەس ەمەسپىز. ءبىزدىڭ تۇلپارلارىمىز بايگەدە ءوز بويىنداعى جاراتقان يەمىز سىيلاعان مۇمكىندىكتەرى ارقىلى ءارى ءبىزدىڭ جىل ون ەكى بويى كۇتىپ-باپتاپ, ارنايى جاراتقانىمىزدىڭ ارقاسىندا الدىنا قارا سالمايدى. مەنىڭ «رەكورد» دەگەن اعىلشىن تۇقىمدى تۇلپارىم بىرنەشە رەسپۋبليكالىق, وبلىسارالىق جارىستاردا سان مارتە باس جۇلدە الدى. بەس رەت جەڭىل ماشينا ولجا ەتتىم. ال «راۋت» دەگەن جۇيرىگىم, ول دا اعىلشىن تۇقىمدى جىلقى, بىرنەشە جىلدان بەرى الدىنا جۇيرىك سالعان ەمەس. راۋتتىڭ ارقاسىندا التى ماشينا ۇتتىم.
ەكىباستۇز قالاسىندا وتكەن الامان بايگەگە ءوز ەلىندە ەلۋدەن استام بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن ەرەن جۇيرىكتەر قاتىستى. مەنىڭ «راۋتىم» ون ەكى اينالىم بويى جەكە-دارا كەلدى. سول بايگەدە اتقۇمار بايشىكەشتەر مەنىڭ راۋتىما 80 مىڭ دوللار ساناپ بەردى. بىراق, المادىم.
شابىسى اڭىزعا اينالعان «راۋت» وسى كۇنى كراسنويارداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ سپورت مەكتەبىنىڭ ات قوراسىندا تۇر. جاس سابيدەي ماپەلەپ كۇتكەننەن كەيىن سان جىلعى سايىستان قالجىراعانى, جارىستان جۇدەگەنى بايقالمايدى. قامىس قۇلاقتارىن قايشىلاپ, بولات تۇياعىمەن جەر تارپىپ, شابىس تىلەيتىندەي وقىرانا قارايدى جانۋار. اتبەگىلەر «راۋتتىڭ» سان بايگەدە جۇلدە العان, ەل مەرەيىن وسىرگەن, ءوز مارتەبەسىن بيىكتەتكەن ەڭبەگىن قالاي ۇمىتسىن.
اتبەگى قالىم قۇلتاسوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەندىگى ارادا قازاقى جىلقىدان تۇلپار شىعادى دەپ دامەلەنۋ قيىن. تاعى ءبىر اتبەگىلەر قازاقى جىلقى سوعىم عانا دەيدى.
ازىرگە اعىلشىن تۇقىمدى جۇيرىكتەردىڭ عانا باعى جانىپ تۇر. سان عاسىر بويى الاشقا ادال قىزمەت ەتكەن ەر جىگىتتىڭ قاناتىنا بالانعان قازانات تۇلپاردىڭ تۇقىمى قاشان جاڭعىرار ەكەن؟..
بايقال ءبايادىلوۆ,
جۋرناليست
اقمولا وبلىسى