كەز كەلگەن ادامنىڭ قۇقىن ءادىل قورعاي الۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. وسى ماقساتتى زاڭ اياسىندا ورىنداۋ ءۇشىن شىنايى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا قاشاندا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ال ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ەكونوميكالىق, دەموكراتيالىق جەتىستىكتەر مەن وسكەلەڭ زامان تالابى سوت تورەلىگىن ءجۇرگىزۋدە تىڭ ۇلگىلەرگە جول اشۋىنا ءمۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تاجىريبەگە ەندى. ءسويتىپ, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قابىلدانعان «القابيلەر تۋرالى» زاڭ قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە القابيلەردىڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن, القابيلەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرىن, ولاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزدەرىن ايقىندايتىن بولدى. مەملەكەت باسشىسى القابيلەر سوتىن ەنگىزۋ قاعيداتتى قادام بولدى دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل دەموكراتيانىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋداعى جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋداعى جاۋاپتى كەزەڭگە اينالدى.
ودان بەرى القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدە بىرنەشە ىستەر قارالدى. جالپى, القابي دەگەنىمىز سوتتىڭ قىلمىستىق ءىستى زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپپەن قاراۋىنا قاتىسۋعا شاقىرىلعان جانە انت قابىلداعان ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى. سوندىقتان دا القابي سوتىن – سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا حالىقتىڭ قاتىسۋىنىڭ ءبىر ءتۇرى دەيمىز. الايدا, بۇل جاي عانا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ينستيتۋتى ەمەس, ول ەرەكشە الەۋمەتتىك ينستيتۋت, بۇل رەتتە قارالاتىن ىستەردىڭ قانشاسى ونىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەنىنە قاراماستان, مۇنداي سوتتىڭ ەلدە بولۋ فاكتىسىنىڭ ءوزى وسى ەلدە جارىسپالى سوت تورەلىگىنىڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
بۇل جونىندە ءبىز اڭگىمەلەسكەن جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى ءادىل قۇرىقباەۆ ەلىمىزدە القابي سوتى ورنىقتى, ول بۇكىل قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن وزگەرتەتىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا ءتۇرى بولىپ تابىلادى دەيدى. ارنايى ىرىكتەلگەن ادامدار ءىستىڭ ناقتى ءمان-جايلارىن باعالاپ, شەشىم شىعارادى. ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن وسى ينستيتۋتتىڭ قۇندىلىعى القابيلەردىڭ كاسىبي سۋديالارعا قاراعاندا سوت قىزمەتىنە ءىستى قابىلداۋدى, ءومىرلىك تاجىريبەنى, اقيقات پەن ادەپتىلىكتى قوعامدىق ۇعىنۋدى وزگەشە ەنگىزۋىندە بولىپ وتىر. رەسەيدىڭ اتاقتى زاڭگەرى ا.ف.كونيدىڭ ايتۋىنشا, القابيلەر سوتتا كورىپ, ەستىگەندەرى بويىنشا ءوزدەرى ەركىن جانە تاۋەلسىز قۇرعان ىشكى نانىمى بويىنشا ىستەردى شەشەدى. ونداي نانىم ولارعا ءىستى تالقىلاۋ ىقپال ەتكەن ءتۇرلى اسەرلەر جيىنتىعىن ىشتەي وڭدەۋدەن تۋىندايدى. قانداي دا ءبىر دالەلدەمەلەرگە سەنۋدى نەمەسە سەنبەۋدى ولاردىڭ ار-ۇجدانى شەشەدى. بۇل ءسوزدەر بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتى بولىپ تابىلادى. القابي سوتىن كوپ جاعدايدا «قوعامدىق ار-ۇجدان سوتى» دەپ ايتادى, ول قوعامدا اقيقات پەن ادىلەتتىلىك تۋرالى ۇعىمدى دەرەكسىز ەمەس, ناقتى تۇسىنىكتەر ارقىلى قابىلداپ, قولدايدى.
قازاقستاندا القابي سوتى ەنگىزىلگەننەن بەرى بىرنەشە جىل ءوتتى, وسى كەزەڭدە القابي سوتتارى ءبىرشاما تاجىريبە دە جيناعانى انىق. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا بارلىعى 208 ادامعا قاتىستى 113 قىلمىستىق ءىس قارالعان. بۇل رەتتە ەگەر 2007 جىلى 61 ادامعا قاتىستى 36 قىلمىستىق ءىس قارالعان بولسا, بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا 69 ادامعا قاتىستى 35 ءىس قارالدى. سوتتاردىڭ القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارايتىن ىستەردىڭ كوبەيۋى وعان سەنىمنىڭ ارتىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى دەيدى ماماندار. سوت تورەلىگىنىڭ وسى ينستيتۋتىنا تۋىنداپ وتىرعان قىزىعۋشىلىق ونىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ماڭىزدىلىعىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى.
ايماقتار اراسىنان وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتارعا بارۋعا جاتاتىن سوتتالۋشىلاردىڭ القابي سوتىن نەعۇرلىم ءجيى تاڭداپ وتىرعانىن اتاۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە وتكەن كەزەڭدە القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن ەڭ كوپ ىستەردى الماتى وبلىستىق سوتى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتى قاراعان. ودان كەيىن اتىراۋ وبلىستىق سوتى 12 ءىس, استانا, الماتى قالالىق جانە ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتتارى 11 ىستەن قاراعان.
2007-2008 جىلدارى پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستىق سوتتارى القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق ىستەردى قاراماعان, بىراق بيىل جاعداي وزگەردى. قاراعاندى وبلىستىق سوتى 3 ءىس قارادى ءجانە جاقىندا پاۆلودار وبلىستىق سوتىنا ءبىرىنشى ءىس ءتۇستى. وتكەن كەزەڭدە رەسپۋبليكانىڭ اسكەري سوتى عانا القابيلەردىڭ قاتىسۋمەن ىستەردى قاراماعانى بەلگىلى.
ارينە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءالى دە القابيلەر سوتى العاشقى قادامدارىن عانا جاساپ كەلەدى, سوندىقتان كۇدىكتەر دە, سىن دا ايتىلادى. اتاپ ايتقاندا, القابي سوتىنا قارسى پىكىر بىلدىرۋشىلەر القابي سوتىن ەنگىزۋ ءالى ەرتە, ونداي سوت ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزگە جات دەگەن ۋاجدەر كەلتىرەدى. كەيبىرەۋلەر مۇنى شىعارىلعان سوت شەشىمىنىڭ سەبەپتەرىن زاڭ عىلىمىنا جانە پراكتيكاسىنا ەشقانداي قاتىسى جوق ادامداردىڭ, كەيبىر جاعدايدا ءتىپتى ماماندار ءۇشىن دە قيىن بولىپ تابىلاتىن كىنالىلىگى, دالەلدىلىگى, جاۋاپتىلىعى تۋرالى اسا كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشە المايتىندىعىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. كەيدە القابيلەردىڭ تومەن الەۋمەتتىك مارتەبەسى تۋرالى دا ايتىلىپ جاتادى.
بۇل پىكىرلەرمەن بىرقاتار ماماندار ناقتى كەلىسپەسە دە القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلەتىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءالى تولىق جەتىلمەگەندىگىن العا تارتادى. ءبىراق, القابي سوتى دەموكراتيانىڭ ءسوزسىز جەڭىسى ەكەنى, ونى بارىنشا قورعاۋ جانە دامىتۋ كەرەكتىگى انىق. قازاقستانداعى سوت رەفورماسىنىڭ قازىرگى زامانعى تۇجىرىمداماسى ونى ەڭ الدىمەن, سوت جارىسپالىلىعىن ىنتالاندىرۋعا, سول ارقىلى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن نەعۇرلىم پارمەندى قورعاۋعا ىقپال ەتۋگە ارنالعان ينستيتۋت رەتىندە قارايدى. وسى تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ ءۇمىتىمىز اقتالدى, ونى اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ كوبەيىپ كەلۋى كورسەتەدى. 2007 جىلى القابيلەر 3 ادامدى اقتاپ قالسا, 2008 جىلى سوتتار 5 اقتاۋ ۇكىمىن شىعارعان. ال وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 9 سوتتالۋشى اقتالعان. بارلىق وسى كەزەڭ ىشىندە ءىس ءجۇرگىزۋ نەگىزدەرى بويىنشا ءبىر عانا اقتاۋ ۇكىمىنىڭ كۇشى جويىلعان كورىنەدى. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىستىق سوتىنان سوت قىزمەتكەرى ب.عاليەۆ حابارلاعانداي, وندا القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن سوت ىستەرى قارالۋىنا بايلانىستى كوپتەگەن وزگەرىستەر بار كورىنەدى.
جالپى, جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرى بولىپ تابىلاتىن القابيلەردىڭ سوت شەشىمدەرىنە قاتىسۋى, ءجاي قاتىسىپ قويماي, ولاردىڭ شەشىم شىعارۋعا ناقتى ىقپال ەتۋىنە جاعداي جاسايتىن بۇل وزگەرىس ەلىمىز ۇستانعان دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ تالاپتارىنان تۋىندادى. القابيلەر تۋرالى زاڭ تالابى اسا اۋىر قىلمىستارعا قاتىستى قولدانىلادى جانە دە ولاردىڭ قاتىسۋىمەن ءىس تەك سوتتالۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قارالادى دەپ زاڭدا ناقتى كورسەتىلگەن. ەگەر سوتتالۋشى باس تارتسا, قىلمىستىق ءىس كاسىپقوي سۋديالاردىڭ قاراۋىنا الىنادى. سوندىقتان القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوتتىڭ جەتىستىكتەرى مەن ولقى ءتۇسىپ جاتقان جاقتارى قانداي, نەندەي ەرەكشەلىكتەرى مەن وزگەشەلىكتەرى بار, سۋديالار مەن مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىلاردىڭ, القابيلەردىڭ سوت بارىسىنداعى قارىم-قاتىناسى قانداي, القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوت پروتسەستەرىن ۇيىمداستىرۋداعى پروبلەمالىق ماسەلەلەر قانداي دەگەن ماسەلەلەر ءجيى كوتەرىلەدى. القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن سوت پروتسەستەرىنە شولۋ جاساcاق قۇزىرلى ورگاندار جۇرگىزگەن ءتيىستى تەكسەرۋدەن كەيىن ءاربىر القابي مۇشەسى سوت باستالار الدىندا انت قابىلدايدى. ولار وزدەرىنىڭ ىشكى نانىمى بويىنشا شەشىم شىعارادى. سوتتا قارالاتىن دالەلدەمەلەردى زەرتتەۋگە, سوتقا قاتىسۋشىلارعا سۋديا ارقىلى سۇراقتار قويۋعا, سوت وتىرىسىندا ءىستىڭ جاريا ەتىلگەن مازمۇنىمەن تانىسىپ, تۇسىنىكسىز ماسەلەلەر بويىنشا ساۋالدار بەرۋگە قۇقىلى. سوت ىسىندە جاريالىلىققا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ باعىتىندا دۇنيەگە كەلگەن القابيلەر ينستيتۋتىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى ولار كەڭەسۋ بولمەسىندە بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارادى: ارەكەتتىڭ ورىن العانى ناقتى دالەلدەندى مە, بۇل ارەكەتتى سوتتالۋشىنىڭ جاساعانى راستالدى ما جانە بۇعان سوتتالۋشى كىنالى مە؟ مىنە, وسى ساۋالدار ارقىلى سوتتالۋشىنىڭ كىنالىلىك دارەجەسى انىقتالىپ, سوعان سايكەس ايىپتاپ سوتتاۋعا نەمەسە جاۋاپتان بوساتۋعا شەشىم قابىلدانادى.
اتا زاڭىمىزدا بەلگىلەنگەن سوت تاۋەلسىزدىگى, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى, تاراپتاردىڭ تەڭدىگى جانە جارىسپالىق قاعيداتىن ساقتاي وتىرىپ, ار-وجدان تارازىسى ارقىلى ادامداردىڭ تاعدىرى شەشىلەدى. بۇل رەتتە قوعام مۇددەسىن بىلدىرەتىن القابيلەردىڭ مورالدىق بەينەسى كىرشىكسىز, ازاماتتىق ارى تازا, ادامگەرشىلىك ۇستانى جوعارى بولۋىنا باسا نازار اۋدارىلادى. وكىنىشكە قاراي, القابيلەر ءتىزىمىن جاساعان كەزدە قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋى سالدارىنان ولاردىڭ قاتارىنا وتكەن ءومىر جولى كۇماندى, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەتە تۇسىنبەيتىن, ءتىپتى ءتارتىپسىز ادامداردىڭ دا ەنىپ كەتكەن فاكتىلەرىنىڭ بار ەكەنىن جاسىرۋعا بولمايدى. مىسالعا, كەيدە القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن ەكى ايعا سوزىلعان سوت بارىسىندا ۇكىم شىعارعان كەزدە القابي مۇشەسىنىڭ ءبىرى لايىقسىز ەكەندىگى انىقتالدى. ناتيجەسىندە ەكى اي بويعى تەرگەۋ, تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىعى زايا كەتىپ, ءبارىن قايتادان باستاۋعا تۋرا كەلدى, دەيدى ب.عاليەۆ. ارينە, كوش جۇرە تۇزەلەدى دەگەندەي, القابيلەردىڭ بولاشاعى زور ەكەنى جانە ونى حالقىمىزدىڭ قولداپ وتىرعانى سوت جۇيەسىندەگى ءۇلكەن وزگەرىستىڭ دۇرىس ەكەندىگىن ايقىن كورسەتەدى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 75-بابىندا جازىلعانداي, قىلمىستىق ءىستى قاراۋداعى وزگەرىس وعان القابيلەردى قاتىستىرۋ بولىپ تابىلادى. القابيلەر تاريحىن جازىپ جۇرگەن جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى ءا.قۇرىقباەۆ زاڭگەر زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنا سۇيەنە وتىرىپ, القابيلەر سوتى انگليا كورولى گەنريح ءىى-ءنىڭ تۇسىندا پايدا بولعان دەيدى. ول قالادا تۇراتىن ءوزىنىڭ قولاستىنداعىلارىنىڭ ءار جۇزىنەن 12, اۋىلدىق جەردەگى ءار جۇزىنەن 4 ادامنان شاقىرىپ الىپ, بەلگىلى ءبىر قازىلار القاسىن قۇرۋدى مىندەتتەگەن. ولار ارنايى تاپسىرمامەن جەر-جەرلەردى ارالاپ كەلگەننەن كەيىن, ورىن العان قىلمىستار جانە ونى جاساعان ادامدار جونىندە كورولدىڭ سۋديالارىنا اقپاراتتار بەرىپ وتىرادى ەكەن. باسقاشا ايتقاندا, ادامنىڭ قىلمىسقا كىنالى نەمەسە كىنالى ەمەستىگىن شەشەتىن قازىرگى پريسياجنىي دەپ اتالاتىن سۋديانىڭ عانا ەمەس, ولار ايىپتاۋشىنىڭ دا, كۋانىڭ دە جانە حابارشىنىڭ دا ءرولىن اتقارىپتى. مىسالعا, اعىلشىن مەملەكەتىنىڭ سوت قۇرىلىمىن سارالاساق, پريسياجنىيلار سوتى كوپكە دەيىن ازاماتتىق ىستەردى, سونىڭ ىشىندە, جەر داۋلارىن قارايتىن بولعان. كەيىننەن عانا پريسياجنىيلار سوتى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋدى قولعا الىپتى.
ال ءوز تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك, ءىV عاسىردا قازاق مەملەكەتى پايدا بولعان كەزدەن باستاپ, حان بيلىگىمەن قوسا, سوت بيلىگىنىڭ, ياعني بيلەر بيلىگىنىڭ قاتار دامىعانىن كورەمىز. كوشپەلى قازاق قوعامىندا بيلەر قۇزىرەتى ەلدىك بيلىكتىڭ ەڭ كوپ تاراعان, حالىققا جاقىن ءارى تۇسىنىكتى, ونىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن, سوندىقتان دا مەيلىنشە پارمەندى ءارى قۋاتتى سالالارىنىڭ ءبىرى بولعان. ونىڭ ۇستىنە حV ء–XVىىى عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى مونارحيا مەن اريستوكراتيالىق رەسپۋبليكانىڭ ەلەمەنتتەرىنەن تۇراتىن دالالىق مەملەكەتتىڭ داستۇرلەرىن بويىنا جيناقتاعان يەرارحيالىق الەۋمەتتىك-ساياسي قۇرىلىم ەدى. وندا جىل سايىن حانمەن بىرگە جالپى مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن رۋ اقساقالدارى مەن بيلەرى قاتىساتىن قۇرىلتاي شاقىرىلاتىن. سول كەزدەگى رۋ بيلەرى سوتتىڭ جانە اكىمشىلىك بيلىكتىڭ مىندەتتەرىن قاتار اتقارعانى راس. بىراق, ارتىنان, قازاق دالاسى رەسەيدىڭ قول استىنا قاراعاننان كەيىن بيلەر اۋقىمىن تارىلتىپ, ورىس سۋديالارىنىڭ ءرولى باسىم تۇسە باستادى. كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە قازاقستانداعى سوت ادىلدىگىن اتقارۋ ءبىر سۋديا مەن ەكى حالىق زاسەداتەلىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. ال 1995 جىلدان باستاپ سوت ۇكىمىن شىعارۋدى تەك كاسىپتىك سۋديالار قولعا الدى.
ارينە, القابيلەردى قاتىستىرىپ سوت ءىسىن قاراۋ جۇيەسىن اڭگىمە ەتكەندە, زەرتتەۋشىلەر ولاردى انگلو-ساكسوندىق جانە قۇرلىقتىق قۇقىقتىق جۇيە تۇرلەرى دەپ ەكىگە بولەدى. قولدانىستاعى زاڭداردى پايدالانىپ, سونىڭ نەگىزىندە وزدەرىنىڭ سوت جۇيەسىن قۇرعان انگليا, امەريكا, كانادا جانە باسقا ەلدەر سوتى انگلو-ساكسوندىق قۇقىقتىق جۇيەدەگى بولىپ تابىلادى. بۇل جۇيەدەگى مەملەكەتتەردى پريسياجنىيلار كەڭەسۋ بولمەسىندە ءوزدەرى عانا بولىپ, شەشىم شىعارادى. ال قۇرىلىقتىق جۇيەدەگى مەملەكەتتەردە بولسا پريسياجنىيلار سوتى شەشىمدى كاسىپتىك سۋديامەن بىرگە وتىرىپ شىعارادى.
قاي جۇيەدە بولماسىن بۇلار, نەگىزىنەن, ءتورت سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. بىرىنشىدەن, قىلمىستىق وقيعا ورىن الدى ما, ەكىنشىدەن, ەگەر قىلمىستىق وقيعا بولسا, وندا جاڭاعى ايىپتالىپ وتىرعان ادامنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى مە, ۇشىنشىدەن, ول قىلمىستى جاسادى ما, تورتىنشىدەن, وسى ايىپتالىپ وتىرعان ادام جاساعان قىلمىسىنا كىنالى مە؟
القابيلەر قاتارىنا مۇشە بولاتىن ادامداردى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى سايلاۋعا تۇسەتىن ۇمىتكەرلەر ءتىزىمى اراسىنان اۋەلى وبلىس جانە اۋدان اكىمدەرى تاڭداپ الۋعا ءتيىس. تاڭداۋعا تۇسەتىندەر, ەڭ الدىمەن, 25 جاسقا تولعان, دەنساۋلىعى جاقسى, اقىل-ويى دۇرىس, بۇرىن سوتتالماعان جان بولۋى كەرەك. بۇلاردى قالالىق, وبلىستىق اكىمدىكتەر جيناپ, ىرىكتەگەننەن كەيىن, ولاردى سوت مۇشەلەرى تاعى دا تەكسەرەدى. بۇل سۇراق-جاۋاپ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ويتكەنى, بۇرىن قۇقىق قورعاۋ ورگانىندا ىستەگەندەر, ادۆوكاتتار, نەمەسە قازىر سونداي قىزمەت سالاسىندا جۇرگەندەر القابيلەر قۇرامىنا ەنبەۋى ءتيىس. سەبەبى, القابيلەردىڭ زاڭعا ەشقانداي قاتىسى جوق ادامدار بولعانى ءجون. ونداي القابيلەر شەشىم قابىلداعاندا, زاڭدىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, سوت تالقىلاۋىندا دالەلدەرگە شىنايى باعا بەرەدى جانە شىعارعان شەشىمدەر قىلمىستىق وقيعاعا ساي بولىپ, ادامنىڭ شىن مانىندە كىنالى ەكەنىن انىقتاۋ جولدارى ىزدەستىرىلۋى كەرەك.
«القابيلەر تۋرالى» زاڭعا سايكەس ەلىمىزدە القابيلەر 2007 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قىلمىستىق ىستەرگە قاتىسا باستادى. ولاردىڭ اسىقپاي شەشىم شىعارۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. ناقتى ءبىر ءىستى قاراۋعا تاڭدالعان ون ءبىر القابي قانشا قاجەت بولسا, سونشا رەت سوت پروتسەسىنە قاتىسادى. ولارعا كاسىپقوي سۋديالار جالاقىسىنىڭ 50 پايىز كولەمىندەگى ايلىق تولەنەدى. دەگەنمەن, ءبارى ولاردىڭ سوت ىسىنە قاتىسقان كۇندەر سانىنا بايلانىستى. ال القابيلەر جاساقتالعاننان كەيىن بوساعان قالعان ۇمىتكەرلەرگە ولاردىڭ سوتقا شاقىرىلعان, كەلگەن كۇندەرىنە اقى تولەۋ مەن قىزمەت ورنىنداعى ايلىقتارىنىڭ ساقتالۋى زاڭدا قاراستىرىلماعان. القابيلەر ءتىزىمىن جاساقتاۋ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە جۇكتەلگەندىكتەن, ولاردىڭ اراسىنا تالاپقا ساي كەلمەيتىن ادامدار دا قوسا ىلەسەدى. سوندىقتان ول تىزىمدەگى ۇمىتكەرلەردى كومپيۋتەر ارقىلى تاڭداعاندا نەبىر ادامداردىڭ القابي بولىپ شىعا كەلەتىنى ءسوزسىز. دەگەنمەن, بۇل كەمشىلىكتەردىڭ ءبارى تۇزەلەتىن قولداعى ءىس. ەڭ باستىسى, القابيلەر قاتىسۋىمەن قارالاتىن سوت پروتسەستەرىنىڭ ىزگىلىكتى جانە ادىلدىكتى ارقاۋ ەتەتىنى حالىققا ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى. بۇل – سوتقا دەگەن سەنىم.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.