مەن – ءتىلشىمىن! انام جارىقتىق: «قالامسابىڭدى تاستاما!» – دەپ سوڭعى دەمىمەن وسيەت ايتىپ, يەك قاعىپ ەدى... جان-جۇرەگىم سول اماناتقا باعىندىرىلعان دا شىعار, بالكىم. تاعدىر-تالايىم, تاجىريبە-تاعىلىمىم تەرەڭنەن تامىر تارتىپ, ەلدىك اسقاق مىنەزبەن ءورىلۋىن قالادىم اركەز. بۇل كوكتەن تۇسكەن جالاڭ كوكسەۋ ەمەس ەدى... تىلشىلىك مانداتىم سىيلاعان پارىز-جاۋاپكەرشىلىككە ساياتىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ شاپاعاتىنان تاراپ, جۇرەكتى شىمىرلاتاتىن, جازباسىڭا بولمايتىن اسىل مىندەتتەردىڭ ءبىر پاراسى, مىنە, تومەندەگىدەي!..
ءيا, مەن – تاۋەلسىزدىك ءتىلشىسىمىن!
...تورعايدىڭ قاقاعان قىسى. تۇكىرىك جەرگە تۇسپەيتىندەي. اقىن ءشامىلدىڭ الپىس جىلدىق تويىن اتقارىسىپ كەلە جاتقان الماتىلىق دەلەگاتسيا (باسشىسى عافۋ قايىربەكوۆ) جولاي ات شالدىرماققا سوققان بايعابىل اۋىلىنداعى قوناق ۇيگە باس سۇعا بەرگەندە, تەلەديداردان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى زاڭ ءبىراۋىزدان قابىلدانعانىن سۇيىنشىلەپ جاتتى. عافاڭ باسىنداعى مالاقايىن ديۆانعا اتىپ ۇردى. شابىت, قۋانىش قاتار بۋىپ, بولمەنى كەزىپ كەتتى. ونىڭ جانارىنان تارامدالىپ اققان جاسقا ءبىز دە تاڭىرقاي ءارى تۇسىنىستىكپەن قاراپ قالدىق.
...سىرباي ماۋلەنوۆ جەتپىس جاسىن تورعايدا (19.07.1992.) تويلادى. «ەگەمەن ەلىمە تۇڭعىش كەپ تۇرمىن, مىنە!»– دەپ بۋىرقانعان جىرىمەن سۇڭقارداي ساڭقىلدادى. اشتىقتىڭ زۇلماتىنان, سوعىستىڭ سۇراپىلىنان امان كالعان ول وبلىستىق گازەتتىڭ اۋداندىق ءتىلشىسى كەزىندەگى ەرلىككە پارا-پار قايتالانباس ساتتەرىنەن بىزگە ەستەلىكتەر ايتىپ بەردى... ونداعان شاقىرىمدى جاياۋ ءجۇرىپ, ستانسادان جۇرگەلى تۇرعان پويىز ارقىلى رەداكتسياعا حات-حابار ۇلگەرتۋدىڭ قيامەت-قايىمىن باسىنان وتكەرىپتى. ءتىپتى, قىستا قاسقىرلار قورشاۋىندا قالسا دا العان بەتىنەن قايتپاي, رەداكتسيامەن بايلانىستى ەش السىرەتپەگەن ەكەن... وسى تويى تارقاردا سىراعا جول اپاتىنان قاتتى زارداپ شەگىپ, قوستانايدان ۇشاقپەن الماتىعا جەتكىزىلدى... جەتى ايدان كەيىن كوز جۇمدى.
...ارقالىق اۋەجايىندا (15.08.1992.) ءتۇنجارىمدا موڭعوليادان اتامەكەنگە ورالعان 100 قازاقتى كۇتىپ الدىق. ءبىر بالا دومبىرا ۇستاپ ءتۇستى. جەرگە تابانى تيىسىمەن ول كۇمبىرلەتسىن كەپ. شەتەلدە جاسالعان دومبىرا ءوز ىشىندەگى وكسىگىن قازاق جەرىندە تىيا الماي, ەڭكىلدەپ, سولقىلداپ جىلعانىنىڭ كۋاسى بولدىق.
