كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ سولاقاي ساياساتىنا بايلانىستى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن مۇستافا شوقايدىڭ اتىن ەشكىم اشىق اتاي المايتىن ەدى. شوقاي ۇرپاقتارى مەن تۋىستارى قۋدالاۋدان قاشىپ, وڭتۇستىك قازاقستانعا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولسا, اعاسى مىرزەكە مەن ءىنىسى نۇرتازا مۇستافانىڭ تۋىسى بولعانى ءۇشىن 1937 جىلى اتىلىپ كەتتى. ال ەلدەگى اتا-اجەلەرىمىز مۇستافانىڭ اتىن اتاۋدان قورقىپ, «جوعالىپ كەتكەن», نەمەسە «وقىعان بالا» دەپ جۇمباقتاپ سويلەيتىن.
بۇگىنگى كۇنى حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ اتىمەن ماقتاناتىن بولدىق. مۇنداي كۇردەلى وزگەرىس ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك, مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعانىنا داۋ جوق. ءتىپتى, 1989-1990 جىلدارى-اق ءار جەردە مۇستافا شوقايدىڭ اتى اتالىپ قالىپ جاتتى. العاش ءانۋار ءالىمجانوۆ «حالىقتىڭ وتكەن جولى, ادامنىڭ وتكەن جولى نەمەسە مۇستافا شوقايدى ەسكە الا وتىرىپ» دەگەن تاريحي ماقالا جازدى. سودان حامزا ابدۋللين, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, قالداربەك نايمانباەۆ, ورازبەك سارسەنباەۆ, مامبەت قويگەلديەۆ, تالاس وماربەكوۆ, بۇركىت اياعانوۆ, باقىت سادىقوۆا, بەيبىت قويشىباەۆ, ءابۋ تاكەنوۆ, ت.ب. ەلىمىزدىڭ جازۋشىلارى مەن ادەبيەتشىلەرى, تاريحشىلارى مەن ساياساتشىلارى مۇستافا شوقايدىڭ شىندىعىندا كىم ەكەنىن دالەلدەپ, قالام تارتا باستادى. ال بۇل الاش ارداقتىسىنىڭ كىرشىكسىز تازالىعىن, ۇلكەن پاراسات پەن ادامگەرشىلىكتىڭ يەسى ەكەنىن, وتانىنا, حالقىنا دەگەن ادالدىعى مەن سۇيىسپەنشىلىگىن, تىنىمسىز كۇرەسكەرلىگىن جانە كوممۋنيستىك (كەڭەستىك) يدەولوگيا قانشا جالا جاپسا دا, ونىڭ ەلىمىزگە ەشقانداي دا جاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, شىنايى تىلەۋقور بولعاندىعىن ونىڭ زايىبى ماريانىڭ «مەنىڭ مۇستافام» اتتى ەستەلىگىنەن ايقىن كورەمىز. بۇل ەستەلىكتىڭ قازاق تىلىندە ىستانبۇلدا باسىلىپ شىعۋىنا 1992 جىلى قۇرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى قالداربەك نايمانباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەلەۋلى بولدى.
سونداي-اق, «مۇستافا شوقاي – ول كىم؟» دەگەن سۇراققا سول كەزدە فرانتسياداعى ەلشىلىكتە قىزمەت اتقارعان باقىت سادىقوۆا قارىنداسىمىز جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. مۇستافا شوقاي تۋرالى ەڭ العاش باتىل دا اشىق قالام تارتىپ, كىتاپ جازعانداردىڭ قاتارىندا ءابجامي بايشۋاقوۆ, جۋرناليست ساربۇلاق يبراشەۆ پەن قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ پولكوۆنيگى ءامىرحان باكىروۆ بولدى. وسىلايشا ەلىمىزدە مۇستافا شوقاي تۋرالى تىڭ ءىزدەنىستەر, ماقالالار, ونىڭ ءوز ەڭبەكتەرى اقپارات بەتتەرىندە كوپتەپ شىعا باستادى. وسى كەزدىڭ وزىندە قايراتكەر قالامگەر كامال سمايلوۆ اعامىز: مۇستافا شوقايدى «دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە كورىنگەن ەڭ ءبىرىنشى قازاق», - دەپ ونىڭ ساياسي ەڭبەگىن ءدال باعالاعان ەدى.
