ادام ومىردە ەكى نارسەدەن قاتەلەسپەۋى ءتيىس. ءبىرىنشىسى – ماماندىق تاڭداعاندا, ەكىنشىسى – جار تاڭداعاندا. بۇگىندە ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى 200-دەن استام ماماندىق تۇرىنە وقىتادى. الايدا, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 74 پايىزى مەڭگەرگەن ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەمەيدى ەكەن. بۇل – ماماندىقتى دۇرىس تاڭداماۋدان شىققان ناتيجە. اتا-انا بالاسىنىڭ قابىلەتى مەن قارىمىنا ەمەس, ماماندىقتىڭ بەدەلىنە سەنەدى دە, بالاسىن سول سالاعا تۇسىرۋگە تىرىسادى. ال, وقۋعا تۇسكەندەردىڭ 70 پايىزدان استامى – ماماندىعىن دۇرىس تاڭداماعاندار. بۇل دەگەنىڭىز, ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, قولىنا ديپلوم العان ازاماتتار جۇمىسسىز ءجۇر دەگەندى بىلدىرەدى.
جالپى, بۇكىل الەمدە كاسىبي باعدار بەرۋ – ءالى تولىققاندى شەشىمىن تاپپاعان پروبلەما. تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭنەن باستاپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بۇل ماسەلەگە ءمان بەرىلىپ, تۇبەگەيلى زەرتتەلىپ, زەردەلەنگەن جوق. ءالى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكا بويىنشا «قانداي ماماندىققا قانشا ادام قاجەت؟ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا قانداي ماماندىقتار بويىنشا وقىتقان دۇرىس؟» دەگەن ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ارنايى ساراپتامادان وتكىزىپ, باقىلاپ, باعىتتاپ وتىرعان ارنايى مەكەمە دە جوق.
كوپتەگەن وركەنيەتتى مەملەكەتتەر ادامي رەسۋرستاردىڭ كۇشىن جان-جاقتى پايدالانۋعا تالپىنىس ءبىلدىرىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە اقش, گەرمانيا, جاپونيا سىندى ەلدەر بار. ال, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بۇل باعىتتى شىنايى قولعا الىپ وتىرعان كورشىلەس وزبەكستان مەملەكەتى. وندا بالانى باستاۋىش سىنىپتان باستاپ كاسىپكە باۋلۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلگەن. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە مەكتەپ قابىرعاسىندا باستاۋىش سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە «كىم بولامىن؟» دەگەن تاقىرىپتا شىعارما جازۋشى ەدىك. بۇل سول ماماندىق تاڭداۋعا باعىتتايتىن باعدارلاماداعى ماتەريالدىڭ ءبىرى عانا بولاتىن. دەگەنمەن, ماماندىق تاڭداۋ پروبلەمالارى ول كەزەڭدە دە تولىقتاي شەشىلمەدى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ سوڭعى كەزدەگى مالىمەتىنە قاراعاندا, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 50 پايىزى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. سوندا قالعان 50 پايىزى عانا ديپلوم بويىنشا قىزمەت اتقارادى. ال, بۇل دەگەنىڭىز, اتا-انا مەن مەملەكەتتىڭ گرانتقا ءبولىپ جاتقان قاراجاتىنىڭ 50 پايىزى جەلگە ۇشادى دەگەندى كورسەتەدى. ياعني, اتا-انانىڭ بالانى وقىتۋعا جۇمساعان اقشاسىن بىلاي قويعاندا, ۇكىمەتتەن گرانتقا بولىنەتىن 23 ملرد تەڭگەنىڭ 50 پايىزى ءتيىمسىز جۇمسالادى دەگەن ءسوز.
بۇگىنگى كۇنى جوعارى سىنىپتاردا ءبىلىم ساپاسى قۇلدىراۋىنىڭ سەبەبى – وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنىڭ, تومەندەپ كەتۋى. ال, ءوز ماماندىعىن جۇرەكپەن تاڭداپ, قايدا وقۋعا تۇسەتىنىن, بولاشاقتا كىم بولاتىندىعىن انىق بىلگەن بالا كەلەشەگىنە نىق سەنىممەن قاراپ, ىشكى ىنتاسى جوعارىلايدى. سوندىقتان الدىن-الا بالا ءوزىنىڭ كىم, قانداي ماماندىقتىڭ يەسى بولاتىندىعىن ءبىلۋى اسا قاجەت.
مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 70 پايىزى ءالى كۇنگە قانداي ماماندىقتىڭ يەسى بولاتىنىن انىقتاماعان. بىرەۋلەر ماماندىقتىڭ ادەمى اتالۋىنا, بىرەۋلەر تابىس كوزىنە قىزىعادى. بىراق, شىن مانىندە, ءومىر بويى الىپ جۇرەتىن ماماندىق تۇرىنەن مۇلدەم بەيحابار. نەگىزىندە, ماماندىق تاڭداۋدا قالايمىن, قولىمنان كەلەدى جانە قاجەت دەگەن ءۇش باستامانى قاپەرگە العان ءجون. وقۋشىلار كەيدە ارمان قۋىپ, بەلگىلى ءبىر ماماندىق ءتۇرىن قالايدى. الايدا, ونىڭ فيزيكالىق نەمەسە پسيحولوگيالىق احۋالى وعان ساي كەلمەۋى مۇمكىن. نەگىزىنەن, كوپ جاعدايدا ەڭبەك نارىعىن تەرەڭ سۇزگىدەن وتكىزىپ, بۇگىنگى زامانعا كەرەك دەگەن ماماندىق ءتۇرىن تاڭداعانى ءجون. ەگەر ادام ەڭبەك نارىعىندا قاجەت مامان بولعىسى كەلسە, نارىقتى باستان-اياق زەرتتەۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, وقۋشىنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىستى انىقتاۋ ءۇشىن ونىڭ تۇلعا رەتىندە پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىگىن, الەۋەتىن ءبىلىپ العان ءجون.
ەڭ باستىسى, جاستاردىڭ ماماندىق تاڭداۋىنا مەملەكەت قۇلشىنىس تانىتۋى ءتيىس. وسىعان وراي, قانداي ماماندىق يەلەرى از, نە جەتىسپەيدى دەگەن ماقساتتا مىندەتتى تۇردە جىل سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىلۋى كەرەك. وسىلايشا, قاي ماماندىققا سۇرانىس بار, قايسىسىنا جوق دەگەن ماسەلە ءوزى-اق قالقىپ شىعا كەلەدى. سوسىن ءوتىمدى, سۇرانىسقا يە ماماندىقتارعا گرانتتى كوبەيتۋگە بولادى.
ەلىمىزدە مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ عانا ەمەس, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن تامامداعان دايىن مامانداردىڭ دا مۇعالىم بولۋعا قۇلشىنىستارى از. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا پەداگوگتاردى 89 جوعارى وقۋ ورنى (33 مەملەكەتتىك جانە 56 جەكەمەنشىك) دايارلايدى. ولاردى ءبىتىرىپ شىققان 34 مىڭنان استام تۇلەكتىڭ تەك 10 مىڭى عانا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە قالادى ەكەن. قازىر وسى 89 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تەك 43-ىنە پەداگوگيكالىق ماماندىقتار بويىنشا كادر دايارلاۋعا رۇقسات بەرىلىپتى. ەندى پەداگوگيكالىق ماماندىقتار بويىنشا وقىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى مەن تالاپتارى تۇبىرىمەن قايتا قارالادى.
سوڭعى جىلدارى پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداعان تالاپكەرلەر اراسىندا پسيحولوگيالىق اۋىتقۋشىلىعى بار, كۇردەلى سويلەۋ اقاۋى بايقالاتىن, بولاشاق پەداگوگيكالىق قىزمەتپەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاستاردىڭ دا كەزدەسىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار, ءوز وي-پىكىرىن انىق جەتكىزە المايتىن, اۋديتوريادا ەركىن سويلەي المايتىن, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ساۋاتتى جازا المايتىن ستۋدەنتتەر دە بار. پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇعالىمدىك ماماندىقتى مەڭگەرۋدى ەمەس, تەك گرانتقا يە بولۋدى ماقسات تۇتادى. مۇعالىمدىك ماماندىققا گرانتتىڭ سانى جىلما-جىل ءوسىپ كەلەدى, الايدا جاقسى مۇعالىمنىڭ سانى كوبەيەر ەمەس.
بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلتتىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرەتىن بولاشاق پەداگوگتاردى دايىنداۋ ورتا مەكتەپتەردەن باستاۋ العانىن قالار ەدىك. ول ءۇشىن پەداگوگيكالىق ماماندىققا بەيىمدىلىگى بار وقۋشىلارعا مەكتەپتە «پەداگوگ ماماندىعىنا كاسىبي باعدار» دەگەن اتپەن كرەاتيۆتىك (شىعارماشىلىق) ارناۋلى كۋرستار جۇرگىزىپ, بولاشاق مۇعالىمدەرگە مەكتەپ قابىرعاسىنان-اق ناقتى باعىت بەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى, قازىرگى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا اتا-انانىڭ ىقپالىمەن نەمەسە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن, تەك ديپلوم العىسى كەلىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر دە كەزدەسەدى. پەداگوگيكالىق باعىتتاعى باستاپقى اسكەري دايىندىق, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت, بەينەلەۋ ونەرى جانە سىزۋ, مۋزىكالىق ءبىلىم ماماندىقتارىنا قۇجات تاپسىرعان تالاپكەرلەرگە كەشەندى تەست الدىندا بىلىكتىلىگى مەن شەبەرلىگىن كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى سىناق بەلگىلەنگەن. سوندىقتان, بارلىق پەداگوگتىك ماماندىقتارعا ءوز قۇجاتىن تاپسىرعان تالاپكەرلەر ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىگە نەمەسە كەشەندى تەستىگە جىبەرىلمەس بۇرىن بولاشاق ماماندىعىنا دەگەن ءبىلىمىن, ىسكەرلىگىن, داعدىسىن انىقتاۋ ماقساتىندا شىعارماشىلىق ەمتيحان تاپسىرۋى ءتيىس. ەمتيحان بارىسىندا تالاپكەرلەرمەن قوسىمشا اڭگىمەلەسىپ, الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, كاسىبي ماماندىعىنا جارامدىلىعىن بايقاۋ ءۇشىن كەشەندى مەديكتسينالىق-فيزيولوگيالىق جانە پسيحو-نەيرولينگۆيستيكالىق دياگنوستيكادان ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وسىنداي جاعدايدا عانا بولاشاق مۇعالىمدەردى جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلداۋدىڭ وڭدى باعىتى قالىپتاسادى. ال, سىرتتاي پەداگوگتىك ماماندىقتارعا وقۋعا تۇسەتىن جاستاردىڭ 3-5 جىل پەداگوگيكالىق ءوتىلى نەمەسە پەداگوگيكالىق كوللەدجدى بىتىرۋىنە باسا كوڭىل بولگەن ءجون. جالپى, بولاشاقتا ورتا مەكتەپتەردە ەڭبەك ەتەتىن تالاپتى ەر ازاماتتاردى زاڭدى كەلىسىمشارتپەن, مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا تەگىن وقىتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. سەبەبى, ەلىمىز بويىنشا مەكتەپتەردەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ ۇلەس سالماعى تەك 18,7 پايىزدى عانا قۇرايدى.
مۇعالىم جالاقىسىنىڭ ازدىعى, بەدەلىنىڭ تومەندىگى سالدارىنان مەكتەپتە ۇرپاقتى ايەل ادامدار تاربيەلەپ وتىر. سوندىقتان جاستاردىڭ اراسىندا ەر مىنەزدى, تۋراشىل, وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الاتىن ادامدار ازايىپ بارادى. وسىدان كەلىپ, تاعى دا وتباسىلىق تاربيەگە ۇلكەن زيان كەلىپ جاتىر. قازىر بايقاساڭىز, ۋنيۆەرسيتەت, ينستيتۋتتاردا دا, مەكتەپتەردە دە ەر ادامدار جۇرتتى كيىمىنە قاراپ باعالايتىن بولدى. ءبىر-ءبىرىنىڭ كيىمىنە ماقتاۋ ايتاتىندى شىعاردى. ەر ادامدار ۇساقتالىپ بارا جاتقان جوق پا؟ ەر ادامداردىڭ كەيدە ءتىپتى ساباقتىڭ كەزىندە دە ۇساق-تۇيەك اڭگىمەگە بوي بەرەتىن جاعدايلارىن بايقاپ ءجۇرمىز. ەر مىنەزدى, جاستارعا ۇلگى بولاتىنداي ازاماتتار ازايىپ بارادى. ال مۇنىڭ بارىنە مەكتەپتەردە ەر ازاماتتاردىڭ ازدىعى سەبەپ بولىپ وتىر.
مەكتەپتەردە ەر مۇعالىمنىڭ تاپشىلىعى الەمنىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندە بولعان. ولاردا مەكتەپكە ەر ادامداردى تارتۋ ءۇشىن ۇستەماقى تولەندى. ال بىزدە بۇل ماسەلە قاشان شەشىلەتىنى بەلگىسىز. سەبەبى, مۇعالىمنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان باستاپقى ارەكەت ايتارلىقتاي ىقپال ەتە المايدى. جىل سايىن قوسىلاتىن ۇستەماقى قوماقتى ءوسىم بولمادى. بازالىق ەڭبەكاقى عانا ءوستى.
مۇعالىم ماماندىعىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى قازاق زيالىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «جاقسى مۇعالىم مەكتەپكە جان كىرگىزەدى», – دەپ بەكەر ايتپاعان. ال, حالقىمىزدىڭ باتىر ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ۇستازدىق– ۇلى قۇرمەت. سەبەبى, ۇرپاقتاردى ۇستاز تاربيەلەيدى. بولاشاقتىڭ باسشىسىن دا, داناسىن دا, عالىمىن دا, ەڭبەكقور ەگىنشىسىن دە, كەنشىسىن دە ۇستاز وسىرەدى... ومىرگە ۇرپاق بەرگەن انالاردى قانداي ارداقتاساق, سول ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن, ۇستازداردى دا سونداي ارداقتاۋعا مىندەتتىمىز», – دەگەن ويلارى ۇستازعا ۇلكەن قۇرمەتتى بىلدىرەدى. دەمەك, ۇرپاق تاربيەسى–ۇستازعا بايلانىستى. شاكىرتتەرىن ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, ءتالىم-تاربيە بەرۋ, جاقسى قاسيەتتەردى بويىنا دارىتىپ, ادامگەرشىلىك رۋحتا باعىت-باعدار بەرۋدە ۇستازدىڭ ەڭبەگى زور. سوندىقتان دا ول ءاردايىم قاسيەتتى تۇلعا رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. ەندەشە, مەكتەپ – ءبىلىم تىرەگى, مۇعالىم – ونىڭ جۇرەگى بولۋى حاق.
ايدار سابىروۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى
اتىراۋ وبلىسى