بانكتىڭ كەپىلدىگىنە الىنىپ ەسىگىنە قارا ق ۇلىپ سالىنعالى اۋداننىڭ احۋالى العا جىلجىدى دەپ ايتۋ قيىن. جانسۇگىروۆتەگى جارتى عاسىرلىق تاريحى بار جالعىز كəسىپورىنعا وسى ون جىل ىشىندە قانشاما ينۆەستور كەلدى دەسەڭىزشى, ءبارى دە زاۋىتتىڭ بولاشاعىن ب ۇلىڭعىر ساناعان كۇيى كەلگەن ىزىمەن كەرى قايتتى. العاش اشىلعان سوناۋ 1967 جىلى زاۋىتقا جاس مامان بولىپ كەلگەن باس ينجەنەر ۆلاديمير يۋجكوۆ ولاردىڭ بارىنە دە كۋا بولدى. ەندى الەۋەتتى ينۆەستور تابىلىپ, «ەنەرگوموست» كونسورتسيۋمى ءىستى قولعا الا باستاعالى ۆ. يۋجكوۆ, ۆ. لەونتەۆ سياقتى كانىگى كادرلار زاۋىتتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا بەل شەشە كىرىسكەن. زاۋىتتىڭ اۋلاسىنا كىرگەننەن كاسىپورىن كۇنى كەشە عانا توقتاعانداي كۇي كەشەسىڭ. سەبەبى قۇرال-جابدىقتارى, وزات قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان ماقتاۋ تاقتاسى, ءتىپتى زاۋىتتىڭ جۇمىس ىستەگەن سوڭعى مەرزىمى 2007 جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى كەزەكشىلىك كەستەسى ىلىنگەن تاقتا دا سول قالپى ساقتاۋلى تۇر...
يرريگاتسيادان ينۆەستورعا دەيىن... وسىدان ەكى اي بۇرىن وبلىس اكىمدىگى مەن «ەنەرگوموست» كونسورتسيۋمى اراسىندا اقسۋ قانت زاۋىتىن ىسكە قوسۋعا بايلانىستى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلعان بولاتىن. سونىڭ نەگىزىندە قازىر ينۆەستور زاۋىتتىڭ ىشكى قۇرىلىمىن, سىرتقى قۇرىلىسىن, قۇرال-جابدىقتارى مەن قوسالقى بولىكتەرىن زەردەلەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارىن باستادى. جارامدىسىن جوندەيدى, توزىعى جەتكەنىن اۋىستىرادى. بۇل جۇمىسقا ارنايى ماماندار تارتىلعان. اقسۋ قانت زاۋىتىنا اقشا قۇياتىن ازاماتتار تابۋ وڭايعا سوققان جوق. وعان دەيىن وبلىستا يرريگاتسيالىق جۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋدەن باستاپ دايىن ءونىمدى وندىرۋگە دەيىنگى پروتسەستەردىڭ ءبارى رەت-رەتىمەن ءبىر ارناعا ءتۇسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە تۇقىم الۋ, ارزانداتىلعان باعامەن جانار-جاعارماي الۋ, تەحنيكامەن قامتيتىن سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, قىزىلشا سەبۋ مەن ونى كۇتىپ-باپتاۋ, جيناۋ مەن وڭدەۋگە وتكىزۋ سياقتى قىرۋار جۇمىستار بار. مۇنى قانت قىزىلشاسىنىڭ كلاستەرى دەپ كىدىرمەي ايتۋعا بولادى. وتكەن جىلى 6,5 مىڭ گەكتارعا قىزىلشا سەبىلىپ, 240 مىڭ توننا ءونىم جينالىپ, كوكسۋ قانت زاۋىتىندا وڭدەلدى. ال بيىلعى جىلى قىزىلشا 9 مىڭ گەكتارعا سەبىلەدى. سۋارمالى ەگىستىكتىڭ دە كولەمى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 932 مىڭ گەكتار بولسا, بيىل سۋارۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ەسەبىنەن تاعى 6 گەكتار اينالىمعا قوسىلىپ, بۇل كورسەتكىش 938 مىڭ گەكتاردى قۇرادى. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جىلدان جىلعا ىلگەرىلەپ كەلە جاتقانىن كورگەن كونسورتسيۋم زاۋىتتى جۇرگىزۋگە باتىل قاداممەن كىرىسىپ وتىر.
ءتاتتى تۇبىردەن تابىس مول ەلباسىنىڭ وبلىسقا جاساعان ساپارىنداعى تاپسىرماسىنا سايكەس قانت قىزىلشاسىن جاپپاي قولعا الۋدى باستاعان اكىمدىكتەگىلەر الدىڭعى جىلى شارۋا قوجالىقتارىن قىزىلشا ەگۋگە بارىنشا ۇگىتتەپ, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ءتۇسىندىرىپ باققان. سوڭعى ەكى جىلدا جۇمىستىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورە باستاعان شارۋاشىلىقتار ەندى قىزىلشا سەبۋگە وزدەرى مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. مىسالى, اقسۋ اۋدانى ب. سىرتتانوۆ اۋىلىنداعى ء«اليحان» شارۋا قوجالىعى وتكەن جىلى 15 گەكتارعا قىزىلشا سەۋىپ, ونىڭ ءار گەكتارىنان 700 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الدى. ءار گەكتاردان تۇسكەن تازا كىرىسى 450 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. ال 15 گەكتاردىڭ تابىسىن ەسەپتەي بەرىڭىز. تابىستىڭ تيىمدىلىگى مەن اقسۋ قانت زاۋىتىنىڭ بيىل ىسكە قوسىلاتىنىنا ىنتالانعان شارۋاشىلىق بيىل قانت قىزىلشاسى سەبىلەتىن القاپ كولەمىن 35 گەكتارعا جەتكىزەمىن دەپ وتىر. قوجالىق جەتەكشىسى بەرىك تىنىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قىزىلشانىڭ فرانتسۋزدىق «اردان» ەليتالىق تۇقىمىن سەبۋ ناۋقانىنا وزىنىكىمەن قوسا اۋداندا قۇرىلعان سەرۆيستىك-دايىندىق ورتالىعىنىڭ تەحنيكالارىن دا قولدانۋدا. ەرتەرەكتە تەحنيكا جەتىسپەۋشىلىگى شارۋالارعا كوپ قولبايلاۋ بولاتىن, ونىڭ ۇستىنە تۇتاستاي قول كۇشىنە تاۋەلدىلىك تە قانت قىزىلشاسىن وسىرۋدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىنە ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولدى دەپ ايتۋعا بولادى. جالپى, وبلىستا بۇگىنگى كۇنى 19 سدو قۇرىلسا, سونىڭ 9-ى قانت قىزىلشاسىنا لايىقتالعان. قىزىلشانىڭ تۇقىم سەپكەننەن زاۋىتقا تاسىمالداعانعا دەيىنگى قاجەتتى تەحنيكاسىنىڭ بارلىق تۇرىمەن قامتىلعان ورتالىق شارۋالارعا ۇلكەن جاردەمىن تيگىزىپ وتىر. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى س. بەكىشوۆتىڭ ايتۋىنشا ءار اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قاجەتتىلىگى ەسكەرىلىپ, وكرۋگتەر بويىنشا قۇرۋعا قادامدار جاسالا باستادى. وعان قوسا مينەرالدى تىڭايتقىش شىعىنى 50 پايىزعا دەيىن, گەربيتسيد – 40 پايىزعا, تۇقىم شىعىنى – پايىزعا دەيىن, سۋارمالى سۋ جەتكىزۋگە بايلانىستى شىعىننىڭ 50 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالانادى. كوكسۋ قانت زاۋىتىنىڭ قاتارىنا بيىل اقسۋ قانت زاۋىتى دا قوسىلادى. وسىنداي مۇمكىندىكتەردەن كەيىن ەجەلدەن قانت قىزىلشاسىنا ماماندانعان شارۋالار اتاكاسىبىنە قايتىپ ورالۋعا قالاي مۇددەلى بولماسىن؟! ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ار جاعىندا ەل يگىلىگىنە اقشا قۇيۋ ماقساتى جاتىر. جالپى زاۋىتتى ىسكە قوسۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنە 8 ملرد. تەڭگە قاجەت بولسا, سونىڭ 2,7 ملرد. تەڭگەسىن وبلىس «جەتىسۋ» اكك ارقىلى بولمەك, ال قالعان 6 ملرد. تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيانى «ەنەرگوموست» كونسورتسيۋمى ءوزى قۇيادى. مۇنىڭ بارلىعى دا كاسىپورىننىڭ اياعىنان تىك تۇرۋىنا جۇمسالاتىن قايىرى بار قارجى بولماق. زاۋىت الداعى كۇندەردە شارۋا قوجالىقتارىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, قابىلداعان شيكىزاتتارى ءۇشىن تولەم جاساۋدىڭ كەسەتەسىن بەكىتەدى. شارۋالارعا قانت قىزىلشاسىمەن اينالىسۋعا ستيمۋل بار دەگەن ءسوز.
قىزىلشا قانتى ما, قامىس قانتى ما؟ قازىرگى كەزدە وتاندىق قانت پەن سىرتتان تاسىمالداناتىن قامىس قانتىنىڭ ايىرماسىن كوپشىلىك تەك باعاسىندا دەپ قانا بىلەدى. عالامتورعا كوز سالساڭ, قامىس قانتىن وندىرۋشىلەر ونىڭ كونەدەن كەلە جاتقاندىعىنان باستاپ, قۇرامى مەن قۇنىنا دەيىنگى ءتۇرلى قاسيەتتەرىن تىزبەلەپ جاريالاعان. الايدا قىزىلشا قانتىنىڭ مۇنداي جاعىمدى جارناماسى سيرەك. دەگەنمەن, قىزىلشا قانتىن تۇتىنىپ ۇيرەنگەن ءبىزدىڭ تۇرعىندار ءوز ءونىمىمىزدىڭ ارتىقشىلىعىن جارناماسىز-اق جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىز. دەگەنمەن قانت وندىرىسىمەن اينالىساتىن زاۋىتتار الداعى ۋاقىتتا وزدەرىنىڭ سايتتارىندا قانت قىزىلشاسىن جان-جاقتى جارنامالاسا, بۇل دا ءىستىڭ ىلگەرىلەۋىنە ءوز سەپتىگىن قوسار ەدى. سونىمەن, وتاندىق ءونىم شىعارۋ – ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى جەر تۇرعىندارىنا جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن ءسوز. ماسەلەن, اقسۋ زاۋىتىنىڭ جوندەۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا قازىر 250 ادام تارتىلسا, ماۋسىمدىق كەزەڭدە جۇمىسشىلار سانى 700-گە دەيىن جەتەدى. وعان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ القاپتارىندا ماۋسىم كەزىندە ەڭبەك ەتەتىن مىڭداعان ادامدى قوسىڭىز. قانتتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, پايدالى تاعامداردىڭ قاتارىنا جاتقىزا المايمىز, ارينە. بىراق, وندىرىستىك قاجەتتىلىك ءۇشىن اسا قاجەت سانالاتىن بۇل ازىقتى ءوز قولىمىزبەن وسىرگەن قىزىلشادان الىپ, ءوزىمىز قۇرعان زاۋىتتا وڭدەگەن سوڭ, ونى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ءونىم دەپ ايتۋعا تولىق قۇقىمىز بار. كەيبىر ماماندار قانت قىزىلشاسىن سۋدى كوپ ىسىراپ ەتەتىن داقىل رەتىندە قاراپ ء«وسىرۋدىڭ قاجەت بار ما, جوق پا» دەگەن سۇراق قويىپ ءجۇر. بۇل ورايدا الداعى ۋاقىتتا قانت قىزىلشاسى القاپتارىنا ينتەنسيۆتى تەحنولوگيانى ەنگىزەتىن كۇن دە الىس ەمەس ەكەنىن جۋىردا وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ زاۋىتتىڭ جوندەۋ جۇمىستارىمەن تانىسۋ بارىسىندا ايتقان ەدى. تالدىقورعانداعى تەرەڭنەن سۋ شىعاراتىن سوراپ وندىرەتىن زاۋىتتىڭ جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ قۇرالدارىن شىعاراتىن كاسىپورىن رەتىندە قايتا ماماندانۋعا ازىرلەنىپ جاتقانى وسى ءىستىڭ باستاماسى دەۋگە بولادى.
ءتۇيىن بيىل اقسۋ قانت زاۋتىنىڭ اشىلعانىنا ەلۋ جىل تولادى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن ءتامسىلدى وسى ارادا تاعى ءبىر قايتالاۋ ارتىقتىق ەتپەس. 2007 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا توقتاعان زاۋىت ون جىلدان كەيىن 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. كاسىپورىننىڭ ون جىلدان كەيىن وڭالعانىنا كۋا بولىپ, «اقسۋ قانت زاۋىتىندا جاسالعان» دەگەن بەلگىسى بار قانتتى كورەتىن كۇنىمىز دە الىس ەمەس. ساعىنىش نامازشاموۆا, الماتى وبلىسى