ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل (ومبۋدسمەن) مارتەبەسى كونستيتۋتسيامىزدا بەكىتىلدى. ناقتىلاي ايتقاندا, بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ باعىتىنداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە جاڭارعان اتا زاڭىمىز بويىنشا پارلامەنت سەناتى پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋىمەن اتالعان ۋاكىلدى بەس جىل مەرزىمگە سايلايدى جانە ونى قىزمەتىنەن بوساتادى. بۇل ادام قۇقىقتارى جانە بوستاندىقتارىنىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن ايتارلىقتاي نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ورايدا, ءبىز قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل اسقار شاكىروۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ەلىمىزدەگى ومبۋدسمەن مارتەبەسىنىڭ كونستيتۋتسيا بويىنشا ناقتىلانۋى ونىڭ كەلەشەكتەگى قىزمەتىنە قانشالىقتى اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟
– ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مارتەبەسىنىڭ كونستيتۋتسيادا كورىنىس تابۋى ونىڭ بەدەلىن كوتەرۋ عانا ەمەس, مەملەكەتتەگى جانە قوعامداعى ادام قۇقىعى ماسەلەلەرىنىڭ باسىمدىعىنا نازار اۋدارۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, بۇل ماسەلە ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەن مىندەتتەر مەن باسىمدىقتارعا سايكەس كەلەدى.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ جاڭا مارتەبەسى ونىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق بازانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جول اشادى. سونىمەن بىرگە, بۇل قادام ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە قولداۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق مەكەمەلەردىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى قاعيدالارعا (پاريج قاعيدالارى) سايكەس ۇلتتىق قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارى ءۇشىن قابىلدانعان ستاندارتتاردىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى.
– اسقار ورازالى ۇلى, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل رەتىندە ءسىزدىڭ قولىڭىزدا ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا قاتىستى قانداي ىقپال ەتۋ تەتىگى بار؟
– ومبۋدسمەننىڭ قىزمەتىندەگى نەگىزگى قۇرال قۇقىق بۇزۋشىلىق ىستەردىڭ نەگىزىندە دايىندالىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا جولدانعان حاتتار مەن ۇسىنىستار بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, مۇنداي حاتتار مەن ۇسىنىستار پرەمەر-مينيسترگە, جوعارعى سوت توراعاسىنا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنا جىبەرىلەدى. جالپى, 2016 جىلى ءتيىستى ورىندارعا جولدانعان حاتتار مەن ۇسىنىستاردا پەنيتەنتسيارلىق, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك, بالالار ءىسى, اسكەري جانە باسقا دا سالالارداعى ماسەلەلەر قامتىلدى. ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى (ۇات) شەڭبەرىندە 700-دەن اسا نىساندا بولىپ, ونداعى جۇمىستارمەن تانىسۋ بارىسىندا نازارىمىزعا تۇسكەن جاعداياتتار دا الگى جولدانعان حاتتار مەن ۇسىنىستاردا كورسەتىلگەنىن ايتا كەتەيىن.
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 200-دەن استام نىسانعا بارىپ, ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستىق. سونىڭ ناتيجەسىندە بىرقاتار ۇسىنىمدار ازىرلەنىپ, ولار ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى.
سوڭعى ۋاقىتتا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جەر كودەكسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋمەن بايلانىستى رۇقسات ەتىلمەگەن ميتينگتەر, جۇمىسپەن قامتىلماعان ازاماتتاردى قارۋلى كۇشتەرگە شاقىرۋ باستاماسى, كوپ بالالى وتباسىلاردى ۇيدەن شىعارۋ, بالالاردى جاعىمسىز اقپاراتتىق ورتادان قورعاۋ جانە تاعى باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ۇستانىمدارىمىزدى جاريا ەتتىك.
– ەل ازاماتتارى كوبىنەسە قانداي ماسەلەلەرمەن ارىزدانادى؟
– بىزگە جىل سايىن 1500-گە جۋىق ارىز تۇسەدى. ولاردا نەگىزىنەن قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىستى ماسەلەلەر قوزعالادى. ناقتىلاي ايتقاندا, ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە (30%), سوت شەشىمدەرىنە (28%) جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ساپاسىز مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋىنە (16%) قاتىستى شاعىمدار بولىپ كەلەدى.
