...بىرەسە, تابانى قاق-قاق ايىرىلىپ, قاڭسىعان كول. قايراڭدا قالعان سوم بالىقتار. قۇجىناعان شىبىن-شىركەي. قاپتاعان قۇرت-قۇمىرسقا, باقا-شايان...
بىرەسە, يەن ءشول دالا. ايتاقىر... قۇيىن... سۇرقيا, جەكسۇرىن ءۋىل. ءبىر توپ قورقاۋ قورعانسىز كيىكتى پارشالاپ, قانىن شاشىپ جاتىر. سالاقتاعان قاندى تىلدەرىمەن جەر سىزىپ, قىڭسىلاپ, اينالشىقتاپ جۇرگەن شيبورىلەر. بىلايىراقتاعى شەڭگەلدەردىڭ اراسى تولى ساسىق-كۇزەندەر, جىلت-جىلت ەتىپ, تىنىمسىز شاقالاقتايدى...
بۇل – ونىڭ قايبىردە كورگەن ءتۇسى ەدى.
ول كورگەن تۇستەرىن جادىنا تۇتپايتىن, جاڭعىرتىپ, الەكتەنىپ جاتپايتىن. سول ءتۇسى قۇرعىرى... قاتتالىنىپ قالىپتى. قانشاما «ءتۇس – تۇلكىنىڭ ب...» دەگىسى-اق كەلگەنىمەن, ىشتەي بوركەمىكتەنىپ, الاسۇرىپ, جايسىزدانىپ ءجۇردى.
ول, ارينە, تاعى-تاعى تالاي-تالاي تۇستەرىڭىزدى تۇگەندەپ, كەلمەسكە اتتاندىرىپ سالعان. ال… مىنا ءبىرى – وتكەن تۇنگىسى جۇرەگىنە جىلى ۇيالاپ, جان ءسىرىن ءجىپسىتىپ, ساناسىنا جۇپ-جۇمساق جايعاسقانداي.
«ايدا ءجۇر. اناسى ەكەۋى. ەكەۋى دە شات! اللا نۇرىنا شومىلعان اي-انا دا كوڭىلدى, عاجاپ!.. دانىشپان, قارت قاراتاۋى – وگىزتاۋى دا وسىندا ەكەن. وگىزتاۋى – ءباز-باياعى, اكەسىنىڭ اسەرلى دە ادەمى اڭگىمەلەرىندەگىدەي, ەرتەگىدەگىدەي! تارتىلعان بال-بۇلاقتاردىڭ كوزدەرى اشىلعان; بۇرق-سارق قايناپ, تاستان-تاسقا تەنتەكتەنە شورشىپ, بۇلتىڭداپ, بۇلدىراڭداي دومالايدى.
– بالام, ەسىڭدە مە «اسپانداعى ايدى اپەر» دەي بەرەتىنىڭ؟ – جىپ-جىلى ك ۇلىمسىرەگەن سۇتتەي اپپاق اناسى عوي. – يا... اپا! – بۇل دا ۇياڭدانا ك ۇلىپ, اناسىنىڭ ىستىق قۇشاعىندا مامىراقان تەربەتىلەدى, باۋىرىنا ەمىرەنە تىعىلا تۇسەدى. «استاپىراللا! مۇندا قالاي جەتكەن؟» جار سالىپ, ءدارۋىش ءجۇر: – پاتشا ءتۇس كورىپتى, ءتۇسىن ءدوپ جورىعانعا ات باسىنداي التىنى, ات-تونى, سىي-سياپاتى بار! قۇرۋلى تۇرعان داردىڭ دا بارىن ۇمىتپاڭدار!.. ءبىر ۇڭگىردەن شىعا كەلگەن جىلان مۇنىڭ جولىن كەس-كەستەپ: – پاتشانىڭ تۇسىندە نە كورگەنىن ايتسام, التىنىڭدى مەنىمەن بولىسەر مە ەدىڭ؟ – دەيدى. بۇل: – راحىم ەتىڭىز... – دەيدى قاشقاقتاپ. سول ساتىندە جىلان اقساقالدى قاريا كەيپىنە ەنىپ: – مەن قىزىر پايعامبار ەدىم, يا, بالام, ءوز بويىڭنىڭ بايلىعى جەتەرلىك ەكەن, الدىڭنان, الدارىڭنان جارىلقاسىن! – دەپ عايىپ بولدى...»
* * *
ە-ە-ە!؟. سونىمەنەن...