وسى ءبىر قاربالاس كەزدەرى وبلىستا مۇستافا شوقاي اتىنداعى قوعامدىق قور قۇرىلدى. ءوڭىر باسشىلارى بۇل جۇمىستى ماعان تاپسىردى. بۇعان مەنىڭ ءبىر جاعىنان اكەمنىڭ سوعىستا تۇتقىندا بولىپ, ودان اقتالىپ ەلگە ورالعاندا مۇستافانىڭ تۋىسى دەپ قايتادان تاعى دا قارلاگقا 25 جىلعا ايدالىپ قۇربان بولعانى, ەكىنشى جاعىنان, ەلدەگى مالىمەتتەردى ارقاۋ ەتىپ, اتامىز جونىندە ماقالا جازا باستاعانىم دا تۇرتكى بولعان شىعار.
قوردىڭ العاشقى اياق الىسىنا كەلسەك, سول كەزدەگى سىرداريا اۋدانىنىڭ اكىمى وڭالبەك ساپيەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن مۇستافانىڭ تۋعان اۋىلى سۇلۋتوبەدە ەسكەرتكىش اشىلىپ, سالتاناتقا سىرتتا ءجۇرگەن تۋىستارى شاقىرىلدى. كوپ ۇزاماي شيەلى اۋدانىنىڭ ورتالىق الاڭىندا دا مۇستافانىڭ ەسكەرتكىشى قويىلىپ, اس بەرىلىپ, ايتىس, سپورت تۇرلەرىنەن جارىستار وتكىزىلدى.
وبلىستا وسىلاي مۇستافا شوقايعا ارنالعان ءتۇرلى ءىس-شارالار جالعاسا ءتۇستى. «مۇستافا شوقاي – تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەن-
تسيا ۇيىمداستىرىلىپ, وعان اكادەميك ابدىمالىك نىسانباەۆ, پروفەسسور مامبەت قويگەلديەۆ, باقىت سادىقوۆا, قاجىمۇرات ءابىشوۆ قاتىسىپ, بايانداما جاساپ, مۇستافا شوقايدىڭ تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرى ەكەنىن ودان ءارى اشا ءتۇستى. وبلىس ورتالىعىندا ءبىر كوشەگە مۇستافا شوقاي اتى بەرىلىپ, مۇستافا شوقاي اتىنداعى مەكتەپتىڭ الدىنا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. سونىمەن قاتار, تۋعان اۋىلى سۇلۋتوبەدە جاڭادان سالىنعان مەكتەپ مۇستافا شوقاي اتىمەن اتالدى.
مۇستافا شوقايدىڭ اتى ەلىمىزدە ودان ءارى كەڭ تانىلۋىنا ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ەلگە جەتۋى سەپتەستى. بۇل باعىتتا يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعان كەزىندەگى فرانتسياعا بارىپ مۇستافانىڭ نوجان-سيۋر-مارنداعى تۇرعان ءۇيىنىڭ جانىنا ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتۋمەن قاتار, 8000 بەتتىك 117 پاپكاداعى قولجازبالارىنىڭ فوتوكوشىرمەسىن ەلىمىزدىڭ ورتالىق مۇراجايىنا الىپ كەلىپ تاپسىرۋى ۇلكەن وقيعا بولدى. سول سياقتى, تۇركياداعى دۇنيەجۇزىلىك تاتارلار دياسپوراسىنىڭ توراعاسى اكچورانىڭ «تۇركسوي» باسشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆكە تاپسىرعان مۇستافا شوقايدىڭ حاتتارى مەن قولجازبالارى دا ەلگە جەتتى.
