«قابانباي كوشەسىمەن ءجۇرىپ كەلەسىڭ دە, «تسەليننىيعا» جەتپەي, سولعا بۇرىلاسىڭ. مەن ءۇيدىڭ تۇسىندا كۇتىپ تۇرامىن». امانجول اعا تەلەفونمەن وسىلاي دەگەن. سودان جۇرگىزۋشىگە ايتقانمىن, «قازىر قابانباي مەن امانگەلدىنىڭ قيىلىسىنا بارامىز. جاسى توقسانعا تولعان اقساقالمەن جولىعىپ, سويلەسەمىن», دەپ. جاڭاعى ايتقان جەرگە جاقىنداي بەرگەندە كوشە بويلاپ كەلە جاتقان اعانى كورىپ, «توقتاي قال» دەگەنىمدە جۇرگىزۋشىنىڭ تاڭدانعان داۋسى وقىس شىعىپ كەتتى. «وسى كىسى توقساندا ما؟..». راسىندا دا, سىپتاي دەنەسىنە الماتىنىڭ ىستىق كۇنىنە ساي باستان اياق اپپاق كيىمى سونداي جاراسىپ, جەپ-جەڭىل جۇرىسپەن اياقجولمەن اسىعا باسىپ بارا جاتقان امانجول اعاعا توقسان تۇرماق, سەكسەننىڭ ءوزىن قيماعاندايسىڭ. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن سابىرحان اسانوۆتىڭ بۇل كىسىگە «اعاجان» دەگەن ولەڭ ارناعانى, سوندا «اعاجان, قۇتتى بولسىن جەتپىسىڭىز, تاريح بوپ بولاشاققا كەتتى ءىسىڭىز. كوپ بولسا ەلۋلەرگە كەلدى-اۋ دەگەم, جەتپىسكە ۇقساماي تۇر تەك ءتۇسىڭىز» دەپ جازعانى ويعا ورالدى. بىراق, شىندىعى سول: ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ۇزاق جىلدار رەسپۋبليكانىڭ باسشى ورگاندارىندا جەمىستى جۇمىس ىستەگەن, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ التى سەزىنە قاتىسىپ, سونىڭ ۇشەۋىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعان, ونى از دەسەڭىز قاتارىنان ءتورت رەت قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان قادىرمەندى اعامىز امانجول قالىقوۆ ەندى ەكى كۇننەن كەيىن, 22 تامىزدا ءدال توقسان جاسقا تولادى.
ءبىز بۇل كىسىمەن سوناۋ پارتيا زامانىنان ءتاپ-ءتاۋىر تانىس-ءبىلىسپىز. امانجول اعا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان تۇستا مەن «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» پارتيا تۇرمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, رەداكتسيالىق القا مۇشەسى ەدىم. جۇرتشىلىقتىڭ گازەتكە ارىز-شاعىمدى كوپ جولدايتىن كەزى, سولاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ (ولاردىڭ ءبارى كوممۋنيست ەكەندىگى بەلگىلى) جولسىزدىعى جونىندە جازىلعان حاتتار دا از كەزدەسپەيدى. جۋرناليستىڭ ءوز كۇشىمەن باسى اشىلا قويمايدى-اۋ دەيتىندەي كەي حاتتاردى امانجول اعانىڭ الدىنا اپارىپ, پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تەكسەرىپ بەرۋىن سۇرايتىنمىن. بەدەلدى دە بىلىكتى ورگاننىڭ سارابىنان وتكىزىپ بارىپ قولعا العان سوڭ, ارينە, ماقالانىڭ سالماعى دا ارتا تۇسەتىن. مەنىڭ 1987 جىلدىڭ باسىندا ورتالىق كوميتەتكە قىزمەتكە شاقىرىلۋىما گازەتتەگى پارتيا تۇرمىسى ءبولىمى ۇيىمداستىرعان ماقالالاردىڭ سەبى دە تيگەن بولار دەپ شامالايمىن. كەزىندە سونداي ناقتى كومەگىن كورگەن امانجول اعا قالىقوۆتىڭ مۇشەلدى مەرەيتويى الدىندا ول كىسىمەن سۇحباتتاسىپ, ءومىرى, وسكەن ورتاسى, ۇستازدارى مەن تۇستاستارى تۋرالى ويلارىن جۇرتشىلىققا جەتكىزۋدى وزىمە ىنىلىك پارىز سانادىم. ەندى سول اڭگىمەگە نازار سالىڭىز, قادىرمەندى وقىرمان.
– تورقالى توقسانىڭىز قۇتتى بولسىن, اعا. مەرەيتويىڭىزدىڭ قارساڭىندا بالالارىڭىز, نەمەرەلەرىڭىز سىزگە ادەمى تارتۋ جاساعان ەكەن. ءوزىڭىزدىڭ جازعان-سىزعاندارىڭىزدىڭ, ءسىز تۋرالى ماقالالاردىڭ, ولەڭ-جىرلاردىڭ باسىن قوسىپ, ادەمى كىتاپ شىعارىپ بەرىپتى. ارنايى قولتاڭبامەن استاناعا جىبەرگەنىڭىزگە راحمەت. عيبراتتى دۇنيە. توقساننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا نە كورىنەدى ەكەن؟
– ونىڭ شەت جاعاسىن وزدەرىڭنىڭ گازەتتەرىڭدە جازدىم عوي. مەن ول ماقالادا نەگىزىنەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتى, ەلدىڭ وسى بيىگىن كورگەنىمە شۇكىرشىلىگىم جايىندا اڭگىمەلەپ ەدىم. كولەمىن كوبەيتىڭكىرەپ العانمىن با, رەداكتسياداعىلار قىسقارتقاندا كوبىنە ءوزىم جايىندا ايتىلعان جەرلەرى قالدىرىلىپتى دا, مەن بەينە ءبىر ماقتانىپ وتىرعانداي شىققان سياقتىمىن. ءبىر تۇسىندا قاتە دە كەتىپ قالىپتى... ساعان تەلەفون سوعىپ, مەنىمەن ءبىر سۇحبات جاساشى, ويلارىمدى ەركىن ايتايىن دەگەنىم سول. ايتپەسە, گازەتكە بۇلاي ءوتىنىش ايتۋ, وزىمە جارناما جاساپ جاتۋ ادەتىمدە جوق اداممىن.