* * *
ءيا, سونىمەنەن, الاڭ جۇرەكتىڭ اياڭى الابۇرتقان جەلىسكە اۋىسقان, بەيمازاڭقى, ءۇشىنشى تاۋلىكتىڭ ءجۇزى ەدى. كوكتەم دە قوتىراشتانىپ, سەپكەن ءدان تىربىقتانىپ, قىلقىنىپ, ماۋسىم ايى بەل ورتاسىنان اۋعان, شىلدە كىرەر الاپات وتتىڭ مازداپ تۇرعان كەزى-ءتىن. تال ءتۇس. ايەلىم تۇكپىردەگى قاراڭعى بولمەدە تۇمشالانىپ, مەن اۋىزعى كىرەبەرىستە گازەت-جۋرنال اۋدارىستىرىپ وتىرعانمىن. ۇيدە – ەكەۋمىز, بالالار وقۋدا, سىرتتا. جالىعىپ, پىسىناڭقىراپ تا, «قوي… جۇرت قاتارلى مىزعىپ الايىن», دەدىم.
ەدەندەگى تاقىر توسەنىشكە قاتتى جاستىقتارىمدى ۋماجداي سۇلاپ, ۇيقى شاقىرماققا «قازاق ادەبيەتىن» قامىس كەمىرگەندەي قايتارا-قايتارا ەزبەلەيمىن. قارايمىن, كىرپىك ايقاسار ءتۇرى جوق; قايتا, جۋالدىز تىرەپ قويعانداي كوزدەرىمنىڭ شاقىرايىپ كەتكەنى.
بىلمەيمىن… تۇلەن ءتۇرتتى مە, الدەنە, قاراپتان-قاراپ, ەلىرىپ, جوق جەردە جەلىك جابىسقانداي. شالقامنان جاتقان كۇيى اياق-قولدارىمدى اسپانعا كوتەرىپ, ءۇش-ءتورت مارتە سەرپىلە اتكەنشەك تەپتىم دە, ىرعىپ تۇردىم. ويناقتاعان كارى تۇيەدەي قۋتىڭ-قۋتىڭ ەتەمىن. مۇزداتقىشقا جەتىپ بارىپ, ساۋساقتارىمدى قايشىلاي سۇعىپ-اق جىبەرىپ… ول رايىمنان تەز قايتتىم. گرافيندەگى قايناعان جىلىمىق سۋدان لىقىلداتا جۇتىپ, قيماس قۋ سەرىگىم سيگارىمدى قۇلاعىما قىستىرا, تىقىرشي تىسقا ۇمتىلدىم.
…دالا – ءورت! كۇن – شەڭبەرىنىڭ شىرقاۋ شەگىندە – تاستوبەڭدە ءشاڭگەككە ىلىنگەندەي سالبىراپ, شاقشيىپ, اقيلانا توقتاپ قالعان; قۇمعا بوككەن ماشينەنىڭ گاز بەرگەنىندەي, لاپىلداعان جالىنىن ىشقىنا ءۇرلەيدى. تۇنشىعا شيقىلداعان ءشوجەلەر, وقتا-تەكتە ىزىڭداعان شىبىندار, زىڭىلداعان ارالار, توسىن عىرقىلداعان الاقاناتتاردان وزگە ءتىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ءيىسى سەزىلمەيدى. كوگەرىس بىتكەن قان-ءسولسىز سازارىپ, دەمىن ىشىنە تارتقان. ابدەن وڭىپ, ءجيدىپ, ۇلبىرەگەن شىت ماتاداي ءوڭسىز اسپاندا شوقىپ الار قىلاۋ كورىنبەيدى. ءۇيدىڭ الدىنداعى ورىلگەن جۇزىمدەردىڭ كولەڭكەسى – اۋاسى قۇرعاق قارت تا ءاز قاراتاۋىمنىڭ ەتەك باۋرايى... شىپ-شىپ تەرشىتىپ, تاڭداي-تاناۋىڭدى قۋىرا قاقتايدى. ايتەۋىر, ازىرگە بەيمالىم ءبىر وزگەرىستىڭ نىشانى بايقالاتىنداي ما؟ انە-مىنە, تاعاتسىزدانا, ۋاقىت-ءساتىن كۇتىپ تە تۇرعانداي ما؟..
تىلسىم تىنىشتىقتى قورا جاقتان قىلقىنا قاقىلداعان – ءجۇن-جۇرقادان تاپ-تازا, سىپ-سيداڭ مەكيەن تاۋىقتاردىڭ ىشتەرىندەگى ءتۇر-تۇرپاتىنا قاراماستان قاعىنعان ءبىرىنىڭ اششى ءۇنى قاق ايىردى. وعان ۇزدىگە قوقاقتاعان قوتىراش قوراز قوسىلدى. بۇكشەڭدەي ۇيگە سۇڭگىپ, جيناپ قويعان سالقىن سۋدان قۇمان تولى الىپ شىقتىم. «جاندارى بار عوي… وبالداعى-اي!؟» تەمىر تۇمسىقتارىن باقاشا كەرگەن تاۋىقتاردىڭ باستارى قىلتىلداپ, تاماقتارى قىلق-قىلق ەتەدى; ءسۇپ-ءسۇيىر سۇيەك تىلدەرىن شوشايتىپ العان. «كىم بىلەدى... بالكىم, شىجىعان كۇندە تار توردا قاپاستانىپ, قورلانىپ, ءبىر زاماندارداعى ەركىندىكتەرىن, كەڭ جايىلىمدارىن اڭساۋدا, ەلەگىزۋدە دە بولار؟..» تابان استىندا تاۋىقتاردىڭ الدىندا قارابەتتەنىپ, كۇناھارلانىپ قالسام دا... پىسۋگە شاق قالعان جۇقاناق جۇمىرتقالارىن تەرگىلەپ, بورشا-بورشام شىعىپ, ەڭكەكتەي كولەڭكەمە ورالدىم.
تۇشىنباسام دا, ءجۇزىمنىڭ استىندا سيگارىمدى سورعىلاپ, سەرىك ەتىپ, كولىك كۇتكەن كوشەر ادامدايمىن, «جول ساۋعالايتىندايمىن». كۇزەۋ شاشتارىمنىڭ ارا-اراسىنان جىبىرلاي جورعالاعان جىلعالار بەت-اۋزىمدى ايعىزداي تىلگىلەپ, جەلكە-سامايلارىمنان جىلىستاي موينىما قۇيىلۋدا. يەگىمنەن تاقىر جەرگە بىرت-بىرت ۇزىلگەن مونشاق تامشىلار قۇمعا سىڭگەندەي… بۇكىل قۇرىلىسىم كولشىكتەنىپ كەتكەن. ءبىر ساۋاپتىسى, تەر اققان سايىن سارايلارىم اشىلىپ, جەڭىل تارتىپ, اجەپتاۋىر ادامعا ۇقساپ-اق قالعاندايمىن. كۇننىڭ اپتابىنان مۇلدەم بەيقاممىن. ەشتەڭەڭنەن تىپتەن بەيحاباردايمىن, «قۇنى كوك تيىن!»
الاپەستەنگەن ءتورت-بەس جىلدىڭ قاراسى جىلىستاپ ەدى, كەنەتتەن دەنساۋلىعىمنىڭ قيۋى قاشىپ, توبەمدى قارا بۇلت تورلاعانى. «سەن تۇر, مەن اتايىن» ەم-دومشى كەرەمەت اعايىندار «ولاي» دەگەن, «بۇلاي» دەگەن. نەبىر كوڭىرسىگەن كۇندەرىڭىز, سان الۋان الاڭ تۇندەرىڭىز ءوتتى-اۋ, شىركىن, بۇيىرعان. «ءۇي كۇشىك» تە اتاندىق. «گۇرىلدەك» ەدىك – «شاۋىلدەككە» دە اينالدىق. قىرىق كەسىلگەن جىلاننىڭ كەسىرتكەلىك قاۋقارىن مىسە قىلدىق. قۇدىرەتكە «قۇلدىق» ايتتىق... وسى كۇندەرى ءوزىم سەزەتىندەيمىن, ايان سياقتى: «جايىما جۇرمەي ەل-جۇرتتىڭ ءىشىپ-پىشقانىنا دەيىن, ءبارى, جالعىز ماعان عانا تىرەلىپ تۇرعانىنداي شاپتىعا بەرىپپىن, اسپانداعى ايمەن ارازداسىپپىن!» ي-ي-يا يا يا, كۇندىز وتىرىك كولگىرسىپ, ءتۇن بالاسى تىنىمسىز دوڭبەكشي بەرسەم كەرەك, جۇيكە جۇلمالانىپ, تۇتەلەنىپ كەتسە كەرەك. «ەح! ءوتتى-كەتتى… قايران كۇندەر قايىرىلماستان, ەندىگىسىن الدان جارىلقاسىن.»
…بۇل – «جۇيرىك ات, وتكىر پىشاق, قىران قۇس, العىر تازى» دەگەندەرىڭىزدەي جونىمەن جىعىلاتىن جاقسى ايەلگە, سەنىمدى سەرىككە ەشتەڭە جەتپەيدى ەكەن عوي; اۋەلى اللا! – ءىش الالىقتان ادا, ونى-مۇنىدا شارۋاسى جوق, ماڭدايىما ءبىتكەن كەشىرىمدى دە مەيىرىمدى كەمپىرىمنىڭ ارقاسىندا عانا امان قالعاندايمىن-اۋ, كەسەلدىڭ بەت-الپەتى وڭعارىلعانداي-اۋ. بەيكۇنا بەيباق تاڭەرتەڭ كەتەدى جۇمىسىنا ەلپەكتەپ, كەشكە كەلەدى سالپاقتاپ, جالتاقتاپ تا كەلەدى-اۋ: «وسى… قايتىپ وتىر ەكەن, قاس-قاباعى قالاي ەكەن؟» دەپ. دومالانىپ ءجۇرىپ, ءىش قىپ-ءپىش قىپ بالالارىن باعادى; مەنىڭ ماردىمسىز «جاردەماقىم» نە تۇرادى – مەن دە... «ءبىر بالاسىمىن». سويتە تۇرا, وتكەندى ىسىرىپ تاستاپ, «قان با, جىن با, ارۋاق پا, الدەنە», قوقيلانىپ, اقيلانىپ, ىسقىرىنىپ شىعاتىن ەسكى عادەت تە قايتا قىلاڭ بەرگەن. وندايدا, ايەلىم باياعىسىنشا ءۇندەمەي قۇتىلۋعا ارەكەتتەنەدى. مەن, جىندانىپ: «ۇندە!..» – اق-قاراسىن اقتار, پارشەكتە, ۇق; ۇندەمەگەن ىشكە بۇگۋشىلىك, قۇدايسىزدىق» دەيمىن بە, ايتەۋىر… سەلكىلدەپ شىعامىن عوي بۇرىنعىمشا. سونداعىم: «ءا-ءا-ءا… وتاعاسى, سىزدىكىنىڭ ءبارى كامىل كورىنەدى, ءجون ەكەن, اقىلىمنىڭ كۇيكەنتايلىعىنان مەنىكى ءمۇلت كەتىپتى» دەگەن سياقتى سۇرانىپ الارداي سۇيقىلتىم ءسوز-بەيباقتاردى ەستۋ عانا ەكەن-ءدا, قۇرعىر. ال, انىعىنا كەلسەك, قۇدايشىلىعىن ايتساق, بۇل: «تاز اشۋىن تىرنادان الادىنىڭ» – ءوزىڭدى-ءوزىڭ الدارقاتۋدىڭ ناعىز ءبىر پورىمى! – اقىماقتىعىڭنىڭ دا-اۋ. بۇعان دا مۇنداي قۇقايلارىڭىزدى قالاسا دا, قالاماسا دا قابىلدار كونتەرى پەندەنىڭ بارلىعىنا, مىناۋ جالعاندا شەگىنەر سوڭعى سوقىر قۋىسىڭنىڭ قالعانىنا «مىڭ دا ءبىر قۇلدىق!..»
«عىرق-عىرق» ەتكەن الاقانات ورىك اعاشقا قۇيىلا سۇڭگىپ, قاناتتارىمەن جاپىراقتاردى ساتىرلاتا سابالاپ, انداعايلاپ ءوتتى. ارعى جاعىنان شۇيىلگەن ەكىنشىسى دە ءسويتتى. «داۋىستارىن-اي... بالەلەردىڭ!» جان ۇشىرا عىرقىلداعان جەكسۇرىن الاقاناتتار وسى تىرلىكتەرىن بىرنەشە دۇركىن قايتالاعان. «تەگىن ەمەس؟..» ەرىككەنگە – ەرمەك, جەلىككەنگە – سەبەپ. ەندى, بار زەيىنىمدى ورىك اعاشىنا اۋداردىم. مويىنىمدى ىستانباۋشا سوزعىلاپ, ءارلى-بەرلى بۇراعىشتايمىن. الاقاناتتار تاعى دا ءبىر مارتە ءشۇيلىككەندە, ءداۋ سارى الا ۇرى مىسىق ورىلگەن جۇزىمگە سەكىرىپ ءتۇستى. «ءا-ءا-ءا, مىقتىم, سەن ەكەنسىڭ عوي سويقاقتاپ جۇرگەن. جەتپەي تۇر ەڭ؟..»
الاقاناتتار ورىك اعاشىنىڭ بۇتاقتارى جاناسقان شاتىردىڭ قۋىسىنا ۇيا سالسا كەرەك. سارى الا مىسىق تا اۋلانىڭ بۇرىشىنداعى الابوتانىڭ اراسىنا بالالاعان. ەكەۋلەرىنىڭ دە اڭدىعاندارى – ەت, كەي-كەيدە قارىز-پارىزعا اكەلگەن جارىم-جارتى جىلىك قىزىلىڭدى سۋى سورعىسىن دەپ جايىپ قويساڭ, كوزىڭدى الا بەرە, قاعا جونەلەدى. ءاسىرەسە, الاقاناتتىكى جويقىن! ءتورت كوزىڭدى باقىرايتىپ قويىپ-اق جايپايدى, تۇكتى دە تالعامايدى!.. «سازايلارىڭدى ءبىر اللا بەرگىر, ءبىرىڭ ءولىپ, ءبىرىڭ قالماعىر, الاپەستەر, جەبىرلەر!»
…جوق-جەردە ورىك جەگىم كەپ كەتپەسى مە. جۇزىمدەردىڭ تۋ سىرتىندا سەرەيىپ تۇرعان جالعىز ءتۇپ سارى ورىكتىڭ قول جەتەرلىكتەرىنىڭ جەيتىنىن جەپ, قايناتاتىنىن قايناتىپ, «قازانعا» جاقىنداپ قالعان. قىتىق-جەلىك, ەلىرۋ ەسەرسوقتىققا ۇلاسقانداي. ءبىر قاراسام, ورىكتىڭ تۇبىندە تۇرمىن.
سارى ورىكتىڭ باسقا ورىك اعاشتارىنان وزگەشەلىگى, تەك جەمىسىنىڭ ىرىلىگىندە ەمەس, بۇتاقتارى شانشىلا, ۇكىلەنە وسەدى, – سىپىرعىنىڭ باسىنداي. بۇل بەيباق اعاش جاستاۋ, تاكاپپار دا ەدى. بۇجىر-بۇجىر ءدىڭ بۇتاقتارعا الاقاندارىمدى جەلىمدەي جاپسىرىپ, جەردەن كەۋدەلىك تۇستاعى اشالاردىڭ بىرىنە اياعىمدى لاقتىرا استىم. «ءاۋپ!» دەپ سەرپىلە, اشاعا شىقتىم. تىزەلەرىم دىز-دىز ەتكەندەي. وسى مەزەتتە بارىپ تولىقتاي ءتۇسىنىپ-تۇيسىنگەندەيمىن – ءوزىمنىڭ نە ىستەمەگىمدى؟ مىنەز… ۇكىلى ءۇمىت قالۋشى ما ەدى: «ءا-ءا-ءا… كارى تارلان, باياعىدا نە قۇز-جارتاستاردا ارقاردىڭ قۇلجاسىنشا قوقىرايماپ پا ەڭ؟! نە ءنان اعاشتارعا «تارزان» فيلمىندەگى كەيىپكەر سەكىلدى ورمەلەمەپ پە ەڭ؟! سولارىڭدى, – «جىندى جەلگە باعىشتاعانداي», – اسفالتتا ءونىپ-وسكەن بالا-شاعاڭا, وتكەن-كەتكەنگە جىرلاپ تا وتىرۋشى ەڭ…».
مەن لىپىپ ەكى-ءۇش بۇتاق كوتەرىلگەنىمدە, جەر مەن ەكى ارالىقتا كوزگە كورىنبەيتىن ءبىر قىل ۇزىلگەندەي-ءدى. ەندى تىزەلەرىم عانا ەمەس, بۇكىل دەنەم دۋىلداپ, شاپتارىمنىڭ ارالىعى دىزىلداپ, توبە شاشتارىمنىڭ اقىرايىپ سالا بەرگەنى. سالماقسىزدانىپ, ۇلپەك تيسە ۇشىپ-اق كەتەردەيمىن… «جورعالاپ قىرات-قىرقالارعا, بايپاڭداپ باسپالداقتارمەن كوپ قاباتتى ۇيلەرگە, زىرعىپ ليفتىمەن «قازاقستان» قوناق ءۇيىنىڭ 25-قاباتىنا كوتەرىلگەنىڭ تۇك تە ەمەس ەكەن عوي. قانداي عاجاپ!.. ءتايىرى, كوسموستاعى كوسموناۆتارىڭنىڭ ءوزدەرىنىكى نە؟ ولاردىڭ تەمىر جۇمىرتقاعا قامالىپ الىپ, قالقىپ قانا جۇرگەندىكتەرى… بولىپ-تولعانداردى تىپتەن قويشى!؟.»
ارقايسىسى بالانىڭ جۇدىرىعىنداي, مەنمۇندالاعان سارى ورىكتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاعى جارىم-جارتى بۇتاقتى تابانعا باسۋ كەرەك. ءبىر ءسات كۇدىكتى ويلار ارباپ وتكەندەي. «جو-جوق, ونداي كارى تارلانىڭ مەن ەمەس!..» دەگەنمەن, العاشىندا نەمقۇرايلى سىلتەي سالعان «ءبىسسىمىللامدى» قايتادان بايىبىمەن ءۇش قايىرىپ, جوعارىعا قىران كوزدەرىمدى قاپىسىز قادادىم: «قاي تۇستان تيىسسەم ەكەن؟..» ويپىر-اي! كوك اسپان قول سوزىمداي-اق, اتتەڭ, جارتى شوكىم بۇلت جوق, ايتپەسە… ۋماجداپ-ۋماجداپ «ءۇپ!» دەيتىن.
شاپتارىمنىڭ ارالىعىنىڭ قايتا زەڭىگەنىن جىلدام قۋىپ تاستاپ, ىڭىلداي-ىسقىرىنا اۋەندەتىپ الىپ, بۇتاقتاردىڭ ىڭعايلىلاۋ ءبىرىن دىتتەدىم.
توپ جۇلدىزداي شوعىر ورىك كوز ءۇيىرەدى. «دوربا الماعانىمدى قاراشى!؟ ەشتەڭە ەتپەيدى, كويلەگىمنىڭ ىشكى جاعىنا جىبەرەمىن. سويتپەۋشى مە ەدىك, باياعىدا…». وسى قالپىمدا, مەن, جەردەن مۇلدەم قيانداپ, وڭاشا, تاماشا, باسقا ءبىر الەمدە تۇرعاندايمىن. «كە-رە-مەت!.. اسپان – الاقانىڭدا. تەك… شاقىرايعان كۇنگە قولىڭ باتپايدى-اق».
…مەن, تىپتەن دە ورىك جەگىم كەپ ءولىپ بارا جاتقان جوقپىن. «مارە – پىرتىلداتىپ ءۇزۋ-اۋ… ايتەۋىر.» ءبىر قولىممەن جاس بۇتاقتى سىعىمداي قىسا ۇستاپ, ەكىنشى قولىممەن قىزعىلت-سارى التىن ورىكتەردى كويلەگىمنىڭ ىشكى جاعىنا سۇڭگىتە بەردىم. ءبىر ۋاقىتتا, قولىمنىڭ ۇشىن ىشقىنا سوزا بەرگەنىمدە, ىستانباۋىمنان كويلەگىمنىڭ ەتەكتەرىنىڭ بوساپ كەتكەنى. ءبىر قولىم بۇتاقتا, ءبىر قولىمنىڭ ۇشى ورىكتە, اياقتارىمنىڭ ۇشتارى دا استىمداعى بالعىن بۇتاققا تيەر-تيمەس, ەكى ورتادا قالت-قۇلت ءىلىنىپ تۇرعان جەلباۋ دەنەم اڭداۋسىزدا ساتىر-سۇتىر سابالانعان جابايى دىبىستاردان ۇركىپ تە كەتىپ – ۇشقانىم!..
«شۇكىر!..» بۇل جاعى دا ەسكەرىلگەن عوي, دەنەمدى كوكونىس وسكەن جۇمساق اتىزدارعا لاقتىرىپ ۇلگەرىپپىن. ەرتە ەگىلگەن, ءشوپ باسىپ, ۇيىسقان مامىق پوميدورلاردىڭ ۇستىنە قۇلاپپىن, – قۇشاعىنا الىپتى جارىقتىقتار. تەنتەك ورىك اعاشىنىڭ قارا بەرىش ەگەۋ قابىقتارى مەن بۇتاقتارىنىڭ پىستە تىكەنەكتەرى ءۇستى-باسىمدى شيەدەي ەتىپتى. اللا ءابۇيىر بەرىپ, بەتى-باسىم امان, سىنعان-شىققاننان دا ساۋ سياقتىمىن. تەك, ءىش-قۇرىلىسىم… باسقا ءبىر بەلگىسىز جاقتارعا قاراي اۋناپ, اۋىپ تا اداسىپ تا كەتكەندەي مە؟ «مەيلى… ەڭ باستىسى – جەلبۋاز ىڭكار-كوڭىل جايىندا عوي!..»
«قۇلاي ءبىلۋ دە – ونەر!» شۇكىر, تاعى دا. كەزىندە سامبوڭىزدى دا, باسقاڭىزدى دا كورگەنبىز عوي, ونىڭ ۇستىنە, جولاي بۇتاقتارعا سوقتىعىسقان بار, ءبىر-ەكەۋىن ىلە تۇسكەن بار… جامباسقا جايلىراق كەلسە كەرەك. «ءا-ءا-ءا… جامان ەمەس, كارى تارلان! قۇلاۋدىڭ دا قۇلاۋى بار. وسى كۇندەرگى قاراپتان-قاراپ ءىسىنىپ-كەپكەن توبەشىك بەرمەس جاپالاقتار قۇلاپ كورسىنشى! سول قۇلاعاندارىنان قايتىپ تۇرماسىن. بەيشارا, بوس-كەۋدەلەر! «ۇشپاق وسى, بولعاننىڭ ءجونى وسىلاي» دەپ قالباڭداپ ءجۇرگەندەرى – قاي جەردە جالپاڭ ەتەرلەرى, قاراۋ قارىندارىنىڭ قان-جىندارى قالايشا اقتارىلارى قاپەرلەرىنە دە كىرمەي. «بوق دومالاتقان – بەس كۇندىك قوڭىز! ءتىفاي, كاپىر, بەتتەرىڭە!..»
…ىشتەن شىققان ايەلىم كەرىلە-سوزىلا ەسىنەپ, ءدۇر سىلكىنىپ الىپ, شايتان جاشىكتىڭ تەتىگىن باستى. «حاباردىڭ» 5-تەگى جاڭالىقتارى ەندى باستالعان ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز: «ەكىندىگە ءالى ەرتەرەك, كۇن جارىقتىق – «سەپكەن ادال دانگە دە, ارام شوپكە دە, جاقسىعا دا جامانعا دا بىردەي» – كۇشىندە, قايناپ تۇر!» دەگەن ءسوز. «قايناي بەرسىن… قايناي بەرسىن! ءبىز دە كەم سوعىپ جاتقان جوق-پى-ە-ە-زز! سورلى ەمەس-پە-ە-ە-زز!.. قۇداي قالاسا.»
ايەلىم بيپىڭداي باسىپ, مۇزداتقىشقا باردى. ەسىگىن اشىپ, ءارى-ءسارى قاراعىشتاپ تۇردى دا... تارس جاپتى. ءۇستىندەگى گرافيننەن بوكالعا شورىلداتتى… مەن ۇندەي قويماعان سوڭ, ءوزى ءتىل قاتتى:
– فۋ-ۋ-ۋ… اۋا قالماپتى عوي! قايتىپ جاتىرسىڭ… بۇرقىراتىپ, كوك تۇتىنگە ورانىپ؟!
جاقسى-جاقسى ءتۇس-تۇلكىشەكتەر كورىپ, جايلى-جۇمساق تۇرعانى, قۇلشىنىپ تۇرعانى ايدان انىق-اۋ – شىمشىم تاناۋىن شيىرىپ, شالقالاقتاپ, بولىپ تۇر. جاي, تەگىننەن-تەگىن, فاسون قىپ قانا ەمەس, كوزىڭىز... اسىرەسە, اشقاراق تا ىنساپسىز بوگدە كوز وقىس ب ۇلىنەرلىكتەي-اق جايراپ تۇر: قىپ-قىزىل ءشايى حالاتىنىڭ الدىن ايقارا اڭقيتىپ تاستاعان; ۇزىنشا ادەمى شاشىن كول-داريا جايىپ جىبەرگەن; ومىراۋى كورىكشە كوتەرىلىپ-باسىلىپ, بۇلت-بۇلت ەتكەن اق سازانداي – بالتىر-ساندارى لىپ-لىپ كۇمىس جارقىل شاشادى; بەتتەرى الابۇرتىپ, كوزدەرى ويناڭ-جايناڭ قاعادى… «ويدا-جوقتا, كوپە-كورىنەۋ, بىردەمەدەن... دامەلى دە مە ءوزى؟ وي, كاززاپ-وي! – نايساپ-وي! قويا تۇر, ءسال سابىر, قورىقپا, پالەم – قۇر قالمايسىڭ… قۇرعاق قالمايسىڭ الەم.»
مەن ەشتەڭە سەزبەگەنسىپ: – ۇناپ جاتىر… – دەدىم, سۇلەسوق, ءازىل-شىنى ارالاس, «مەنى قاشان بايقار ەكەنسىڭ» دەگەندەي.
جارىقشاق ءۇنىم سەزىك الدىردى ما, جايراعىرىم – «كەلىستى كوركىنەن تاباندا ايرىلىپ قالىپ» – كانىگى بارلاۋشىداي اياقتارىنىڭ ۇشتارىندا سىرعىپ كەلىپ, ەسكى ديۆاننىڭ شەتىنە, ۇيرەنشىكتى جايىنا جايعاستى. دەمىن ىشىنە تارتا, ۇرلانا, بەت-پوشىمىمدى بىرنەشە قايتارا سۇزگىلەپ ءوتتى دە:
– تىنىشتىق پا؟.. – دەدى ءمۇتتايىمسي, مينا ىزدەگەن ساپەرداي دا اسا ءبىر ساقتىقپەن.
– جامان شالىڭدى كوسموناۆت بولۋىمەن قۇتتىقتاپ قويساڭ قايتەر-ءدى؟!
مەنىڭ تارعىلدانا, دۇڭكىلدەي شىققان داۋىسىم ونىڭ سەزىگىن ايعاقتاي تۇسكەندەي. بەيكۇنا بويجەتكەننىڭ الپەتىندەي – بەتتەرىم دە قالقىپ-كولكىپ, القىزىلدانا جالاۋلاتسا كەرەك. ەندى ول, ءبىرشاما اڭىرايىپ قالىپ بارىپ, – جاڭا الگىدە-عاناعى كەرەمەت كۇيىمەن ءبىرجولاتا قايىر-قوشتاسىپ, – ارعى-بەرگىمە كادىمگىدەي جاناشىرلىق كەيىپپەن شۇقشيا ءۇڭىلدى:
– اۋىرعاننان ساۋمىسىڭ؟ ساۋ جاتىس پا؟ نە بوپ قالدى تاعى دا… تابان استىندا؟! مىناۋ نە… جىرىم-جىرىمىڭ شىعىپتى عوي!؟
– ايتتىم عوي, – ازىرگە ايدىڭ بەرگى بەتىنەن… بارلاپ قانا قايتتىم. ەل-جۇرت ورنىندا, ەسەرلەرگە سابىر بەرىپ, امانشىلىق بوپ جاتسا, ارعى استىن دا اداقتاپ, وزىنە دە قوناقتارمىز ءالى. كورەسىڭ… قارا دا تۇر!
مەن ەرىكسىز, ارتىستەنە كۇلگەنسىگەنىممەن, اۋزىمدى تولتىرا توقتىقپەن, بايباتشالىق كەيىپپەن باياندادىم-اۋ كورگەن-كوسەگەندەرىمدى, «ەرەن ەرلىكتەرىمدى».
بولعان جايتقا قانىققان ايەلىم, ەرتە كوكتەمگى دارياداي جايىلىپ, جايپاپ كەپ بەرسىن:
– اۋرۋمىن-اۋرۋمىن دەپ ابدەن ەرىگىپ بىتكەنسىڭ! ۇيرەنىپ العانسىڭ دايىنعا! جۇمىس ىستەسەڭ كورەر ەم اعاشقا ورمەلەگەنىڭدى!؟ كۇشىڭدى كورسەتپەيسىڭ بە ودان دا… اسىپ-تاسىپ بارا جاتقان!؟ ەلۋگە كەلگەندە قاي ەسىرىس… ەستىگەن جۇرت نە دەيدى-ءا, ا-ءا؟!.
«ءجا, جاقسى بولدى, جەڭىلدەپ, جۇمسارىپ, بوساپ قالاتىن بولدى بەيباق! سونىسى كەرەك ماعان دا, – بىرازعا دەيىن قۇلاعىما بەيبىتشىلىك ورناپ, تىنىش جۇرەتىن. ايتپەسە... قۇلاپ جاتىپ كۇلەتىن كۇلدى-بادام جۇرتىڭ-پۇرتىڭ, قوقايىڭ-نوقايىڭ كەرەك ەدى!؟ تاعى دا, تۇكىرگەنىم!..»
«جو-جوق!.. قۇداي ساقتاسىن, ونداي كوپشىلىككە كۇل شاشارلىقتاي كۇپىرشىلىكتەن, تاكاپپارلىقتان. قاي نارسەنىڭ دە ءوز ورنى, شەگى-شەكاراسى بار. تاكاپپارلىق شەگىنەن شىققاندا كەسىرلىككە, كىساپىرلىككە ۇلاسادى. ول دەگەنىڭىز, «قۇداي ەمەسپىن» دەگەنىڭىزبەن – قوساق قوسۋشىلىقتىڭ ءداپ ءوزى بولىپ شىعادى. مۇنىڭ ەكىنشى اتى – مەنمەندىك نەمەسە وركوكىرەكتىك, ساسىقكوكىرەكتىك تە. مىنە... ءبىزدىڭ كوپ اعايىننىڭ اۋرۋى, بولماعىرلىعى; ەلدىڭ دە كەسەلى, وڭباعىرلىعى – وسى. ادامزاتتىڭ باستى قاسىرەتتەرىنىڭ ءبىرى وسى! ال, مەنىكى... «جالعان قۇدايشىلدارعا – شىن قۇدايىن كوزدەرىنە شۇقىپ تۇرىپ دالەلدەپ كورسەتەيىن!» دەۋشىلىكتەن عانا عوي...»
مەن, وقتا-تەكتە وكپە-باۋىرىمنىڭ سۋىرا سولقىلداتقانىن, جاۋىرىنىمنىڭ استىنىڭ نايزاشا سۇڭگىلەپ, جۇرەگىمنىڭ تەپسىنە تەپىرەكتەگەنىن ەلەپ تە, ەسكەرىپ تە جاتقان جوق ەدىم. قايتا, بۇل مۇشەلەرىمنىڭ – باسقالارىنىڭ دا, تاعى… نەلەرىمنىڭ دە بار ەكەندىگىنە, جالپى, ويدا-جوقتا وزىممەن قايىرا قاۋىشقانىما قۋانىپ, تىپتەن ماسايراپ, تەلەگەي تولايىپ تا جاتتىم. قۇدايدىڭ كەڭدىگىنە رازىلانىپ, قۇدىرەتىنىڭ شەكسىزدىگىنە مىڭ-سان قۇلدىعىمدى باعىشتاپ تا ءبىلدىرىپ جاتتىم.
...كۇن ەكىندىدەن الدەقاشان اۋىپ قالعانىمەن, شىلدە كىرەر اپتاپ شاپتىعىپ, ءالى دە وت بۇركىپ تۇرعان-دى. بىراق-تا, قالاي دەگەنمەن دە, سو-و-و-ناۋ شىعىس تۇستان, قارت تا ءاز قاراتاۋىمنىڭ توبەسىنەن قىلاڭ بەرگەن كوڭىلدى قوڭىرقاز بۇلتتار بىرتە-بىرتە تاستۇيىندەنىپ, قاناتتارىن سەرپىپ, وسىلاي قاراي شولىركەگەن ەگىستىك القاپتى قاراۋىلداي, اسىعا-اپتىعا, بۇيرەكتەرى بۇلكىلدەي, سۋىت بەت الىپ قالعان مەزگىل دە ەدى.
كەرەمەت ءبىر شاق ەدى!..
يگىلىك ايمەن