...1992 جىلدىڭ 1-18 قىركۇيەگى ارالىعىندا تورعاي وبلىسىنان جاساقتالعان ارناۋلى ەكسپەديتسيا الاش ارداقتىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ مۇردەسىن 57 جىلدان سوڭ كارەل اكسر-ءىنىڭ سوسنوۆەتس ستانساسىنداعى قابىردەن الىپ, تۋعان توپىراعىنا – جانكەلدين اۋدانى م.دۋلاتوۆ اتىنداعى قاۋىمداستىقتىڭ ورتالىعىنا قايتا جەرلەدى. وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان ءبىز ساپار بويىندا كۇن سايىن «ەگەمەندە» رەپورتاج جاريالاپ وتىرعان ەدىك.
...سەگىزىنشى سىنىپتان باستاپ جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان كۇندەلىگىمە بىلاي دەپ جازىپ (09.12.1997.) قويدىم: «كۇن اقمولادا جىلى (-6, -7) بولدى. جاڭا استاناعا ەلباسى نازارباەۆ كەلدى. الماتىمەن قوشتاسىپ, اقمولاعا كەلدى. «الاتاۋىم! ساعان باسىمدى يەمىن!» دەپتى الماتىمەن قوشتاساردا ىستىق جۇرەكتى ادام!».
...تاڭعى ساعات 06.30-دا تۇردىم. تۇندە ءجوندى ۇيىقتاي الماعانىمدى «ەگەمەننىڭ» قامشىسى تيگەنىنە بالاپ, ازىلدەدىم. ءيا, ەلىمىز باس گازەتىنىڭ ۇجىمى بۇگىن (20.02.1999.) ەرجۇمان سمايىلدىڭ تىزگىن ۇستاۋىمەن پويىزدان ءتۇستى. «بۇل جاي كوش ەمەس,– دەپ قىرانداي ساڭق ەتتى بۇرىنعى باسشى شەرحان مۇرتازا ايازدى استاناعا تابانى تيىسىمەن. – ەل گازەتى – «ەگەمەننىڭ» كوشى. دەمەك حالىق كوشى. ول كوش ورىنبوردان باستالعان, قىزىلوردادا جالعاستى. ول كوش الماتىدا 72 جىل تۇراقتاعان ەكەن. ەندى, مىنە, استاناعا ات باسىن تىرەپ تۇر. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ناشار گازەت شىعارۋعا حاقىمىز جوق!»
...تاۋەلسىزدىكتىڭ 10 جىلدىعى قۇرمەتىنە جاساقتالعان «مەنىڭ قازاقستانىم» ارنايى پويىزىنىڭ باعىتى – ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرى ەدى. 18 كۇندىك ساپاردا (26.05 – 14.06.2001) كۇنقۇرعاتپاي ماقالا جىبەرىپ, جاريالادىق. سونىڭ بىرىندە ۆاگونداس بولعان بۇلبۇل كومەي ءانشى ب.تولەگەنوۆانىڭ: «10 جىل تاۋەلسىزدىك – قادىرلى جىلدار كوشى دەسەك, سونىڭ باسىندا اسا قىمباتتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تۇرعانى حالىق ءۇشىن قانداي قۋانىش! ءبىز ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولىندا اتقارىپ جۇرگەن ۇلان-عايىر جۇمىستارىن باعالاي بىلۋگە ءتيىستىمىز!», – دەگەن لەبىزى جۇرەك تەربەتتى.
...ۇكىمەت باسشىسى ي.ن.تاسماعامبەتوۆكە جازعان وتىنىشىمنەن (21.03.2002) ءۇزىندى: «...بۇل جونىندە قازاقستاندىق باق-تاردا جەتكىلىكتى جازىلدى. ءتىلشى رەتىندە مەن دە اتسالىستىم. سىزدەن وتىنەرىم – كەيكى كوكەمباي ۇلىنىڭ باس سۇيەگىن سانكت-پەتەربۋرگتەن اكەلىپ, تۋعان جەرى – تورعاي وڭىرىندەگى دەنەسى جاتقان قابىرگە قوسىپ جەرلەۋ جونىندە ارناۋلى ۇكىمەت كوميسسياسىن قۇرۋعا نۇسقاۋ بەرسەڭىز ەكەن».
...تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلوردانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن رۋحاني ورلەۋى سالالارىن جان-جاقتى قامتىعان ماتەريالدار جاريالاۋ ماقساتىنداعى «استانا» كونكۋرسىنىڭ ناتيجەسى (29.06.2004) شىعارىلدى. كوميسسيانىڭ شەشىمى بويىنشا استانا قالاسىنىڭ اكىمى ءو.شوكەەۆ ءبىرىنشى ورىنعا تىگىلگەن ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنداعى ءۇش بولمەلى پاتەر كىلتىن جۇلدەگەر ماعان تابىس ەتتى.
...«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعا باستاعانىنا – 90 جىل تولۋىنا ارنالعان ءۇش كۇندىك سالتاناتتى شارالارعا (22-24.12.2009) الماتىدان ارنايى كەلىپ, حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ قاتىستى. 87 جاستاعى قارت جازۋشى تىپ-تىڭ, ەلگەزەك, جۇمساق جىميىسىمەن ماڭايىن نۇرلاندىرىپ ءجۇر. اتقوسشىسىمىن. ەلباسىن رەداكتسيادا قارسىلاۋ ساتىندە ازاعاڭ قىسقا ءسوز سويلەمەك-ءتىن. ءبارى ويلاعانداي بولا بەرە مە؟ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ءوزى سالدىرعان جاڭا عيماراتقا شاپشاڭ كىرىپ شىقتى. ءسوز سويلەنبەي قالدى. بىراق ونىڭ ەسەسىن ازاعاڭ سول كۇنى كەشتە ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتكەن سالتاناتتى جيىندا ەسەلەپ قايتارىپ ەدى. «قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ماڭگىلىك ازىعى, قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ مىزعىماس قازىعى – «ەگەمەن قازاقستان» جاساسىن!», – دەپ شابىتتانا سەلدەتكەنى ەستەن كەتپەيدى. سول جولى «گازەتتىڭ 100 جىلدىعىندا كەزدەسەيىك» دەپ اقجارما تىلەك ايتقان ازاعاڭ 1 جىل, 2 اي وتكەندە ماڭگىلىككە اتتانىپ كەتە باردى...
...ولمەيتىندەي كورىنەتىن ادامدار بار شىعار دەپ ويلاۋشى ەدىم... گۇلنار مىرجاقىپقىزى دا سوندايدىڭ سويىنان ەدى-اۋ! 98 جاسىندا ومىردەن ءوتتى... قوس عاسىردىڭ تاۋقىمەتى اعارتقان كۇمىستەي اپپاق شاشتى باسىن ك ۇلىمدەي يزەپ, كەرەمەت دايەكتى ءسوزىن ۇرپاقتارىنا ايتىپ كەتكەنىنىڭ كۋاسى بولعانبىز. «الاش ارىستارى ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋىن جىقپاي, نىق ۇستاڭدار!» – دەپ, جيىرما جاسىندا ايىرىلعان مىرجاقىپ اكەسى, وتىزىندا كوز جازىپ قالعان عاينيجامال اناسى, «اتاكەلەپ» تىزەلەرىنە ەركەلەپ وتىرعان ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ اتالارى ەسىنە تۇسكەندەي, جانارى سول ءسات بوتالاپ كەتكەن-ءتىن...
...«الاششىل جۇرەك» دەپ اتالاتىن تاۋەلسىزدىك تولعاۋى كىتابىم «فوليانت» باسپاسىنان 2011 جىلى باسىلىپ شىقتى. وندا تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇلىقتاۋ, ونى نىعايتىپ, ماڭگىلىك تۇرلاۋلى ەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى ادام ويىمەن, ءىس-قيمىلىمەن استاستىرىلا ورىلگەن ەدى. الاش ارىستارى ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, س.قادىرباەۆ, ءا.قاسىموۆ, ت.ب. تۋرالى تىڭ دەرەكتەر مولىنان ۇشىراسادى.