– قازىرگى تاڭدا ومبۋدسمەن مەكەمەسىنىڭ قىزمەتىندەگى قانداي جەتىستىكتەردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن, ومبۋدسمەن مەكەمەسى مەملەكەتتىك قۇقىقتىق جۇيەدە ۇلتتىق قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتى بولىپ تانىلدى. مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا, ءبىزدىڭ مەكەمە مەملەكەت پەن قوعام, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق سەكتور اراسىنداعى مەدياتور قىزمەتىن تابىستى اتقارىپ وتىر. وسى ورايدا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ جانىنداعى ۇيلەستىرۋشى ءرولىن اتقاراتىن ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى قىزمەتىن دە اتاپ وتكەن ابزال. ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى قىزمەتى ارقاسىندا سوڭعى 3 جىلدا قازاقستانداعى 1688 جابىق مەكەمەگە ەش كەدەرگىسىز مونيتورينگ جۇرگىزىلدى.
سونداي-اق, حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋ دە جولعا قويىلعان. ءبىز ۇلتتىق قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ (ومبۋدسمەندەردىڭ) حالىقارالىق ۇيلەستىرۋ كوميتەتىنە مۇشە بولدىق جانە ونىڭ جەلىسىنىڭ ءبىرى – ازيا-تىنىق مۇحيت فورۋمى شەڭبەرىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرمىز. حالىقارالىق ارىپتەستىكتىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەل جەكەلەگەن قۇقىق قورعاۋ ماسەلەلەرىندە رەتسيپيەنت ەمەس, دونور بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتباسىندا, مەكتەپتە جانە قالالىق ورتادا بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس بويىنشا يۋنيسەف-پەن بىرلەسىپ جاسالعان جوبانىڭ ناتيجەلەرى باسقا ەلدەرگە پايدالانۋ ءۇشىن ۇسىنىلدى.
– ەلىمىزدەن تىس جەرلەردە تۇراتىن ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى نە ايتاسىز؟
– ارينە, ەلىمىزدەن تىس جەرلەردە جۇرگەن قازاقستاندىقتار دا تۇراقتى نازارىمىزدا. ولار دا ءبىزدىڭ قورعاۋىمىزدىڭ وبەكتىسى بولىپ تابىلادى. مەن وسى ارادا ەكى مىسالعا توقتالا كەتەيىن. ءبىرىنشىسى – اقش ازاماتتارى اسىراپ العان وتانداستارىمىزدىڭ قازاسىمەن بايلانىستى. اتالعان قايعىلى وقيعا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ انىقتالۋىنا جول اشتى. بۇل جاعدايلار ءبىزدى مەملەكەتتىك ورگاندارعا, اتاپ ايتقاندا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە سۇراۋ سالۋعا ءماجبۇر ەتتى.
تاراتا ايتار بولساق, اقش ازاماتتارى اسىراپ العان قازاقستاندىق 6609 بالانىڭ اراسىنان 673 بالا بويىنشا زاڭمەن بەلگىلەنگەن اسىراپ الۋشىلار ەسەپتەرى تۇسپەگەنى, ال 237 بالا بويىنشا ءتىپتى مۇلدەم اقپارات جوق ەكەنى, ياعني ولاردىڭ كونسۋلدىق ەسەپكە الىنباعانى انىقتالدى. قازىرگى تاڭدا وسىعان بايلانىستى ءتيىستى ەسەپ پەن باقىلاۋ جۇرگىزىلۋدە.
تاعى ءبىر جايت – ءبىزدىڭ بۇرىنعى وتانداستارىمىزدىڭ – قازىر رەسەي ازاماتتارىنىڭ ماسكەۋدە زاڭسىز ۇستالىپ, قاناۋعا تۇسكەنىنە جانە قاتىگەز قارىم-قاتىناسقا تاپ بولعانىنا بايلانىستى قازاقستان ازاماتىنىڭ جازعان ارىزىنا قاتىستى. ءبىزدىڭ مەكەمەمىزدىڭ باستاماسى بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ شەڭبەرىندە ەكى ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اتالعان ارىزداعى دەرەكتەردى زەرتتەۋگە كىرىستى. سونداي-اق, مەن ءوز ارىپتەسىمە – رەسەي ومبۋدسمەنىنە قىزمەتتىك حات جولدادىم. ول قازىرگى ۋاقىتتا ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ ماقساتىمەن قاجەتتى ىقپالداسۋ امالدارىن جۇرگىزىپ جاتىر.
– ءسىز ءوز قىزمەتىڭىزدە قانداي سالالارعا باسىمدىق بەرەسىز؟
– ءبىز كەز كەلگەن الەۋمەتتىك, ساياسي, ناسىلدىك, ۇلتتىق جانە وزگە دە بەلگىلەرگە بايلانىستى باسىم باعىتتاردى بەلگىلەمەيمىز. ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتى ساياساتتاندىرىلماعان جانە مۇنداي ۇردىسكە تارتىلۋدىڭ قيسىنى جوق.
ءبىز قوعامنىڭ وسال توپتارىنىڭ, ەڭ باستىسى, بالالاردىڭ, ايەلدەردىڭ جانە مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرىپ, ولارعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز.