اتاقتى ساياساتكەردىڭ ەسىمىنىڭ قايتا ورالۋىنان رەسەي دە سىرت قالمادى. 2008 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ گۋمانيتارلىق قورى مەن ناگرادالار جونىندەگى ءوندىرىسارالىق بىرىككەن كوميتەتى مۇستافا شوقايدى سانكت-پەتەربۋرگ عىلىمى مەن مادەنيەتى ءجانە ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «پەتەربۋرگ تۇلعاسى» («ليچنوست پەتەربۋرگا») مەدالىمەن ماراپاتتاپ, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى باس كونسۋلى ارقىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنە تاپسىرعان بولاتىن. 2009 جىلى ماسكەۋدە شىققان «وبششەستۆەننايا مىسل رۋسسكوگو زارۋبەجيا: ەنتسيكلوپەديا» اتتى باسىلىمدا «چوكاەۆ مۋستافا» اتتى كولەمدى ماقالا باسىلدى.
مۇستافا شوقاي ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزىنەن «ياش تۇركىستان» جۋرنالىندا جارىق كورگەن ماقالالارىنىڭ الدىمەن ەكى, سودان سوڭ ءۇش تومدىق بولىپ, 1998-1999 جانە 2007 جىلدارى الماتىداعى «قاينار» باسپاسىنان جارىق كورۋىنە ونىڭ ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى ورازبەك ءسارسەنباەۆ ەرەكشە ۇلەس قوستى. وسىنىڭ الدىندا, ياعني 2006 جىلى مۇستافا شوقايدىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسى جارىق كورگەن ەدى. ال 2012 جىلى باستالىپ, 2014 جىلى اياقتالعان مۇستافا شوقاي شىعارمالارىنىڭ تولىق ون ەكى تومدىق جيناعىن شىعارۋداعى ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى باس بولعان, تانىمال مۇستافاتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ك.ەسماعامبەتوۆتىڭ ايرىقشا قاجىر-قايراتى كىمدى بولسا رازى ەتكەندەي. مۇنىڭ الدىندا زەردەلى زەرتتەۋشىنىڭ «الەم تانىعان تۇلعا» اتتى كولەمدى مونوگرافياسى جارىق كورگەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار, باقىت سادىقوۆانىڭ «يستوريا تۋركەستانسكوگو لەگيونا ۆ دوكۋمەنتاح», «مۋستافا چوكاي ۆ ەميگراتسي», ىستانبۇلدىق قانداسىمىز ابدۋاقاپ قارانىڭ تۇرىكشە, قازاقشا, كەيىن فرانتسۋز تىلدەرىندە «مۇستافا شوقاي. ءومىرى. كۇرەسى. شىعارماشىلىعى», دارحان قىدىرالىنىڭ «مۇستافا شوقاي», ت.ب. مونوگرافيالار, كىتاپتار جارىق كورسە, ۇلى كۇرەسكەر ءومىرى مەن مۇراسى تۋرالى كوپتەگەن كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. وسى جەردە مىنانداي ءبىر دەرەكتى كەلتىرە كەتسەك ارتىق بولماس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ 2015 جىلى شىعارعان «بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىندە» مۇستافا شوقايدىڭ ءومىرى مەن ساياسي قىزمەتى, مۇراسى تۋرالى 2309 ادەبيەت ءتىركەلىپتى.
ەلىمىزدە مۇستافاتانۋ جۇمىستارى كينو-دراماتۋرگيا سالاسىندا دا كەڭ قانات جايىپ دامىپ كەلەدى. وعان كۋا رەتىندە كينورەجيسسەر س.نارىمبەتوۆتىڭ جانە جازۋشى ر.وتارباەۆتىڭ «مۇستافا شوقاي» اتتى كينوسى مەن سپەكتاكلىن اتاۋعا بولادى. اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ ۇيىمداستىرعان «مۇستافا شوقاي ىزىمەن» اتتى ەكسپەديتسيا جۇمىسى دا كوپتەگەن جايلاردىڭ بەتىن اشتى. ونىڭ مۇستافا اتىن تۇركىستان لەگيونىمەن بايلانىستىرعان سارجاعال ءباسپاسوزدىڭ كەرتارتپا جۋرناليستەرىمەن ەكى رەت سوتتاسىپ, مۇستافانى اقتاپ الۋى دا ۇلكەن ەرلىك بولدى.
2013 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا, ياعني مۇستفا شوقاي ۇلىنىڭ دۇنيەدەن قايتقان كۇنى تۋعان اۋىلى سۇلۋتوبە جانىنداعى 1-ماي اۋىلىندا مۇستافا شوقاي اتىنداعى مەشىت ءۇيى اشىلىپ, ارۋاعىنا اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالدى. مەشىتتى كاسىپكەر مەتسەنات, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ءشاۋتاي تىلەۋبەرگەن ءوز قارجىسىمەن سالدىرىپ ەدى.
مۇستافا شوقاي ەسىمىنىڭ حالىق جادىندا قايتا جاڭعىرۋىنا ءوزىنىڭ تۋعان وبلىسىنىڭ باسشىلارى ەرەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا ۇلى كۇرەسكەر سوڭعى جيىرما جىلداي مەكەن ەتكەن فرانتسيادا دا ءبىرسىپىرا ماڭىزدى ىستەر جۇزەگە استى. كوپتەگەن ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر نەگىزىندە ماقساتتى ىسكە قول جەتكىزىلدى. نوجان-سيۋر–مارن قالاسىنداعى تۇرعان ءۇيىنىڭ جانىنا مۇستافانىڭ ەسكەرتكىش-ءبيۋستى ورناتىلدى. سول ەسكەرتكىش ورناتىلعان الاڭ مەن مۇستافانىڭ تۇرعان ءۇيىنىڭ جانىنداعى «فونتان الاڭى» قالا اكىمىنىڭ شەشىمىمەن بيىلعى قىركۇيەك ايىنان باستاپ «مۇستافا شوقاي الاڭى» دەپ اتالادى.
مۇستافا شوقايدىڭ اتىن تانىتىپ, اسىل مۇرالارىن ناسيحاتتاۋدا ونىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋى ەرەكشە اسۋ بولدى. قىزىلوردادا وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ءوزى باس بولىپ, استانا, الماتىدان كورنەكتى عالىمداردى شاقىرىپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كونفەرەنتسيا وتكىزدى. شيەلى اۋدانى مەن مۇستافانىڭ تۋعان اۋىلى سۇلۋتوبەدەگى ەسكەرتكىشتەرى جاڭارتىلدى. قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە «مۇستافا شوقاي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» اشىلىپ, ول ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى.
تورقالى تويعا بايلانىستى الماتىدا دا ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىمەن حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان تۇركيادان, ازەربايجاننان, وزبەكستاننان بەلگىلى عالىمدار قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى. مۇستافا شوقاي تۋرالى تىڭ دەرەكتەر ايتىلىپ, كەلەلى-كەلەلى ماسەلەلەر قوزعالدى.
بىلەتىندەر مۇستافا شوقاي ەڭبەكتەرى ءالى ەلگە تولىق جەتە قويعان جوق دەيدى. مىسالى, وزبەكستاننىڭ ارحيۆتەرىندە مۇستافانىڭ بەيمالىم ەڭبەكتەرى بولۋى مۇمكىن كورىنەدى. دەمەك, مۇستافاتانۋ ءارى قاراي جالعاسا بەرەتىنى ءسوزسىز. مۇستافانىڭ مول مۇراسى ءوزى كوكسەگەن ارمانعا جەتكەن تاۋەلسىز قازاقستانعا قىزمەت ەتۋى قاجەت.
بازارباي اتاباي,
مۇستافا شوقاي قورىنىڭ توراعاسى, شيەلى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
قىزىلوردا