ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستالعان رەفورمالاردىڭ بارلىعى ناتيجەلى بولدى. ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن جاسالعان قادامداردا الەۋمەتتىك باعىتقا باسا نازار اۋدارىلعانى كوپشىلىككە ايان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى سالاعا قاتىستى ناقتى شەشىم قابىلداۋى ۋاقىت تالابىمەن ۇندەسىپ, ەلىمىزدى وتە كۇردەلى جاعدايلاردان امان-ساۋ الىپ شىقتى. كوپ جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىكتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وزىنە الىپ, تۇلعالىق تاۋەكەلگە بارىپ وتىردى. ونىڭ ءاربىر سوزىندە جانە ءاربىر ىسىندە تاڭداعان جولدىڭ دۇرىستىعىنا نىق سەنىم بايقالاتىن. ەگەمەن قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنىڭ قيىن جىلدارىندا دا, ەلىمىز الەمدىك ارەنادا تابىستى ەل بولىپ تابىلاتىن قازىرگى كەزەڭدە دە حالىق ەلباسىنا سەنەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ تابالدىرىعىنان اتاپ تۇرعان مەرەيلى ساتتە وتكەنگە شولۋ جاساۋ ادىلەتتى بولار ەدى. سول كەزدە مەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىن باسقارعان ەدىم. مەملەكەتتىك لاۋازىمدى تۇلعالار جاڭا ءومىردىڭ قۇرىلىسىن باستاپ, ناعىز رەفورماتورلار كومانداسىنا اينالدى. وسى قالىپتاسقان جاعدايلاردا العا ءجۇرۋ, توقتاپ قالماۋ جاعدايىندا قوعامنان قاشان تۇسىنىستىك پەن قولداۋ كورەمىز دەپ قاراپ وتىرماۋ كەرەك بولدى. دايىن ۇلگىلەر بولعان جوق. بۇرىنعىسى كسرو-مەن بىرگە كەلمەسكە كەتتى. ءبىز قاتاڭ, شەشىمدى تۇردە جاۋاپكەرشىلىكپەن جانە جۇدىرىقتاي جۇمىلا ارەكەت ەتۋگە ءتيىس بولدىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن دە جۇمىس ماسەلەلەرى بويىنشا ءجيى كەزدەستىك, «ەكى جىلدى ءبىر جىلدا» اتقاردىق. ءبىز ءبىر كوماندادا ەكەنىمىزدى جانە ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ ۇيلەسىمدىلىگى, ۇيلەستىرىلگەنى, جۇمىستى «قويان-قولتىق» ىستەۋ ءبىزدىڭ تابىستى بولۋىمىزدىڭ بەلگىسى ەكەنىن تۇسىنەتىنبىز. ءبىز كەڭەسۋدى, پىكىرلەرىمىزدى سالىستىرۋدى ۇيرەندىك, كەيدە ءتىپتى داۋلاسىپ تا الاتىنبىز, دەگەنمەن, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز ەستي بىلدىك جانە پىكىرىمىزدى سىيلاي بىلدىك.
1991-1995 جىلدارى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە شيەلەنىستى كورىنىس ورىن العانىن قازىر ەسكە الماي وتە المايمىز. اقيقاتىندا, ءبىزدىڭ قوعامىمىز كەڭەستىك جوسپارلى ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك توقىراۋدان ءوتتى. سونىمەن قاتار, سوتسياليزم كەزىندە وسكەن ادامداردىڭ تۇتاس ۇرپاعىنىڭ ساناسى مەن كوزقاراسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىس قالىپتاستى. ادامدار مۇلدەم وزگەشە قاعيداتتى ەكونوميكالىق فورماتسيا جاعدايىندا ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەندى. ال 1996-1999 جىلداردا ىرگەلى قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋلار جۇزەگە اسىرىلدى, بيۋدجەتتىك, سالىق جانە بانك جۇيەلەرى دامي باستادى, نەگىزىنەن جەكەشەلەندىرۋ پروتسەسى اياقتالدى, ينۆەستيتسيالار اعىنى ءوستى. 1997 جىلى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى قابىلداندى. ودان كەيىنگى 2000-2007 جىلدارى ەكونوميكا ورنىقتى ءوسۋ ساتىسىنا اياق باستى. ونىڭ جاھاندىق نارىققا بەلسەندى ينتەگراتسياسى باستالدى. دامۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلدى, ونەركاسىپ پەن شاعىن بيزنەس سالاسى سەرپىندى كوتەرىلدى. وتكەن 2007-2013 جىلدارى ەڭ باستى ماقسات الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارلارىن جەڭۋ جانە ەلدىڭ ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋعا كوشۋى بولدى. «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىن قۇرۋ جولىمەن مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى شوعىرلاندىرۋ جۇرگىزىلدى. تمد ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ەڭ اۋقىمدى داعدارىسقا قارسى باعدارلاما قابىلداندى.
وسى كەزەڭنىڭ بەلگىلى وقيعاسى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداۋ جانە ەلىمىزدىڭ الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى بولدى. سوندىقتان دا 2012 جىلعى جەلتوقساندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جاڭا ساياسي باعىت – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريالادى. ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋى ەڭ باستى ماقسات بولىپ جاريالاندى.
مەملەكەتتىڭ ەڭبەك نارىعىن ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە رەتتەۋ ماسەلەسىن مويىنداۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى كۇردەلى قيىنشىلىقتارعا جاۋاپ رەتىندەگى شارا بولدى. كەڭەس وداعىنان كەيىنگى كەڭىستىكتە 1991 جىلعى 17 ماۋسىمدا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «ەڭ تومەن جالاقى جانە ەڭبەككە اقى تولەۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر تۋرالى» زاڭ, ال 1993 جىلعى قاڭتاردا «ەڭبەكتى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاريحي ميسسياسىنا نارىقتىق ەڭبەك قاتىناستارى جۇيەسىن قۇرۋ كىرگەنىن اتاپ ءوتۋ وتە ماڭىزدى. كاسىپوداقتار تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەت بولدى: كاسىپوداقتار جاڭاشا بولۋى ءتيىس ەدى – ەسكىلەرىنە رەفورما ءجۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. ءبىز كاسىپورىن مەن كاسىپوداق اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس تەتىگىن – ۇجىمدىق شارت سياقتى جاڭا نىساندى ازىرلەي باستادىق. ءبىزدىڭ كاسىپوداقتار شەرۋلەر مەن ەرەۋىلدەردەن كەلىسسوزدەر پراكتيكاسىنا اۋىستى. ۇكىمەتتىڭ جانىندا ۇشجاقتى كوميسسيا جۇمىسىن باستادى – بيلىك, مەنشىك يەلەرى, قىزمەتكەرلەر – مۇددەلەردى كەلىسۋ. كاسىپوداقتار باستاما جاسادى – بيلىك قولدادى. ول كەزدە ءبارى دە العاش رەت بولاتىن, قيىنشىلىقپەن قابىلداندى. بۇگىنگى كۇنى ادەتتەگىدەي بولىپ كەتتى.
قازاقستان 1993 جىلى بۇۇ حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنا كىردى, ال 2011 جىلى حەۇ اكىمشىلىك كەڭەسىنە سايلاندى. ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى نەگىزگى رەفورمالاردى 2007 جىلعى 15 مامىردا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسى بەكىتتى.