...تاۋەلسىزدىكتىڭ حالىق ءۇشىن تۇعىرلى ءبىر مەزەتى – «ەگەمەننىڭ» 95 جىلدىعىنىڭ تويلانۋى بولسا (20-21.12.2014) كەرەك. بۇل بەلەستى قالىڭ وقىرمان بۇرىن-سوڭدى بولماعان 203 394 دانا تارالىممەن قارسى الدى. زەينەتكە شىققان سوڭ دا تاعى بەس جىل ەڭبەك ەتكەن گازەتىممەن بىلاي قوشتاسىپ ەدىم: «قيىننان قيىستىرىپ امالمەنەن, تاعدىردىڭ تاۋقىمەتى – قامال دەگەن. مىنەكەي, ۇجىمىمدى قيماي تۇرمىن, «ەگەمەننىڭ» كىرپىشى بوپ قالار دەنەم!»
...«ەگەمەن» دەسەم, ەسىمە جەتى باسشىم تۇسەدى. ش.مۇرتازا تورعاي وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشى قىزمەتىنە بۇيرىق (30.08.1990.) بەرىپ تۇرىپ, ەگىن وراعىنىڭ ناعىز قىزعان كەزىندە: «ال الدىمەن ەلىڭنىڭ جابىلىپ قالعان تەاترىن اشقىزۋ تۋرالى جاز!» – دەپ ەدى. سودان بىلايعى ءا.كەكىلباەۆ, ن.ورازالين, ۋ.قاليجان, ە.سمايىل, س.ابدراحمانوۆ تىزگىنىن ۇستاعان گازەتتە تەر توككەنىمىزدى ابىروي سانايمىز.
...شەتەلدەرگە دە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەركىن شىعىپ جۇردىك. فرانتسيا, كورەيا, قىتاي, ت.ب. مەملەكەتتەردەن جازعان دۇنيەلەرىمىز وقىرمان كادەسىنە جاراعانىنا ءتىلشى رەتىندە ماسايرايتىنبىز. شانحايداعى ەكسپو-نى جازىپ كورسەتكەندە (2010), قازاقستان پاۆيلونىن قىزىقتاۋشىلاردىڭ سانى كۇنىنە 4-5 مىڭعا جەتكەنىن سۇيىنشىلەگەنبىز.
...تاۋەلسىزدىكتىڭ اياسىنا ءسال-ءپال جەتپەگەنىمەن (10. 10.1991.), ومىرىمدەگى ەلەۋلى ساتتەردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ تۇڭعىش كوك سۇڭقارى ت.اۋباكىروۆتى ارقالىق ماڭىندا عارىشتان العاش قارسى العانداردىڭ ءبىرى رەتىندە جانە چەرنوبىل اەس-ءى اپاتىنىڭ باتىرى قوستانايلىق ل.تەلياتنيكوۆپەن تىلدەسىپ, جەدەعابىل حيكايات جازعانىمدى تىلشىلىك تاعدىرىمنىڭ ۇمىتىلماس بەلەسىنە بالايمىن.
بەۋ, ۋاقىت-اي, دەسەڭىزشى! تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇزىك-ۇزىك وسىنداي كەرەمەتتەرى كەلىسىمىمەن جاراسقان كۇيدە بولاشاققا سىڭعىرلاي جىلىستاپ بارا جاتقان سىڭايلى.
...تاۋەلسىزدىك تامىرشىسىنداي تالعاممەن جازىپ تامساندىراتىن, تۋعان قازاقستاننىڭ ابىرويىن العا اسىراتىن, ەلى مەن ەلباسىنىڭ مۇرات-مۇددەسىن قابىستىرىپ, ءوزىن ەمەس وزگەنىڭ ءومىرىن نۇرلاندىراتىن تىلشىلەر كەرۋەنى جاراستىقپەن جالعاسىپ كەلەدى. سونداي سالتاناتتى كوشتىڭ ساپىندا بولعانعا نە جەتسىن! تاۋەلسىز تىلشىلەرگە قىزىعامىن! بۇگىنگى ءتىلشى قانداي باقىتتى ەدى!
قايسار ءالىم,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى