ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا 20 جىلعا جاقىنداسا دا, وتكەن تاريحقا سىن كوزىمەن قاراپ, پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتى مەن كەڭەستىك توتاليتارلىق كەزەڭنىڭ زارداپتارىن بارىنشا اشا الماي كەلەمىز. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ ەلەۋلى بولىگىندە وتارشىلدىق پەن كەشەگى توتاليتارلىق جۇيە كەزىندەگى ساياسي بوداندىق پەن جالتاقتىقتىڭ كورىنىسى ءالى تولىق جويىلا قوياتىن ەمەس. ال ادامزات تاريحىنا زەر سالساق, قانشا حالىق مەملەكەت قۇرۋدى ارمانداپ, تاريح قويناۋىنا كەتتى, قازىر دە قانشاسى ءوزىنىڭ مەملەكەتىن قۇرا الماي وتىر. وسىنىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك مازمۇنى مەن ساياسي سيپاتى جاعىنان باسقا قوعامدا تاۋەلسىز سانانى قالىپتاستىرۋدى وتكىر ماسەلە ەتۋدە.
تاۋەلسىزدىك – ءاربىر مەملەكەتتىڭ اتريبۋتى دەسەك, ال بوستاندىق, ازاتتىق پەن ەركىندىك سول مەملەكەتتىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ اسقاق ارمانى مەن ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلى ەكەنى ايان. وسى قاسيەتتى ۇعىمدار ءۇشىن تالاي سوعىستى باسىنان ءوتكىزگەنىمەن, ءارتۇرلى الااۋىزدىق پەن تاق ءۇشىن باقتالاستىقتان ءوز تۇتاستىعىن ساقتاي الماعان قازاق حالقى ءحVىىى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ بىرتە-بىرتە بيلىگىنەن ايىرىلا باستادى. بۇل, اسىرەسە, ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنان قاتتى قارقىن العان بولاتىن. ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمانىڭ, «ۋاقىتشا ەرەجەلەردىڭ» جۇزەگە اسۋى قازاق ەلىن پاتشالىق رەسەيگە تولىق باعىندىرىپ, ولكەنىڭ سۋلى, نۋلى جەرلەرى مەن كولدەرىن سونىڭ مەنشىگىنە اينالدىرعان ەدى. رەسەي اكىمشىلىگى مۇنىمەن شەكتەلمەي, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىنە, دىنىنە, دىلىنە شابۋىل جاساپ, ورىستاندىرۋ ساياساتىن دا بەلسەندى جۇرگىزدى. بۇعان الاش كوسەمدەرىنىڭ ەڭبەكتەرى تولىق دالەل بولا الادى. ال كەڭەستىك كەزەڭدە باسقانى بىلاي قويعاندا 700 قازاق مەكتەبىنىڭ جابىلىپ, جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي ورىس جانە ارالاس مەكتەپتەردىڭ قاپتاۋى, ورىس ءتىلىن بىلمەسەڭ قىزمەت الا الماۋىڭ, جوعارى وقۋ ورنى ەسىگىنىڭ جابىق بولۋى از قيىندىقتار ما ەدى؟ ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ەلدىڭ سان جىلدار اڭساعان ارمانى, قول جەتكىزەر قيالىنا اينالعان بولاتىن.
وتارلىق ەزگىسىنە توزبەي, سوڭعى ەكى عاسىردا حالقىمىز ءوز بوستاندىعى جولىندا ەكى جۇزدەن ارتىق ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرگە شىقتى. سانسىز باتىرلارىمىز بەن قايراتكەرلەرىمىز ازاتتىق تاڭى ءۇشىن جانىن پيدا ەتتى. سولاردىڭ ىشىندە سىرىم دات ۇلىنىڭ, يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ, كەنەسارىنىڭ, جانقوجانىڭ, ەسەتتىڭ اتىراۋدى, ارقانى, سىر بويىن, قازاق ەلىن تۇتاس قامتىعان كوتەرىلىستەرى حالىق جادىندا ماڭگىلىك قالىپ قويدى.
تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق كوگىنە ۇركەردەي توپتانىپ شىققان الاشتىڭ اسا كورنەكتى ساياسي تۇلعالارى – ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ت.ب. وتارشىلدىق زارداپتارىن تەرەڭ پايىمداپ, بوستاندىقتى ۇلى مۇرات ەتتى. سول سەبەپتى دە ولاردىڭ 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىندە نيكولاي ءىى تاقتان تۇسىرىلگەندە: «ازاتتىق تاڭى اتتى. تىلەككە قۇداي جەتكىزدى. كۇنى كەشە قۇل ەدىك, ەندى بۇ كۇن تەڭەلدىك» دەپ, بارشا الاش بالاسىنان ءسۇيىنشى سۇراپ, ايرىقشا قۋانىپ ەدى. بىراق كوپ ۇزاماي بۇل قۋانىش بەكەرگە اينالدى. وسىنى انىق بايقاعان جانە وسى ءبىر ارالىق كەزەڭدى حالىق مۇددەسىنە پايدالانىپ قالعىسى كەلگەن الاش كوسەمدەرى «ءتۇرى جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا ۇلتتىق بولاتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا قول جەتكىزۋگە» ۇمتىلدى, الاشوردا اۆتونومياسىن قۇردى. الايدا, ولار ارمانىنا جەتە المادى. بىراق ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستەرىن كەڭەستىك كەزەڭدە دە باسقا امالدارمەن تولاستاتقان جوق. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاقتىڭ اۆتونوميالىق مەملەكەتى تۋرالى 1920 جىلدىڭ 17 مامىرىندا لەنينگە ارنايى حات جازۋى وسىنىڭ شىنايى كورىنىسى ەدى. قازاق حالقى ءۇشىن اسا ءپرينتسيپتى ماسەلە كوتەرگەن بۇل حاتقا ءفورمالدى بولسا دا, ەش جاۋاپ بەرىلمەدى. ال شەتەلدە ءجۇرگەن مۇستافا شوقاي: «ءبىز قۇل بولىپ تۇرا المايمىز. ءبىز ۇلت ازاتتىعىمىزدى الامىز», دەپ اشىق ساياسي ايقاسقا شىقتى.
ءسوتسياليزمنىڭ تاپ كۇرەسى تۋرالى تەورياسى ۇلتىمىزدىڭ بىرلىگىنە سىنا بولىپ قاعىلدى. ەجەلدەن ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى تىرلىگىن بىرگە اتقارىپ كەلە جاتقان تۇتاس قازاقتى وسى سولاقاي ساياسات سان ءتۇرلى جىككە – بايلارعا, قوجا-مولدالارعا جانە كەڭەس كوسەمدەرىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «پرولەتارياتقا» – كەدەيگە ءبولدى. ال سوتسياليزم دامىعان سايىن تاپ كۇرەسى كۇشەيە تۇسەدى دەگەن اسا قاۋىپتى ساياسي تۇجىرىم 37-جىلدارى حالقىمىزدىڭ بار قايماعىن سىلىپ الدى. ۇلتىنىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويعان وقىعاننىڭ بارلىعى دەرلىك قۋدالاندى. بۇل ارنايى ۇيىمداستىرىلعان زوبالاڭ ەدى. مۇنىڭ بارلىعى قازاقتىڭ كوكىرەگىندە مۇز بولىپ قاتىپ, سەڭدەي سىرەسكەن بولاتىن. ءتىپتى «كەمەلدەنگەن كوممۋنيزمگە اياق باسقان» كەزدىڭ وزىندە بۇكىل كەڭەستىك كەڭىستىكتى ءدۇر سىلكىندىرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ الەم كوگىندە نايزاعايداي جارق ەتە قالۋى دا جايدان-جاي بولعان جوق.
مىنە, ءسويتىپ اتاقتى اقىنىمىز جۇبان مولداعاليەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ شىن قۋاناتىن باقىتتى كۇنى تەك 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا عانا تۋدى. وسى كۇنى جاريالانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ ادامزاتتىڭ ساياسي ساحناسىنا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت كەلگەنىن ءمالىم ەتتى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى – تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت ءارى ول ءوز تەرريتورياسىندا وكىمەتتىك بيلىكتى, ءوزىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن دەربەس ءوزى بەلگىلەيدى, ءوزى جۇرگىزەدى دەگەن قاعيدالار تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن جازىلدى. بۇلاي ەتۋ تەك ەلىمىز ەركىندىك, مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. سول سەبەپتى دە بۇل كۇن قازاقتىڭ سانعاسىرلىق تاريحىنا ۇلى مەيرام رەتىندە التىن ءارىپپەن جازىلدى, قازاق قازاق بولىپ جەر بەتىندە باردا سولاي بولىپ قالادى دا.
وسىلاي دەي وتىرىپ, ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ ءتاۋەلسىزدىگى بۇگىنىمىزگە نە بەردى دەگەن ءماسەلەگە كەلسەك, قىسقاشا عانا مىنالاردى ايتۋعا بولار ەدى. كەشە ءبىز مەملەكەت رەتىندە دە, ۇلت رەتىندە دە تولىققاندى دامي العان جوقپىز. 70 جىلدىق كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندى, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اتىن الىپ وتىرعان ەلدى ەكى-اق قازاقتىڭ باسقارعانى سىزدەرگە ءمالىم. ءوزىمىزدى ءوزىمىز باسقارىپ, ءوز تىزگىنىمىز ءوزىمىزدە بولىپ, جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە يەسى ەندى ءوزىمىز بولدىق. وسىعان ءسال بولسا دا زەر سالىپ كورەيىكشى, سوندا تاۋەلسىزدىك ۇعىمىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشىنە ەرىكسىز بوي الدىراسىز.
ەلىمىزدىڭ ەڭ العاشقى قۇجاتى – مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيادا «رەسپۋبليكادا تۇراتىن حالىقتاردى توپتاستىرۋ مەن ولاردىڭ دوستىعىن نىعايتۋدى ءبىرىنشى دارەجەلى مىندەت دەپ سانايدى» دەپ جازىلعانىنداي, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى, كوپ ەتنوستى قازاقستاننىڭ تۇتاستىعى ساقتالىپ قانا وتىرعان جوق, ول ەركىن دامۋدا. بۇل – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ, پرەزيدەنتىمىزدىڭ سارا ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. ەلىمىزدىڭ ساياسي سارالانۋى دا, الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ ارتۋى دا, ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى دا, قۇقىقتىق نەگىزىنىڭ قالانۋى دا وسى پاراساتتى پايىمدىلىققا نەگىزدەلىپ وتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى كۇنى قازاقستان الەمدىك ساياساتتا وزىندىك ورنى بار, باسقالارمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەتكە اينالدى. قازاق ەلىن دۇنيە ءجۇزى تانىدى.
مۇنىڭ بارلىعىنا مىڭ مارتە شۇكىرشىلىك ەتە وتىرىپ, جاڭا زاماننىڭ جاڭا باستالعانىن دا ەسكەرۋمىز قاجەت. سوندىقتان ءتۇگەندەيتىن دە, تىڭنان ىزدەيتىنىمىز دە جەتەرلىك. ءسال عانا وزىمىزگە سىن كوزىمەن قارايىقشى. سان عاسىر اڭساپ, ارمانداپ قول جەتكەن تاۋەلسىزدىك بۇقارا حالقىمىز اراسىندا تۇگەلدەي شىنايى رۋحاني سەرپىلىس تۋعىزا الىپ وتىر ما؟ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى بولۋى ءۇشىن الدا ءالى نە ىستەۋىمىز قاجەت؟ وسى ماسەلەلەرگە دە از-كەم توقتاي كەتسەك.
تاۋەلسىز سانانىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن قوعامداعى دەموكراتيالىق فاكتورلاردىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار ەكەنى بەلگىلى. بۇل باعىتتا 20 جىلدا كۇردەلى وزگەرىستەر جۇزەگە استى. دەگەنمەن, توتاليتارلىق جۇيەدەن دەموكراتيالىق جۇيەگە وتۋدە توتە جول جوق ەكەنىن ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز دە كورسەتىپ وتىر. ءبىر جاعىنان جاڭا ساياسي ينستيتۋتتار جەتىلىپ, نارىقتىق قوعامدىق قاتىناستار ومىرگە ەتەنە ەنىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان كەڭەستىك جۇيەنىڭ بولمىستارى دا وپ-وڭاي ورىن بوساتاتىن ەمەس. سوندىقتان دا, زاڭدارىمىزدى جەتىلدىرە وتىرىپ, سوعان نەگىزدەلگەن دەموكراتيالىق كەڭىستىكتى كەڭەيتە تۇسكەن ءلازىم. نەگىزگى زاڭىمىزداعى «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» دەپ ۇلكەن ءارىپپەن جازىلعان قاعيدا بىزدەردىڭ كۇندەلىكتى سالت-داستۇرىمىزگە اينالعانى ءجون.
تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن, ەڭ ءبىرىنشى وسى مەملەكەتتى قۇرعان قازاق حالقى. ولاي بولسا, مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇلتتىق سيپاتىنا بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا مەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا جازىلعان ۇلتتىق مەملەكەتتىكتى ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونىندە شارالار قولدانادى دەگەن ءبىزدىڭ بۇگىنىمىز ءۇشىن اسا قاجەتتى, كەلەشەگىمىز ءۇشىن دە قاجەت قاعيدالار كەيىنگى كەزدە ەستەن شىعا باستاعان سياقتى. سوندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقتىڭ ۇلەس سالماعى ازداۋ كەزدە ۇلتتىق مەملەكەت بولدىق تا, ال حالقىمىز ەلىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى بولعاندا كوپ ۇلتتىلىققا اينالدىق پا؟
قازىرگى كەنجەلەۋ كەلە جاتقان رۋحاني سالاداعى كەيبىر قايشىلىقتى ماسەلەلەر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىن جەتىلدىرە الماي وتىرعانىمىزدان با دەگەن ويلار جوق ەمەس. وسى تۋرالى بىرەر ويىمدى ورتاعا سالا كەتسەم.
رۋحاني الەمىمىزدىڭ باستى ارقاۋى – انا ءتىلىمىز. الايدا, مەملەكەتتىك مارتەبەگە 1989 جىلى يە بولعان قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى احۋالى جۇرتقا ايان. حالقىمىزدىڭ رۋحاني ۇستازدارىنىڭ ءبىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ وسىدان 60 جىلداي بۇرىن ايتقانىنداي, «ءوزىنىڭ انا ءتىلىنىڭ ۇدەسىنە جەتە الماي – قۇر قالعانداردى, ۇلت ماقتانىش سەزىمىنەن, ۇلت نامىسىنان اجىراپ, «شورە-شورە» بولىپ» جۇرگەندەردى قازىر دە ەركىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ۇل-قىزدارىمىزدى تۇگەل دەرلىك قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتىپ, ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساي الماي وتىرمىز. بۇگىنگى ورتا مەكتەپتەگى, ورتا ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ورىس توپتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءوزىمىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز.
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ەلباسىمىز بيىلعى جولداۋىندا «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس» دەپ ناقتى ماسەلە قويدى. الايدا, جولداۋدان بەرى ءبىراز ۋاقىت وتسە دە, وسى ۇلكەن مىندەت وتباسىنان باستاپ قوعامداعى مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى بارلىق قۇرىلىمداردىڭ, حالىقتىڭ جاپپاي رۋحاني سىلكىنىسىن تۋعىزىپ وتىر دەۋ قيىن. اسىرەسە, قىز-كەلىنشەكتەر قىزمەت ەتەتىن دەنساۋلىق سالاسى, بايلانىس مەكەمەلەرىندە, سونداي-اق كوممەرتسيالىق جۇيەلەر مەن بانكتەردە قازاق ءتىلى كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي «امان-ەسەن» وتىر. مەنىڭ بۇعان استانا قالاسىنىڭ كەيبىر ۇيىمدارىندا بولعاندا كوزىم جەتتى.
تاۋەلسىزدىك سانانى قالىپتاستىرۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. جاڭا زامان جاڭا اقپارات كەڭىستىگىن الىپ كەلدى. قۇدايعا شۇكىر, قازاق تىلىندەگى باسىلىمدار بىرتە-بىرتە كوبەيۋدە. ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى ىشىنەن مەن رەسپۋبليكالىق راديونى ەرەكشە اتار ەدىم. اسىرەسە, «قايىرلى تاڭ, قازاق ەلى» سياقتى راديوحابارلاردى كىم-كىمنىڭ بولسا دا ءسۇيىپ تىڭدايتىنى بەلگىلى. تەك ءاتتەگەن-ايى راديونى بۇگىنگى جاستار تىڭداي بەرمەيدى. ال ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى ىشىنەن ءوزىنىڭ بەينەلەۋشىلىك (بەينە, دىبىس) مۇمكىندىكتەرىنىڭ ارتىقشىلىعىمەن, ۋاقىت جاعىنان ۇتىمدىلىعىمەن وزگە اقپارات قۇرالدارىنا قاراعاندا ءموبيلدى اسەر كۇشىنىڭ باسىمدىعىمەن ەرەكشە بولىپ وتىرعان تەلەۆيزيالىق حابارلار ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرا الماي وتىر.
قازىرگى كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ 95 پايىزى اقپاراتتى نەگىزىنەن تەلەۆيزيا ارقىلى الادى ەكەن. الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, حالقىمىزدىڭ 18-دەن باستاپ 60-تان اسقانداردىڭ جارتىسى (40-50 پايىزى) تەلەديداردى پايدالانادى. جاستاردىڭ 5 پايىزى عانا گازەت-جۋرنال وقيدى. جاس ۇرپاق نەگىزىنەن ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني سۇرانىسىنان الىستاۋ تەلەحابارمەن قالىپتاسىپ وتىر دەۋگە بولادى. كىتاپ وقۋ قالدى. كەشەگى كىتاپ وقىرماندارى بۇگىن ازايىپ, تەلەۆيزيا ادامداردى كىتاپتان تارتىپ الىپ, جاپپاي كورەرمەن ەتىپ وتىر. 20 جىلدا ءبىر ۇلتتىق (مەن ەتنوستىق ماعىناداعى ۇلتتىقتى ايتىپ وتىرمىن) تەلەارنا اشا الماي وتىرعانىمىز دا بۇگىنگى شىندىعىمىز.
تاۋەلسىزدىك حالقىمىزدىڭ رۋحاني وركەنىنىڭ وزەگى سانالاتىن ءداستۇرلى دىنىمىزبەن قايتا قاۋىشۋعا الىپ كەلگەنىنەن داۋ جوق. دىنگە سەنۋشىلەر كوبەيىپ, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ سانى ارتتى. وسى ايماقتىڭ ەجەلدەن جالعىز يەسى بولىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ ءداستۇرلى يسلامي بىرلەستىكتەرى بەس ەسەگە ءوستى. مەشىتتەر كوبەيىپ, كوپتەگەن ءدىني مەكتەپتەر اشىلدى. ولار يماندىلىق پەن ىزگىلىكتىڭ ورنىنا اينالۋدا. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى 70-تەن استام اعىم-سەكتالاردى بىرىكتىرىپ وتىرعان ءار ءتۇرلى ءدىني ۇيىمداردىڭ ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنە, مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن دەپ زيالى قاۋىمنىڭ تولعانۋلارى نەگىزسىز ەمەس. 300-دەن استام كاتوليكتەر مەن پروتەستانتتاردىڭ ميسسيونەرلەرى قازاق ەلىنىڭ شەكتەن تىس «دەموكراتياشىلدىعىن», باسقا ەلدەرگە قاراعاندا بىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋ ءراسىمدەرىنىڭ جەڭىلدىگىن ۇتىمدى پايدالانىپ, ميسسيونەرلىك ءىس-قيمىلداردى كەڭ كولەمدە ءارى بەلسەندى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇلار ءتىپتى وزدەرىنىڭ ميسسيونەر ەكەنىن جاسىرماي, كوشەلەردە اشىق ارەكەت ەتۋدە. مۇنى كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن يدەولوگيالىق ءارالۋاندىلىق دەپ تانۋىمىز كەرەك پە؟ مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, بۇل – ءدىني ەكسترەميزم. ويتكەنى, شەتەل سوزدىگىندە (سلوۆار ينوستراننىح سلوۆ) مىنانداي تۇسىنىكتەمە بار: «ميسسيونەر – ليتسو, زانيمايۋششەەسيا راسپروسترانەنيەم رەليگي سرەدي ناسەلەنيا س ينىم ۆەرويسپوۆەدەنيەم; كاك پراۆيلو ميسسيونەر ۆىپولنياەت فۋنكتسي يدەولوگيچەسكوي ەكسپانسي». ميسسيونەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوز ءدىنىنىڭ قاتارىنا تارتۋ. بۇل ءۇشىن ولار ەشنارسەدەن تايىنبايدى. كەيبىر ءبىزدىڭ قارا كوزدەرىمىزدىڭ جۇگىرىپ سولارعا قىزمەت ەتۋى – نەگىزىنەن اقشانىڭ ارەكەتى.
ءدىننىڭ مەملەكەتتەن, مەملەكەتتىڭ دىننەن بولەك ەكەندىگى بەلگەلى. الايدا, بۇل مەملەكەت پەن ءدىننىڭ اراسىندا قىتاي قورعانى تۇر دەگەندىك بولماۋى كەرەك. ويتكەنى, يسلام ءدىنى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني باستاۋ كوزدەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى. ءداستۇرلى ءدىنىمىزدىڭ قايىرىمدىلىق پەن يماندىلىق ۇعىمدارىن ەلەمەۋ الەۋمەتتىك بەينەمىزگە كۇردەلى ءھام قايشىلىقتى وزگەرىستەر اكەلمەيتىنىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ مەملەكەتىمىزدىڭ جالپى دىنگە, ونىڭ ىشىندە ۇلتىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان يسلام دىنىنە بەيتاراپتىعىنان ۇتىلماساق, استە ۇتپايمىز. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءدىن تۋرالى زاڭى «رەسەي تاريحىنداعى, ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى پراۆوسلاۆيەنىڭ ەرەكشە ءرولىن مويىنداي وتىرىپ» دەگەن سوزدەردەن باستالسا, ءبىزدىڭ زاڭىمىزدا يسلام ءدىنى جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز جوق.
تاۋەلسىزدىكتى ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە ناسيحاتتاۋ دا بىزدە كەنجە كەلەدى. وسى ورايدا مۇستافا شوقايدىڭ «ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تاۋەلسىزدىگى بولمايدى» دەگەن وسيەتىن ەسكە سالا كەتسەم ارتىق بولماس. بۇگىنگى سان-سالالى جەتىستىكتەردى, كەزدەسىپ جاتقان قيىنشىلىقتاردى تارازى باسىنا سالىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇندىلىعىن حالىققا بايىپتى دا ۇتىمدى جەتكىزە العاندا عانا اتا-بابالارىمىز سان عاسىر ارمانداپ, سول ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتكەن تاۋەلسىزدىكتى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە رۋحاني جاعىنان تولىق تۇعىرلى ەتە الامىز.
ابدىجالەل باكىر, ساياسي عىلىمداردىڭ دوكتورى.