جەكە جيناقتار قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن زەينەتكەرلىك رەفورماسىنا دا ءبىز ءبىرىنشى بولىپ كوڭىل اۋداردىق. قاجەتتىلىكتىڭ ءوزى ءبىزدى وسىعان يتەرمەلەدى. «ورتاق جۇيە» ءىس-قيمىلىنىڭ ينەرتسياسىنان تۋىنداعان بيۋدجەتتىڭ زەينەتاقى شىعىستارى وسە باستادى. حالىقتىڭ جۇمىس ىستەيتىن بولىگى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ وتىرعان زەينەتكەرلەردى مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس «زەينەتكەرلىك داعدارىس» ءساتى ۇدەمەلى تۇردە جاقىندادى. ەگەر 1990 جىلى جاسى 60-تان اسقان ازاماتتار 10 پايىزدى قۇراسا, 2000 جىلى ولاردىڭ سانى 17 پايىز بولدى.
زەينەتاقى جيناقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بارلىق قوعامدى ويلاندىرعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىز ونىڭ 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەنگىزىلەتىنىن ءتۇسىندىرگەنبىز. ادامدار جەكە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن تاڭداپ, جارنالارى سوعان اۋدارىلادى. مەملەكەت بيۋدجەت ەسەبىنەن زەينەتاقىنىڭ ءبىر بولىگىنە عانا كەپىلدىك بەرەدى, قالعانى – جيناقتاۋ ارقىلى قۇرالادى. نەعۇرلىم كوپ جينالسا, سوعۇرلىم جاقسى!
قورىتىندىسى قازىر كوز الدىمىزدا. مەملەكەتتىڭ كەزەكتى قادامدارىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانداعى زەينەتاقى مولشەرى تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ەڭ جوعارىلاردىڭ ءبىرى بولدى. قازاقستاندىق زەينەتاقى رەفورماسى حالىقارالىق قۇرمەتكە يە بولدى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زەينەتاقى سەكتورىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بريۋسسەل قالاسىندا 2005 جىلعى 6 قاراشادا مەملەكەتتىك جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا Euro ناۋket Award سىيلىعى تابىس ەتىلدى.
وتكەنگە شولىپ قاراعاندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى ىشىندە قانداي اۋقىمدى جۇمىس اتقارعانىمىز باعامدالادى. ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلدى, جاڭا بيۋدجەت جۇيەسى قۇرىلدى, ۇلتتىق قور قالىپتاستى. ەكى دەڭگەيلى بانك جۇيەسى قۇرىلدى, ال جەكە بانكتەردىڭ سانى جيىرماعا دەيىن جەتتى. ەلىمىز شامامەن 31 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىنداي التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن جيناقتادى جانە بۇل قاراجات ەلىمىزدىڭ بارلىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ ءارى تۇراقتى اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان تاجىريبەسى الەمدە سۇرانىسقا يە, ويتكەنى, الەمدىك ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى باستالعانعا دەيىن مەملەكەت باسشىسى داعدارىسقا قازاقستاننىڭ جاۋابى بولعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا باستاما جاسادى.
جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىندە قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ءىشىندە حالىقارالىق اۋديت جانە ەسەپتىلىك ستاندارتتارىن قولدانۋ دارەجەسى بويىنشا كوش باستاپ تۇر جانە الەمنىڭ 138 ەلىنىڭ اراسىندا 88-ءشى ورىنعا يە بولىپ وتىر.
سالىق سالاسىنداعى ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىز Doing Business رەيتينگىندە باعالاندى, مۇندا 189 ەلدىڭ ىشىنەن سالىق تولەۋدىڭ قاراپايىمدىلىعى بويىنشا ءبىز 18-ءشى ورىندامىز. ساۋالناماعا سايكەس سالىقتىق قىزمەتتەرگە قوعامنىڭ قاناعاتتانۋى 88 پايىزعا جەتكەن, بۇل 2007 جىلى 51 پايىز عانا بولعان ەدى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ ءبىر بولىگىن بيزنەسكە بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مىسالى, شاعىن كاسىپكەرلىكتى سالىقتىق تەكسەرۋلەردى جەكە اۋديتورلارعا بەرۋگە بولادى.