توقساننىڭ بيىگىنەن نە كورىنەدى ەكەن دەيسىڭ بە؟ كوپ نارسە كورىنەدى. وسىنشا بەلەستەن ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەنىمە, شىنىمدى ايتسام, كەيدە ايران-اسىر قالامىن. اقمولا وڭىرىندەگى قاراجار دەگەن اۋىلدا 1921 جىلى تۋعانمىن. ول ءبىر اشارشىلىقتىڭ اياعى بولسا, مەن ەندى ەس بىلە بەرگەندە ەل 1931-32 جىلدارداعى اشارشىلىققا ۇرىنعان. ەرەيمەنتاۋداعى قانجىعالىنىڭ ىشىندە ءۇش اۋىل ۋاق بار. اتىمىز ۋاق بولعانمەن, زاتىمىز ءىرى بولعان سىڭايلى. مەنىڭ اتام مۇستافا قاجىعا بارعان كىسى ەكەن. ەلى سىيلاپ تاپاڭ قاجى اتاپ كەتىپتى. وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىق ەلىمىزدى وتاپ ءوتتى دەيمىز عوي. ال ءبىزدىڭ تۇقىمدى ءتىپتى ءتۇبىرىمەن ج ۇلىپ ءتۇسىپتى. اتامىزدىڭ مۇسا, ۇسا, ءابدىراحمان, قالىق, احمەت, حابىش دەگەن التى ۇلى بولىپتى. سەنەسىڭ بە, سول التى ۇلدىڭ ءۇرىم-بۇتاعىنان قالعان جالعىز مەنمىن. اتامنىڭ التى ۇلىنىڭ ءبارى اشتىقتان بالالارىمەن قوسا ءولىپ, 8 جاستاعى جالعىز مەن عانا ءتىرى قالىپپىن... وسىنداي قيامەت-قايىمدى كورگەننەن كەيىن دە شىعار, مەن ءوز باسىم تۇرمىس-ءتىرشىلىكتەگى جەتىسپەۋشىلىك دەگەنگە ءتىپتى قينالىپ كورگەن ادام ەمەسپىن. اتام مۇستافا قاجىنىڭ اقىرعى بۇتاعى بولىپ, جالعىز وسكەننەن كەيىن مەن الدىما دا, ارتىما دا قاراپ ءوستىم. ارتىمنان ءسوز شىقپاۋىن ويلادىم.
مەنى باۋىرىنا باسقان تىيىشتىق اجەم اشتان ءولىپ قالا ما دەپ قورقىپ, جەتىم بالالار ۇيىنە تاپسىرعىزىپتى. ءيا, شىراعىم, مەندە بالالىق شاق دەگەن بولعان جوق. نە اكە الاقانىنىڭ جىلۋىن, نە انا ءسوزىنىڭ مەيىرىن سەزىنىپ ۇلگەرە المادىم. اكەم ءتىپتى ەسىمدە جوق. شەشەم دە ەرتە قايتتى. ون بەس جىل بويى ءوز ءۇيىمنىڭ بوساعاسىندا بولمادىم. 7-8 جاسىمدا جادىمدا قالعان سۋرەتتەر بويىنشا ءوزىم تۋعان اۋىلدى دا كەيىن, سوعىستان سوڭ عانا تاپتىم. اۋىلداستارىمنىڭ اراسىنان اتا-انامنىڭ بەيىتىن كورسەتەتىن ادام دا شىقپادى. جەتىمدىكتىڭ ازابىن تارتۋداي-اق تارتتىم. ماعان ءوزىمىزدىڭ اۋىلداسىمىز, رۋلاس ءارىن دەگەن اعامىزدىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. مەنى دەتدومعا ورنالاستىرعان سول كىسى. ول ۇيدەگى ماكىش اپايىمدى دا ساعىنا ەسكە الامىن. بالالارى جوق ەدى. قاتتى قينالاتىن. كەيدە دەتدومنان قاجىپ, سول ۇيگە كەلەمىن. ءبىر كەلگەنىمدە ماكىش اپايدىڭ: «ءوزىڭدە بەل بالا جوق, بىرەۋدىڭ جەتىم بالاسىن ءۇيىر قىپ, ول ساعان بالا بولىپ جارىتا ما...», دەپ جاتقانىن كيىز ءۇيدىڭ سىرتىنان ەستىپ قالدىم. سول كۇنى كەشكە دەيىن دالادا ءجۇرىپ, قاتتى ەگىلىپ جىلاعانىم ەسىمدە. سويتكەن اپايىم مەن 16 جاسىمدا الماتىعا وقۋعا اتتانعانىمدا ۇيدەگى ەكى سيىرىنىڭ بىرەۋىن سويىپ, قالتاما اقشا سالىپ بەرىپ ەدى. مەن سوعىستان قايتىپ كەلىپ, زياداعا ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇرعانىمىزدا ارەكەڭ ماكىش اپايمەن ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ, ءبىر سيىر سويىپ اكەلگەن. وڭاشا ءبىر قالعاندا ماكىش اپاي جان-جۇرەگىمدى ەلجىرەتەرلىك سوزدەر ايتتى. «قاراعىم امانجول, ەسىڭدە شىعار, اشتىق جان القىمنان العان تار زاماندا سەن دەتدومنان بىزگە كەلگەندە ارەكەڭە ارتىق ءسوز ايتىپ, پەندەشىلىك جاساعانىم بار. قايتەيىن, پەرزەنت كورمەگەننەن كەيىن جانىم كۇيىپ, جۇرەگىمنىڭ قايعىسىمەن ايتىپ قالعانىم عوي. سونى كەشىرە الساڭ, كەشىر, بالام. كوڭىلىمدەگى كىربىڭىمدى اقتارىپ, شەرىمدى تارقاتايىن دەپ كەلدىم», دەدى. ءسويتتى دە سولقىلداپ جىلاپ جىبەردى. «جوق, اپا, نالىماڭىز, ەشقانداي وكپەم جوق, رازىلىقتان باسقا ايتارىم جوق», دەپ جىك-جاپار بولىپ جاتىرمىن. ساۋاتىن دا اشپاعان سول جەڭگەمنىڭ كىسىلىگىنە, تابيعات بەرگەن اقىلىنا سونداي ءتانتى قالدىم. «ادام – كوڭىلدىڭ ق ۇلى» دەيدى عوي قازاق. حالقىمىزدىڭ كىسى كوڭىلىن اۋلايتىن وسىنداي اسىل قاسيەتىنە سونداي سۇيسىنەمىن.
قيىندىقتى باسىمنان كوپ كەشتىم. ەندى-ەندى ات جالىن تارتىپ مىنەتىن شاعىمدا, الماتىعا كەلىپ, كازپي-گە ءتۇسىپ, ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ قىزىعىن جاڭا كورە بەرگەندە سوعىس باستالدى. وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, قان مايداننان امان-ەسەن ورالدىق. قۇداي قاقتى. سونشا جىلدىڭ ىشىندە ءبىر-اق رەت, ونىڭ وزىندە جەڭىل جارالانىپپىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەڭ قاھارلى قارۋىنا اينالعان «كاتيۋشانىڭ» ديۆيزيون كومانديرى دارەجەسىندە, ومىراۋىما «ءى-ءشى دارەجەلى وتان سوعىسى», «ءىى-ءشى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەندەرىن, ەكى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن, بىرنەشە مەدال تاعىپ اياقتادىم. 1946 جىلى اسكەر قاتارىنان بەيبىت ءومىرگە ورالعانىمدا مەنىڭ بارار جەر, باسار تاۋىم بولعان جوق, سوعىستان امان-ەسەن قايتقانىما قۋاناتىن اتا-انام تۇرماق, ءتىرى جۇرگەن ءبىر باۋىرىم دا قالعان جوق.
– كىتابىڭىزدا سوعىستان كەيىن اسكەردەگى باستىقتارىڭىز: «ارميادا قال, سەن بىزگە كەرەكسىڭ, سەنى اكادەمياعا جىبەرگەلى وتىرمىز» دەگەنىن جازىپسىز عوي.
– اۋەلدە مەن ماسكەۋگە بارىپ, قۇجاتتارىمدى تاپسىرعانمىن. ونداعىلار: «سەن سياقتىلاردى ءبىز لەنينگرادتا ءبىر جىل كۋرستا وقىتامىز, سودان كەيىن عانا الامىز», دەدى. ويلانىپ قالدىم. اقىلداسايىن دەپ ءماسكەۋدە قازاق ىزدەدىم. سوندا قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلدىگى بار ەكەنىن ەستىگەنمىن. مەنى تۇراقتى وكىل يساعالي ءشارىپوۆ دەگەن كىسى قابىلداپ, تاپ ءبىر تۋعان اعامداي جاقىن تارتىپ, ۇزاق سويلەستى. كابينەتىندە ارلى-بەرلى ءجۇرىپ, سوندا ايتقانى مىناۋ: «امانجول, باۋىرىم, قازاق «ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپ» دەيدى. سەن اسكەردى قيماي وتىرسىڭ. ال اقىلداسايىق. سەن اسكەردە قالساڭ, ورىستىڭ, نە بولماسا باسقا ۇلتتىڭ قىزىنا ۇيلەنەسىڭ. بۇل ولاردى جامانداعانىم ەمەس. بالالارىڭ قازاقشا سويلەمەيتىن بولادى. بارا-بارا ءوزىڭ دە ءتىلىڭدى ۇمىتاسىڭ. ءوزىڭ پاناسىز جەتىمسىڭ, ەشكىمىڭ جوق. سەنى ماسكەۋدە قالدىرا قويمايدى. سىبىردە, قيىر شىعىستا جۇرەسىڭ. ەلدى ساعىنۋدان دا قالاسىڭ. گەنەرال اتانساڭ دا قۋاناتىن ادامىڭ جوق. ەلىڭنەن, قازاقستاننان ايرىلاسىڭ. ال ەندى باسقا جاعىن ايتايىن. جاعداي قيىن. ءوزىڭ بىلەتىن اشتىقتان, ودان كەيىنگى سۇراپىل سوعىستان ەل كۇيزەلىپ قالدى. سەندەي ادامدار كەرەك-اق ەلگە. ەلگە قايتساڭ ۇتىلمايسىڭ, ۇتاسىڭ». وعان قوسىپ: «ەگەر ەلگە قايتامىن دەسەڭ, ءوزىڭ مۇعالىم ەكەنسىڭ, مەن ءبىر ايدىڭ ىشىندە كومەكتەسە الامىن. مۇعالىمدەردى تەز بوساتۋ كەرەك دەگەن جارلىق بار, بارلىق جەردە مۇعالىم جەتپەي جاتىر», دەگەندى تاعى ايتتى. مەن قاتتى تولقىدىم. «اعا, ءوزىڭىز سياقتى دارەجەسى بيىك قازاق ازاماتىمەن ءبىرىنشى رەت سويلەسىپ وتىرمىن. اكەنىڭ بالاعا ايتاتىن اقىلىن ايتتىڭىز. سوزدەرىڭىزدى ءومىر بويى ۇمىتپايمىن. ەندى ارميادا التىن بەرسە دە قالمايمىن», دەدىم. 1946 جىلى 10 قاڭتاردا الماتىعا ورالدىم. مەنىڭ سوعىستان كەيىنگى ۇزاق ءومىرىم ەلگە قايتۋ جونىندەگى شەشىمىمنىڭ دۇرىس بولعانىن دالەلدەدى.
– سودان اۋىلعا دا سوقپاي, بىردەن الماتىعا كەلدىڭىز بە؟
– اۋىلدا كىمگە بارام؟ ەت جاقىن ءبىر ادامىم قالماعان. ماسكەۋدەن كۋپەلى ۆاگونعا بيلەت الىپ (اسكەردەن قايتقان وفيتسەرلەرگە ورىندى كۋپەلى ۆاگوننان بەرەتىن, ۆاگوننىڭ 7-ءشى نومىرىنە دەيىن ەسىمدە), الماتىعا تارتتىم. جولدا دا الدىمنان جاقسى ادام شىعا كەلدى. مۇقاتاي ەگىمباەۆ دەگەن كىسى, ءوزى اقمولانىڭ قازاعى ەكەن, جاسى سوندا قىرىق توعىزدا, ماعان جول بويى كوپ اڭگىمە ايتتى. راحىمجان دەگەن ۇلى مايداندا قايتىس بولىپتى. «ءبىزدىڭ ۇيدە تۇر. ايەلىم ۋكراينكا, سونداي جاقسى ادام. سەنى دە قۋانا قارسى الادى», دەدى. الماتىدا سول ۇيدە تۇردىم. سول ۇيدە ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇردىم. سول ۇيدەن 1947 جىلدىڭ تامىزىندا اقمولا وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىنە اۋىسىپ اتتاندىم.
– ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدىڭ ەڭ ۇلكەن بەلەسى وسى اقمولا وڭىرىمەن بايلانىستى. قانشا جىل جۇمىس ىستەدىڭىز؟ قانداي قىزمەتتەر اتقاردىڭىز؟
– 23 جىل جۇمىس ىستەدىم. كومسومول, سوۆەت, پارتيا جۇمىسىندا بولدىم. وبكوم كومسومولدىڭ حاتشىسى, اۋاتكوم توراعاسى, اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وبكومنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. ارقادا ءجۇرىپ, ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتتىم. ەلدىڭ جوق-جىتىك كەزى. سوندا ءبىز اۋدان باسقارىپ ءجۇرىپ-اق اسكەردەن كيىپ قايتقان شينەل, گيمناستەركالارىمىزدى تاعى بەس جىلداي ۇستىمىزدەن تاستامادىق دەسەم ارتىق ايتقانىم ەمەس. «سوعىس ءبىتتى, ءسال شىدايىق, ءالى-اق وڭالىپ كەتەمىز!» دەپ قويىپ, پارتيا قايدا جۇمساسا سوندا شاپقىلاپ جۇرە بەرەتىنبىز. كومسومولداعى جۇمىستىڭ ءوزى مەنى كوپ نارسەگە ۇيرەتىپ تاستادى. اقمولا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ءوزىمىزدىڭ قورعالجىننان شىققان ەلۋباي تايبەكوۆتىڭ ءبىر اقىلى ەسىمدە. كومسومولدىڭ وبكومىنداعى كەي حاتشىلارمەن ارامىزدا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولىپ, جۇمىسىمىزعا كەرى اسەرىن تيگىزە باستاعان كەز ەدى. سوندا ەلەكەڭ ماعان: «امانجول, شىراعىم, «بولىس بولساڭ, باقىرىپ بولما» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. سەن وبكوم كومسومولدىڭ كومانديرى ەمەسسىڭ, بيۋرونى باسقارىپ وتىراتىن حاتشىسىڭ. اسكەردە كوماندير بولعان ەكەنسىڭ. ونداعى جەكە ءوزىڭ عانا باسقاراتىن ءمىنەزىڭدى وزگەرتۋگە تىرىس. سەنەن باسقا جىگىتتەردىڭ دە ءوز ويى, پىكىرى بولادى. ولاردى تىڭداماي شەشىم الۋعا بولمايدى», دەدى. سول ءسوزدى كەيىن جۇمىس بابىندا ىلعي ەستە ۇستادىم.
– ءسىزدىڭ اقمولا جاقتا جۇمىس ىستەگەن كەزىڭىزدىڭ باسىم بولىگى تىڭ يگەرۋ جىلدارىنا تۇستاس كەلدى عوي. قازىر ول جونىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتادى. ءسىزدىڭ ويىڭىز قانداي؟
– جاقسى بولدى, سەن سۇراماساڭ دا وسى تاقىرىپتى ءوزىم قوزعايىن دەپ وتىر ەدىم. تسەلينا نە يمەەت انالوگا ۆ يستوري ميروۆوگو زەملەدەليا. 2004 جىلى تىڭ يگەرۋدىڭ 50 جىلدىعى اتالدى. مەن ماسكەۋ نە دەر ەكەن, قازاقستان نە دەر ەكەن دەپ گازەتتەردى وقىپ وتىردىم. ءماسكەۋ بىرىڭعاي ماقتاۋمەن بولدى, قازاقتىلدى گازەتتەر نەگىزىنەن تىڭنىڭ كولەڭكە جاعىن ايتا باستادى. وسى ناۋقاننىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسقان ادام رەتىندە ءوز ويىم بىلاي. تىڭ ءبىزدىڭ دالامىزدى وزگەرتتى. تالاي جەردە تاس جولدار سوۆحوزعا دەيىن جەتتى. قۇرىلىس جاقسى ءجۇردى. اۋدان, وبلىس ورتالىقتارى تەز ءوستى, كوركەيدى. ميلليارد پۇت استىق تاپسىرعان جىلداردا حالىق قاتتى مەرەيلەنەتىن. تىڭنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز الەمدەگى استىقتى كوپ شىعاراتىن مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇر. قازاقستانعا قانداي قيىندىق تونسە دە اشتىق قاتەرى تونبەيدى. مۇنى ءبىز ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, تىڭنىڭ قازاققا اكەلگەن زاردابى دا از ەمەس ەكەنىن ايتۋ ءجون. بىرىنشىدەن, بۇل ناۋقان دايىندىقسىز باستالدى. العاشقى جىلداردا ءجۇز مىڭداعان ادامداردىڭ ورنالاسۋى, جاتىن ورنى, ىشەر تاماعى دەگەن ماسەلەلەر وتە قيىنعا ءتۇستى. ەكىنشىدەن, ەگىستىككە لايىقتى جەردى دە, جايىلىمعا لايىقتى جەردى دە شەتىنەن جىرتىپ تاستادىق. شاڭدى بوراندار باستالدى. وسى جونىندەگى قاۋپىن ابايلاپ قانا ايتىپ ەدى, ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى باسشىسى شاياحمەتوۆتى ۇلتشىلسىڭ دەپ قۋىپ جىبەردى, مەن ايتار ەدىم – قورلادى. ءۇشىنشىدەن, العاشىندا تىڭ جەرگە پارتيا, سوۆەت, كومسومول ورگاندارىنىڭ جولداماسىمەن دۇرىس ادامدار كەلگەنىمەن, كەيىننەن كىم كورىنگەن قاپتاپ كەتتى. اقشا ىزدەگەن ادامداردى ايتپاعاندا, تىڭعا باراتىنى ءۇشىن امنيستيا الىپ, تۇرمەدەن شىققاندار دا بىزگە كەلە باستادى... سونداي سوراقىلىقتاردىڭ سالدارىنان, 1959 جىلعى ساناقتا قازاق ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە حالىقتىڭ ءۇشتەن بىرىنەن دە كەم (29 پروتسەنت) بولىپ قالدى. مەكتەپتەر جابىلدى, تىلىمىزگە, ءداستۇرىمىزگە قاۋىپ ءتوندى. حالىق رەتىندە ساقتالۋىمىزعا قاۋىپ ءتوندى. مۇنى ءبىز اشىق ايتۋىمىز كەرەك. مۇنى ايتپاي كەتسەك, كەيىنگى ۇرپاق ءبىزدى ورىندى, زاڭدى تۇردە كىنالاۋى مۇمكىن.
تىڭ ءوڭىرى جايىندا ءسوز قوزعالعاننان كەيىن مەملەكەتتىڭ ورتالىعىن ارقاعا كوشىرۋدىڭ تاريحي ماڭىزى تۋرالى دا ايتايىن. كەزىندە سارىارقانىڭ ءبىراز جەرى رەسەيگە كەتىپ قالا جازداعانىن ءبىز ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. الدا ءالى تاريح بار. ءبىز وسى قادام ارقىلى ءوز جەرىمىزگە ءوزىمىز عانا قوجايىن ەكەنىمىزدى رەسەيگە, دۇنيە جۇزىنە كورسەتتىك. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ساياساتكەر رەتىندە ەرلىك جاسادى. مۇنى دا حالقىمىز ۇمىتپاۋى كەرەك. استانادا جيەن نەمەرەم تۇرادى. جىل سايىن بارىپ جۇرەمىن. عاجاپ. سوعىستان كەيىنگى جىلداردا اقمولانىڭ وسۋىنە ەڭبەگىم بار ەكەنىن اۋەلى قۇداي, سودان كەيىن امان جۇرگەن قالانىڭ حالقى بىلەدى. ءسوز رەتىندە ايتىپ جاتقانىم عوي...
تىڭ يگەرۋ كوممۋنيستەردىڭ ۇلكەن ءبىر لەگىن ءتاربيەلەپ شىعاردى. پارتيا قىزمەتىندەگى ادامداردىڭ ءبارى بىردەي جوعارىدان نە ايتسا دا ءلابباي دەپ جۇگىرە جونەلەتىندەر ەمەس ەدى. نە نارسەنى دە اقىلعا سالاتىندار از بولمايتىن. ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعىندا حرۋششەۆتىڭ جەكە مەنشىكتەگى مالدى ازايتۋ جونىندەگى شەشىمى شىقتى. ەل ءىشى شۋلاپ كەتتى. ول كەزدە مەن ستالين اۋدانىندا (قازىرگى اقكول) اۋاتكومدى باسقاراتىنمىن. نە ىستەۋ كەرەك؟ ساسقانىمنان استراحان اۋدانىنىڭ باسشىسى ن.جازين دەگەن اعامىزعا تەلەفون سوقتىم. نۇرەكەڭ: «جەكەشەنىڭ مالىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بار. قازاقتار بار مالىن ءبىر ادامنىڭ, اكەسىنىڭ اتىنا جازا سالادى. قاۋلىدا ءار وتباسىعا رۇقسات ەتىلەتىن مالدىڭ باس سانى كورسەتىلگەن. وتباسىلارىن ءبولىپ, ارقايسىسىنا جەكە جازسا, مالدىڭ كوبىن امان الىپ قالۋعا بولادى. بىراق سەن بۇل ءجونىندە ەش جەردە جينالىس اشپا, جۇرتتى شۋلاتپا. جۇرتتى شۋلاتساڭ قاۋلىعا قارسى ادام بولىپ شىعا كەلەسىڭ. اۋىلسوۆەتتىڭ توراعالارىمەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ, تاپسىرما بەر», دەپ اقىل ايتتى. وسىلاي ەتىپ, اينالايىن اعامنىڭ اقىلىمەن ەلدىڭ مالىن ءمۇمكىندىگىنشە ساقتاپ قالدىق. سونداي ساليقالى ازاماتتار كوپ ەدى. كوكشەنىڭ ەركىنى, كەرەكۋدىڭ امانوللاسى, قىزىلجاردىڭ ماقتايى, اقمولانىڭ ورازبەگى سياقتى جىگىتتەر جونىندە كوپ-كوپ جاقسى ءسوز ايتا الامىن. شەتىنەن ىسكەر بولاتىن. ءبىر جولى مەن ۋكرايناعا كومبايندار, كومباينشىلار الۋعا باردىم. وبكوم حاتشىسىمىن. ماعان كومەكشىلىككە ورازبەك قۋانىشەۆتى قوستى. ورازبەك استراحان اۋدانىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ەدى. كيەۆتە جيىرما كۇندەي بولدىق. ورازبەك جۇمىستى جالتاقتاماي ىستەيدى ەكەن. بارعان بەتتەن-اق ماعان: «اعاي, ماعان سەنىڭىز. مەنىڭ مينسەلحوزدا شەشە الماعان ماسەلەمدى تسك ارقىلى شەشىپ بەرىپ وتىرساڭىز جەتىپ جاتىر. دەمالىڭىز. ءوزىڭىز ايتقان, سوعىستا بىرگە بولعان جولداستارىڭىزبەن كەزدەسىڭىز. مۇندا ەكى كىسىلىك جۇمىس جوق, بىرىمىزگە ءبىرىمىز كەدەرگى بولۋىمىز مۇمكىن», دەگەنى. قامشى سالدىرماي جۇمىس ىستەيتىنى كورىنىپ-اق تۇر. تەحنيكا دا, ادامدار دا گرافيك بويىنشا ەشەلون-ەشەلون بولىپ ۋاقىتىندا جىبەرىلدى.
كەيىنگى كەزدە باسپاسوزدە تىڭ يگەرۋ كەزىندەگى قىزمەتكەرلەردى سىناپ-مىنەيتىن ەستەلىكتەر جاريالانىپ قالىپ جۇرەدى. ىزدەسە ءمىن كىمنەن دە تابىلادى. اعايىن اراسىنداعى وكپەنى كوپكە اپارىپ كەرەگى جوق. قازاق بولعان سوڭ بىرەۋ بىرەۋگە كومەكتەسپەي تۇرمايدى. ويتپەسەڭ قازاق بولىپ نە كەرەك. تۋعان بالاڭدى ويلاماساڭ, اكە بولىپ نە كەرەك. تۋعان جيەنىڭە ۋاقىتىندا قول ۇشىڭدى بەرمەسەڭ, ناعاشى بولىپ نە كەرەك. قولىنان كەلمەسە ءبىر ءسارى. قولىنان كەلىپ تۇرسا, قوزعاپ قانا جىبەرسەڭ ساعاتتىڭ ماياتنيگى سياقتى ءوزى سەنسىز-اق ءجۇرىپ كەتە بەرمەي مە؟
– ءسىز ءوز ومىرىڭىزدە وسى الماتىعا ءۇش رەت ورالعان ەكەنسىز. اۋەلدە وقۋعا ءتۇسىپ, ستۋدەنت بولعانىڭىزدا, ودان كەيىن مايداننان قايتىپ, قازاقستان كومسومولىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى ورىنباسارلىق جۇمىسقا كىرىسكەنىڭىزدە, ءۇشىنشىسى – اقمولادان كەلىپ, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندەگى قىزمەتكە اۋىسقانىڭىزدا. ەندى ءومىرىڭىزدىڭ وسى بەلەسى جونىندە اڭگىمەلەسەڭىز دەيمىن.
– مەن ورتالىق كوميتەتتەگى جۇمىسقا 1970 جىلدىڭ 12 قازانىندا كىرىسىپ, مۇنداعى قىزمەتىمدى 1987 جىلى 10 قاڭتاردا وداقتىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر كۇيىندە اياقتادىم. سول ون التى جىلدىڭ ىشىندە ەكى-اق لاۋازىمدا بولدىم: اۋەلى ۇيىمدىق-پارتيالىق جۇمىس ءبولىمىن, ودان كەيىن 13 جىل بويى ورتالىق كوميتەت جانىنداعى پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسىن باسقاردىم. بۇل جىلداردىڭ ماعان بەرگەنى كوپ. قازىر ءبىراز ادام ءبىلسىن-بىلمەسىن, پارتيانى جامانداپ سويلەۋگە بەيىم تۇرادى. مەن ءوز باسىم كوممۋنيستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قوعامنىڭ الدىڭعى قاتارلى بولىگى ەدى, ادال, قاراپايىم, قاناعاتشىل ادامدار ەدى دەپ سانايمىن جانە ول پىكىرىمنەن قايتپايمىن. پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءومىردىڭ كۇنگەيىنەن گورى كولەڭكەسىن كوبىرەك قازبالاۋعا ءماجبۇر بولسام دا, پارتيا مۇشەلەرىنىڭ كەمشىلىگىن ءجيى كورۋىمە تۋرا كەلسە دە سولاي دەيمىن. سول 13 جىلدىڭ ىشىندە مەنىڭ الدىمنان 5 مىڭنان استام ادامنىڭ جەكە ءىسى ءوتىپ, ولاردىڭ پارتيادا قالۋ-قالماۋى, پارتيالىق جازا الۋ-الماۋى ماسەلەلەرى قارالعان ەكەن. ونىڭ بارىندە دە مۇمكىن بولعانىنشا ابايلاپ قاراۋعا, ناقاق جازاعا جول بەرىپ الماۋعا كۇش سالاتىنبىز. ديمەكەڭنىڭ – د.ا. قوناەۆتىڭ بىزگە ايتاتىن «لۋچشە بىت ناكازاننىم زا ۆولوكيتۋ, چەم زا وشيبكۋ», «لۋچشە پالكۋ نەدوگنۋت, چەم پەرەگنۋت» دەگەن ءسوزدەرىن ءدايىم ەستە ۇستايتىنبىز.
قازىر د.ا.قوناەۆتى ساياسي بيۋرونىڭ ءمۇشەسى بولا تۇرا, ماسكەۋدىڭ ايتقانىنان شىقپادى, قازاقستاننىڭ مۇددەسىن ەسكەرە بەرمەدى دەپ سىناپ ءسويلەيتىندەر تابىلادى. ول كەزگە باعا بەرۋ ءۇشىن سول كەزدەگى جاعدايدى ءدال ءبىلۋ كەرەك. كەڭەس وداعى ءبىر ورتالىققا قاتتى باعىندىرىلعان, جابىق, توتاليتارلىق مەملەكەت بولاتىن. ورتالىق ەشكىمگە ەشقانداي دەربەستىك بەرمەيتىن. ونىڭ ۇستىنە د.ا.قوناەۆ وزىنەن بۇرىنعى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قىزمەتىنەن نە ءۇشىن, قالاي كەتكەنىن, ءوزىنىڭ دە وسى جۇمىستان حرۋششەۆتىڭ تۇسىندا نە ءۇشىن, قالاي بوساتىلعانىن جاقسى بىلەتىن. جاقسى بىلگەندىكتەن دە مۇنى ءدايىم ەسىنەن شىعارمايتىن.
– دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنا بايلانىستى ءوز حالقىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرە بەرمەدى دەگەن ايىپقا بايلانىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– د.ا. قوناەۆ ەش ۋاقىتتا داۋىس كوتەرمەيتىن, وتە مادەنيەتتى كىسى ەدى. ءبىر جولى عانا دورەكى ءسويلەگەنىنە كۋا بولدىم. 70-ءشى جىلداردىڭ اياق شەنى ەدى. قوناەۆ رەسپۋبليكادان تىس جەردە دەمالىستا بولعاندا ورتالىق كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسى ا.گ.كوركين ماعان ەكىباستۇز قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلاۋ ءۇشىن ءبىر ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا ماتەريال دايىنداۋدى تاپسىردى. ول كوپ ۇزاماي سايلانىپ (سايلاۋ دەگەن جاي اتى عوي, ول كەزدە پلەنۋمعا كىمدى ۇسىنساڭ سول وتەدى, سوندىقتان تاعايىندالىپ دەۋگە دە بولادى), جۇمىسىنا كىرىستى. دەمالىستان كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە ديماش احمەت ۇلى مەنى كابينەتىنە شاقىرىپ الدى. امانداسپاي جاتىپ, ورىسشالاپ «كەم تى زدەس رابوتاەش؟» دەدى دە, ءسوزىن قازاقشا جالعاستىردى. «سەن نەمەنە, وسىندا قوي باعىپ ءجۇرسىڭ بە؟» دەدى. مەن قاتتى ساسىپ قالدىم. مۇنداي دەڭگەيدەگى, مۇنداي ءبىلىمدى, ينتەلليگەنت باسشىدان ورتالىق كوميتەتتە جۇمىس ىستەگەن سەگىز جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي ءسوزدى العاش ەستۋىم. اۋزىمدى اشتىرماي, «پاۆلودار وبلىسىنداعى ءۇش قالالىق كوميتەتتىڭ ۇشەۋىنىڭ دە ءبىرىنشى حاتشىلارى ورىس جولداستار بولىپ كەتۋىنە قالاي جول بەرىلگەن؟», دەدى دە, «ەرتەڭگە ماسەلە دايىندا, مۇنى ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋروسىندا قارايمىز», دەدى. ەرتەڭىندە ديماش احمەت ۇلى بيۋرودا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءوزى باياندادى, «كەشە قالىقوۆ جولداس ءوزىنىڭ سىباعاسىن الدى» دەگەندى دە قوسىپ قويدى. كوركين بىردەڭە دەپ ءتۇسىندىرمەكشى ەدى, «كادرلاردى ىرىكتەۋ مەن ورنالاستىرۋ ءپرينتسيپى ءجونىندە تاعى دا كەلىسىپ الايىق» دەپ كەسىپ تاستادى. «ءبىز قازاقتىڭ ءوزىن قايدا قوياتىنىمىزدى بىلمەي جاتامىز», دەدى. اقىر اياعىندا وبلىستاعى سول قاتەلىكتى تۇزەۋگە تابانداي التى ايداي ۋاقىت كەرەك بولدى. وسىنى ديماش احمەت ۇلى ورىستار باسىم قونىستانعان وڭىردەگى ۇلتىمىزدىڭ ەسەسى كەتە بەرمەۋىن ويلاپ جاساپ وتىرعان جوق پا؟
ارينە, كەمشىلىكسىز ادام بولمايدى. ديماش احمەت ۇلىنا ادامدارعا تىم سەنۋشىلىك ءتان ەدى.
– وسىعان مىسال كەلتىرەسىز بە؟
– كەلتىرەيىن. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا قوناەۆ مەنى شاقىرىپ الدى دا, جەزقازعانعا بارۋدى, سونداعى باسشى قىزمەتكەرلەر اراسىندا قالىپتاسقان جاعدايدى, ناقتى ايتقاندا, وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە جاڭا عانا تاعايىندالعان (ونىڭ الدىندا شىمكەنت وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ ىستەگەن) داۆىدوۆتىڭ جۇمىسىن تالداپ قاراۋدى تاپسىردى. جەزقازعانعا بارعاننان كەيىن ءىستىڭ جايىمەن تانىسىپ, ادامدارمەن سويلەسە كەلىپ, داۆىدوۆتىڭ بۇل جاققا ءبىرىنشى باسشىلىق قىزمەتكە جىبەرىلۋى قاتەلىك بولعانىنا كوزىم جەتتى. قولىنداعى بيلىكتى پايدالانىپ, كادرلار اراسىندا بەرەكەسىز جاعداي قالىپتاستىرىپتى, بەرگەن ۋادەسىن ورىندامايدى, ءوز شەشىمىن ءوزى وزگەرتە بەرەدى. قوناەۆقا وسىنىڭ ءبارىن ايتىپ كەلدىم. ديماش احمەت ۇلى ءسوزىمدى ىقىلاسپەن تىڭداپ وتىردى دا, سوڭىندا عانا: «بۇل قالاي بولعانى, ونى ابدەن ماقتاپ ەدى عوي؟», دەدى. مەن كابينەتىمە قايتىپ كەلگەن سوڭ قاتتى ويلانىپ قالدىم. سوندا بۇل بۇرىنعى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ ادەيى ويلاستىرعان ءىسى بولعانى ما؟ ول كەزدە كەيبىر باسشىلار وزدەرىنە جاقپايتىن, جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىن ادامداردى نە وقۋعا جىبەرىپ, نە باسقا جاققا ءوسىرىپ جىبەرىپ قۇتىلاتىن. سايىپ كەلگەندە, بۇدان ءىس ۇتىلاتىن.
– ناق وسى جەردە سىزگە اقىرعى سۇراق قويايىن دەپ وتىرمىن. ءسىز ورتالىق كوميتەتتە ءدىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆپەن دە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن دە بىرگە جۇمىس ىستەدىڭىز. ەلىمىزدىڭ الەمگە تانىلعان ەكى اسا كورنەكتى قايراتكەرى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇل كىمگە بولسا دا وڭاي سۇراق ەمەس. مىنە, 24 جىل بولدى, زەينەتكە شىققاننان بەرى جۇمىس ىستەمەيمىن. بۇگىنگى قوعامداعى جاعدايدىڭ بارىنە باعا بەرۋ ماعان قيىن. ديمەكەڭ قازىر انا دۇنيەدە. ارۋاقتار جايىندا ابايلاپ سويلەگەن ءجون. ديماش احمەت ۇلىن ءوز زامانىنىڭ, ءوز ۋاقىتىنىڭ ولشەمىمەن, تالابىمەن باعالاۋعا تىرىسۋ كەرەك. «ول داعى قالىبىنان اسا المايدى, جاۋقازىن ەرتە كوكتەپ شىققانمەنەن» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, ديمەكەڭ ءوز كەزىنىڭ قالىبىنان اسا العان جوق. اسا المايتىن دا ەدى. سوندىقتان د.ا.قوناەۆتى انا ءبىر جىلدارداعىداي تىم تۇقىرتا سويلەۋگە دە, قازىرگىدەي تىم اسىرا ايتۋعا دا بولمايدى دەپ ويلايمىن.
ەكەۋىن سالىستىرىپ سويلەۋدىڭ قاجەتى جوق, ەكەۋى ەكى ۇرپاقتىڭ ادامى. ەكەۋى ەكى ءداۋىردىڭ قايراتكەرلەرى. ديمەكەڭ ۋاقىتى – كەڭەس وداعىنىڭ زامانى. نۇرەكەڭ زامانى – جاڭا زامان. 1985 جىلدان بەرى وداقتا بيلىككە رەفورماتورلار كەلە باستادى – گورباچەۆتىڭ ۋاقىتى. نۇرەكەڭ ءدال وسى ۋاقىتتا ءوزىن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە جاقسى كورسەتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلىمىزدى ابىرويمەن باسقارىپ وتىر, دۇنيە جۇزىندەگى بەدەلى وتە بيىك ەكەنىن بىلەمىن. قازاقتىڭ اۋىلىنان شىققان, قازاقشا وقىعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنداي دارەجەگە ءوزىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن جەتتى. قازاقستاندا ءبىرىنشى بيلىككە كەلمەي تۇرىپ-اق, بۇكىل وداققا اسا تانىمال, كورنەكتى ساياساتكەرلەر اراسىندا ءجۇرىپ ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن مويىنداتتى. گورباچەۆ, ەلتسين جانە باسقا رەسپۋبليكانىڭ باسشىلارى نۇرەكەڭمەن ساناساتىن بولدى.
مەن نۇرەكەڭدى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە حاتشى بولىپ د.ا.قوناەۆ ارقىلى عانا كەلدى دەگەنگە ەشقاشان قوسىلمايمىن. ول ساتىلاپ, بىرتىندەپ, ءتاجىريبەسى مولايعان ۋاقىتتا كەلدى. تەمىرتاۋدا ادام ايتقىسىز ۇلكەن مەتاللۋرگيا كومبيناتى كومسومول كوميتەتىنىڭ, سوسىن پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, قاراعاندى وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدى. ءماسكەۋدە, ۇلكەن تسك-نىڭ سەكرەتارياتىندا, سۇستى سۋسلوۆتىڭ الدىندا تەمىرتاۋداعى قازاق جىگىتىنىڭ جارقىلداپ سويلەگەنىن سىرتىنان ەستىپ, قۋانىپ, ماقتانىپ جۇرەتىنبىز. مىنە, وسىدان كەيىن عانا ورتالىق كوميتەتكە كەلىپ, 39 جاسىنان 5 جىل حاتشى بولىپ, رەسپۋبليكانىڭ ءوندىرىسىن باسقاردى. 39 جاستى جاس دەپ ايتۋ قيىن. ودان بۇرىن دا جاستاردى تاربيەلەپ, تەز كوتەرىپ وتىرعان. مىسالى, شاياحمەتوۆتىڭ ۋاقىتىندا قوناەۆ 30 جاسىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ كەلگەن. سول ۋاقىتتا 30-40 جاستىڭ اراسىندا ج.جانعوجين, ءا.قاناپين, ءى.وماروۆ, تاعى باسقالار مينيستر بولعان, وبلىستاردى باسقارعان. د.قوناەۆتىڭ ۋاقىتىندا جاس ازاماتتار ە.اۋەلبەكوۆ, م.ساعديەۆ, و.قۋانىشەۆ, ا.رامازانوۆ, س.جيەنباەۆ, ك.اۋحاديەۆ... ءوزىم جاقسى بىلەتىندەردى عانا ايتىپ وتىرمىن, ءبىر ەمەس بىرنەشە وبلىستاردى باسقارعان. تاڭ قالارلىق ەشتەڭە جوق, نۇرەكەڭ ءوز جولىمەن كەلدى. قوناەۆتىڭ تۇسىندا ۇلكەن قىزمەتكە جاستاي كوتەرىلگەن جالعىز نازارباەۆ ەمەس.
اقىرعى ايتايىن دەگەنىم – نۇرەكەڭ كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ءوز حالقىنىڭ تاعدىرىن تاريحتاعى اۋىر زاماندا قولىنا الدى. رازۆال سوۆەتسكوگو سويۋزا بىل گەوپوليتيچەسكوي كاتاستروفوي حح ۆەكا. ەلىمىزدەن ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا ءبىر ميلليون نەمىستەر, ءبىر ميلليون سلاۆياندار جانە باسقالارى كەتىپ قالدى. ءوندىرىستەر جابىلدى, قۇرىلىس توقتادى, اۋىل شارۋاشىلىعى كۇيزەلدى, ساتاتىن ەشتەڭە جوق, اقشا جوقتىڭ قاسى... نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدى سونداي جاعدايدان الىپ شىقتى. قاي مەملەكەتتىڭ باسشىسى اتىمەن قاتەلەسپەي جۇمىس ىستەدى دەيسىڭ؟ وندايلار جوق. نۇرەكەڭ دە, جانىنداعى ازاماتتار دا ەش قاتەلەسپەي جۇمىس ىستەدى دەۋ قيىن شىعار. ەشتەڭە جاساماعان ادام عانا ەشقانداي قاتە جىبەرمەيدى دەگەن ءسوز بار عوي. تاكتيكالىق تۇرعىدان قابىلدانعان كەي شەشىمدەردىڭ قاتەلىك سيياقتى كورىنەتىنى دە بولادى. اراسىندا قاتەلەر دە كەتۋى مۇمكىن. بىراق نۇرەكەڭنىڭ ءبىردە-ءبىر ستراتەگيالىق ءماسەلەدە قاتەلەسپەگەندىگى انىق. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن سول ۋاقىتتاعى رەسەيدىڭ پرەزيدەنتى پۋتين ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا زاماندا رەفورمالار بويىنشا الدا كەلە جاتقانىن مويىندادى, مەن ءتىپتى امالسىز مويىندادى دەر ەدىم. ساۋىتبەك, مەن ديمەكەڭمەن, نۇرەكەڭمەن كوپ جىلدار قىزمەتتەس بولعاندىقتان ساياسي پورترەتتەرىن جازىپ جۇرگەن اداممىن. وسىدان 9 جىل بۇرىن ديمەكەڭنىڭ 90 جىلدىعىنا بايلانىستى مەنىڭ «مىسل» جۋرنالىنا ماقالام شىقتى. سول ماقالادا مەن وسى ەكى تۇلعانىڭ ساياسي پورترەتتەرىن بەرۋگە تىرىسقانمىن. وزىمشە ايتا الدىم دەپ ويلايمىن. حالقىمىزدىڭ ارداقتى ۇلدارىن پايعامبارعا دا, اۋليەگە دە تەڭەۋدەن اۋلاقپىن. ونىڭ ءۇستىنە زامانداس بولعاندا, قىزمەتتەس بولعاندا ادامنىڭ ۇلىلىعى بىلىنە بەرمەيدى ەكەن. «تاۋدىڭ بيىكتىگى الىستان عانا كورىنەدى» دەگەن راس ەكەن. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەسىمدەرى حالقىمىزدىڭ جاڭا تاريحىندا جازىلىپ قالاتىنىندا داۋ جوق.
– اعا, ءبىراز اڭگىمە ايتتىڭىز. راحمەت. 90 جىلدىق تويىڭىزدىڭ جاقسى ءوتۋىن تىلەيمىن. ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ اسا كورنەكتى اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ وسىدان ون جىل بۇرىن جازىلعان مىنانداي ولەڭ جولدارى بار ەكەن. بىلاي دەپتى:
كەشەگى وتكەن جاقسىلاردىڭ جالعاسى,
جۇرە بەرشى, امان-ەسەن جەر باسىپ.
توعايى كوپ توقسانعا دا توقتاما,
كەتتىڭ مىنە سەكسەن دەگەن بەلدى اسىپ.
اياڭداي بەر, الىس ءالى قوسوبا,
جاقسى ايلاردان, جاقسى ويلاردان بوساما.
ەسكىلەردىڭ ەرتەڭى بوپ جۇرە بەر,
جاڭالاردىڭ جاعاسى بوپ جاسا, اعا...
اقىننان ارتىق ايتۋ قيىن. تۇماعاڭ ايتقانداي, توعايى كوپ توقسانعا دا توقتاماي, جاڭالاردىڭ جاعاسى, جاقسىلاردىڭ جالعاسى بوپ جاساي بەرىڭىز.
– ءبىر اۋىز ءسوزىمدى جەرگە تاستاماي, الماتىعا ارنايى كەلىپ, اعاڭمەن سويلەسكەنىڭ ءۇشىن ساعان دا راحمەت ايتامىن. ەلىمىز امان, جەرىمىز تىنىش بولسىن.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
–––––––––––––––––––––––
سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.