قازاقستاندا بالالاردىڭ قۇقىقتارى ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىلىگىندە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى بار. بىلتىر قازاقستاندا پرەزيدەنتتىڭ وكىمىمەن بالا قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل قىزمەتى قۇرىلدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەكەمەسى بۇل جاڭا ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ ورتاق ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. سونداي-اق, بۇل ينستيتۋت بۇرىن باستالعان جوبالار شەڭبەرىندەگى جۇمىستارعا اتسالىسۋدا.
– قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە بالالار ۇيلەرىن جابۋ ءۇردىسى بايقالۋدا. وسىعان قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– ەلىمىزدە بىرقاتار بالالار ۇيلەرىنىڭ ءوز جۇمىسىن توقتاتۋىنا جەتىمدەر مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنان شەت قالعان بالالاردى وتباسىلارىنا, ياعني پاتروناتتىق تاربيەلەۋ مەن قامقورلىققا بەرۋ ءۇردىسى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ماسەلەن, 2015-2016 جىلدارى پاتروناتتىق تاربيەلەۋ مەن قامقورلىققا 1841 بالا بەرىلدى. بالالارعا ارنالعان 48 مەكەمە-ءۇي جابىلدى.
الايدا, جەتىم جانە قاراۋسىز قالعان بالالاردى پاتروناتتىق تاربيەلەۋ مەن قامقورلىققا بەرۋدىڭ دە وزىندىك ماسەلەلەرى بار. ناقتىلاي ايتقاندا, جوعارىدا كورسەتىلگەن مەرزىم ىشىندە اتالعان بالالاردىڭ اراسىنان 399-ى كەرى قايتارىلدى. بۇل – اتالعان ساناتتاعى ءاربىر ءتورتىنشى بالا ەكىنشى رەت جەتىمدىككە تاپ بولادى دەگەن ءسوز. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, وسى ماسەلە پاتروناتتىق اتا-انالاردى ارنايى وقىتىپ, دايىنداۋ ءىسىنىڭ جولعا قويىلماعاندىعىنان تۋىنداۋدا. ال شەتەلدەردە پاتروناتتىق اتا-انالاردى دايىنداۋ مىندەتتەلگەن. بۇل تاجىريبە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ەنگىزىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.
جوعارىدا ايتىلىپ وتكەن جاعداياتتارعا بايلانىستى مەن پرەمەر-مينيسترگە اشىق حات جولدادىم. وندا قاجەتتى بازانى قۇرماي جانە قالىپتاسقان جاعدايدى ەسەپكە الماستان بالالار ۇيلەرىن تاراتۋدى تەزدەتۋ ءۇردىسى ءتۇرلى قيىندىقتاردى الدىمىزعا كولدەنەڭ تارتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرىمدى ءبىلدىردىم.
جاقىندا مەن اقمولا وبلىسىنىڭ اقكول قالاسىنداعى بالالار ۇيىنە باردىم. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, بۇل مەكەمە حالىقارالىق ولشەمدەرمەن قاراعاندا ۇلگىلى سانالادى. ونداعى يگىلىكتى ىستەردى, جاقسى تاجىريبەلەردى وسى باعىتتا قىزمەت كورسەتەتىن وزگە دە مەكەمەلەرگە ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋعا ابدەن بولادى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, قازىرگى ۋاقىتتا تاجىريبەسى مول, ماماندارى ساقاداي-ساي, ينفراقۇرىلىمى قالىپتاسقان, قاجەتتى تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن بالالار ۇيلەرى جەتىم جانە قاراۋسىز قالعان بالالار ءۇشىن اناعۇرلىم سەنىمدى ورىن بولىپ قالىپ وتىر.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, بالانى پاتروناتتىق تاربيەلەۋگە الۋدا تالاپ ەتىلەتىن قاجەتتى قۇجاتتاردى يەلەنۋ ءتارتىبى بىزدە وتە جەڭىل. تىپتەن, ول حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا رەسىمدەلەتىن قاراپايىم قۇجاتتاردى الۋدان دا وڭاي. بۇل جاعدايدىڭ دا ءوز كەزەگىندە پاتروناتتىق اتا-انالار قاتارىنا لايىقسىز ادامداردىڭ ەنىپ كەتۋىنە جول اشاتىنى انىق.
كەلەسى ءبىر توقتالا كەتەر ماسەلە, جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى 40 پايىزعا جۋىق اتا-انا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ داعدىسىن بىلمەيتىندىگىن, ال ولاردىڭ 50 پايىزى بالالاردىڭ فيزيولوگيالىق دامۋ ماسەلەلەرىنەن حابارسىزدىعىن ايتتى. بۇل مالىمەتتە ءبىزدى الاڭداتپاي قويمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»