قازاقستاندا ەڭ تومەن سالىق مولشەرلەمەسى قولدانىلادى جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەر, ونىڭ ىشىندە نەگىزسىز تەكسەرۋلەر ازايتىلعان, بۇل شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءالى دە وسۋىنە جول اشادى.
مەنشىك يەلەرىنىڭ بازاسىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىڭ يەلىگىنەن الۋ پروتسەسى ۇنەمى ءجۇرىپ جاتىر. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وتە جاقسى ينۆەستيتسيالىق احۋالى بار ەل ءيميدجى قالىپتاستى, بۇل قازاقستانعا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنەن ينۆەستورلار تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى, ولار بىزگە تەك رەسۋرستار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى دا اكەلدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇيىمداردىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا, قازاقستاندىق نارىقتى وتاندىق ونىممەن تولتىرۋعا جانە ونى دۇنيەجۇزىلىك نارىققا جىلجىتۋعا, ءوندىرىستى ۇلعايتۋعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باعدارلانعان ءتيىمدى مەنشىك يەلەرىنىڭ ۇلكەن شوعىرى پايدا بولدى.
2015 جىلعى جەلتوقساندا جەكەشەلەندىرۋ پروتسەسىنىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعىنا جەتۋ ءۇشىن جەكەشەلەندىرۋدىڭ 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭا كەشەندى جوسپارى قابىلداندى جانە جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن ءارى باسەكەلىك ورتاعا بەرىلۋگە ۇسىنىلعان ۇيىمداردىڭ تىزبەسى بەكىتىلدى.
ءبىز تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىردىك. بارلىق كونكۋرستار ۆەب-پورتالدا وتەدى. كونكۋرستىڭ ءون بويىندا شارت جاساسقانعا دەيىنگىنىڭ وزىندە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارى ۆەب-پورتال ارقىلى بارلىق بۇزۋشىلىقتاردى ساراپتايدى. بۇل بيزنەستىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا تەڭ قولجەتىمدىلىك قۇقىعىن قورعايدى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىنە حالىقارالىق ساراپشىلار جوعارى باعا بەردى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا كوشباسشى بولىپ تابىلاتىن وڭتۇستىك كورەيامەن مەموراندۋم جاسالدى.
قازاقستان قارجى جۇيەسى قىزمەتىنىڭ تابىستى بولۋى باسەكەگە قابىلەتتى قارجى ماماندارىنا بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. مينيسترلىكتىڭ جانىنان قۇرىلعان قارجى اكادەمياسىنىڭ نەگىزىندە ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىن ۇنەمى ارتتىرىپ وتىرامىز.
ارينە, ءدۇيىم ەل بولىپ اتاپ وتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى جاڭا تالاپتار قويىپ وتىر. جوعارى تەحنولوگيالىق جىلدامدىقتار كەزەڭى تۋدى, زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە نەگىزدەلگەن ۇتقىر شەشىمدەر قابىلداۋ ۋاقىتى كەلدى. قارجى مينيسترلىگى ەلىمىزدىڭ دامۋىن جوسپارلاي وتىرىپ, ۇستانىمداردىڭ ناقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات تۇتادى.
ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى قالىپتاسۋ كەزەڭىمىزدە قايتالانبايتىن دارا جولىمىزدى ايقىنداي وتىرىپ, قانداي قيىندىقتاردى باستان كەشكەندىگىمىزدى دە نازاردان تىس قالدىرعان ەمەسپىز. بىراق ەشقانداي كۇماندانۋعا بولمايتىن ءبىر نارسە ايقىن: ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى جۇيەسى ەڭسەسى بيىك, بولاشاققا كامىل كوزقاراسپەن, ءىس جۇزىندە الەمنىڭ 30 باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەرىنىڭ قارجى جۇيەلەرىمەن ءبىر دەڭگەيدە قارسى الىپ وتىر.
ناتاليا كورجوۆا,
قارجى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى