بارلىق عۇمىرىن قازاقتىڭ تەاتر جانە كينو ونەرىنە سارپ ەتكەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى قاسىم ابەك ۇلى جاكىباەۆ 82 جاسىنا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن ءوتتى. قازاق ونەرى تاعى ءبىر جامپوزىنان ايىرىلدى.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ونەگەلى ونەر جۇلدىزى قاسىم جاكىباەۆ 1929 جىلى 12 جەلتوقساندا الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, قارعالى اۋىلىندا ءدۇنيەگە كەلگەن. 1944-1948 جىلدارى الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە ءبىلىم الدى. 1948-1984 جىلدار ارالىعىندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا, 1984-1994 جىلعا دەيىن “قازاقفيلم” كينوستۋدياسىندا اكتەر بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇدان كەيىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن العاشقى ەڭبەك جولىن باستاعان عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا قىزمەت ەتتى.
قاسىم ابەك ۇلىنىڭ تەاتردا العاشقى ويناعان ءرولى ا.تولستويدىڭ “التىن كىلت” ەرتەگىسىندەگى مىسىق بازيليو بولاتىن. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە اكتەردىڭ شەبەرلىگى ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ كوز الدىندا بيىكتەن بيىككە ورلەۋ ۇستىندە بولدى. وتاندىق, شەتەلدىك قويىلىمدار قاتارىندا ول سومداعان بەينەلەر: «التىن ساقادا» – سارمان, «ەسىرتكەن ەركەدە» – مارات, «ىبىراي التىنساريندە» – جاقاي, ۋ.شەكسپيردىڭ «گاملەتىندە» – پولوني, ف.شيللەردىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ماحابباتىندا» – ۆۋرلە, س.مۇقانوۆتىڭ «ءمولدىر ماحابباتىندا» – قايراقباي, و.بودىقوۆتىڭ «وتىرار ەرتەڭ قيرايدىدا» – بۇكىر, ع.مۇسىرەپوۆ پەن ق.ىسقاقتىڭ «ۇلپان-ەسەنەيىندە» – توقاي, ش.ايتماتوۆ پەن م.شاحانوۆتىڭ «ميعۇلا تەرىسى ۇستىندەگى سوتىندا» – شىڭعىسحان, ب.جاكيەۆتىڭ «اكە تاعدىرىندا» جەڭىسبەك, ءا.تاجىباەۆتىڭ «جومارتتىڭ كىلەمىندە» – سايتان, وستروۆسكيدىڭ «جىلى ورىنىندا» – يۋسيف, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «قۋىرداق ەرتەڭ دايىن» تۋىندىسىندا – ەرەجەپ – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
بولمىسى بولەك, ءبىتىمى ەرەن, ونەردەگى ولشەمى وزىنە عانا ءتان حالىق ءارتىسى 200-گە جۋىق رولدەردە ويناعان ەدى.
قاسىم جاكىباەۆ سونىمەن قاتار, كينو سالاسىنا دا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تانىمال اكتەر بولاتىن. “دەرسۋ ۋزالا”, “جانسەبىل”, “قان مەن تەر”, “ۇشەۋ”, “دانەكەر”, «سۇراپىل سۇرجەكەي», «شوق پەن شەر», “وتىرار”, “ماحاببات بەكەتى”, “توعىسقان تاعدىرلار” فيلمدەرىندەگى ول جارقىراتىپ شىعارعان رولدەر – كينو ونەرىنىڭ تاريحىندا قالارى ءشۇباسىز.
قاسىم جاكىباەۆ!.. ونىڭ اكتەرلىك بولمىسى قازاق ساحناسىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وزگەشە ءبىر قۇبىلىس ەكەندىگى ءسوزسىز. ونەر الەمىندە ول سومداعان الۋان بەينەلەردى تەاتر ماماندارى تالداعاندا تالانتىنا باس ءيىپ, تۋمىسىنان دارا جاراتىلعانىن تىلگە تيەك ەتۋمەن كەلەدى.
قاي كەزدە, قانداي ساتتە, قانداي جاعدايدا كورسەڭ دە قاسىم اعامىز: “مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا!” دەگەن, ابايدىڭ ويلى ءسوزىن ايتۋشى ەدى. سىناي قاراپ, سيقىرلى ءسوزىمەن بۋىپ الاتىن. قىسىق كوزىنىڭ وزىندە ۇشان-تەڭىز سىر جاتاتىن. ونەر تارلانى بىردە دانا, بىردە بالا ەدى-اۋ! جالت ەتكەن جانارى اتاق پەن داڭققا كۇپىنىپ, ءوزىن-ءوزى ءتىپتى, ءوز كەيىپكەرىن ۇمىتقانداي بولىپ, ءدۇيىم جۇرتتىڭ توبەسىندە بۇلعاقتاپ جۇرگەن كەيبىر مەيماناسى اسقان, ءوزىمشىل دە تاكاپپار اكتەرلەردىڭ سۇسىن باسىپ جىبەرۋشى ەدى. جاي عانا ەزۋ تارتىپ تۇرىپ, تالايدى تاۋبەسىنە كەلتىرەتىن.
قازاق ونەرىنىڭ قايسار ۇلى, قارىمدى قايراتكەرى قاسىم ءجاكىباەۆ بەينەسى كەيىپكەر كەيپىندە جىلدارمەن جاڭارىپ, عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ, ۇلتىمەن, ۇرپاعىمەن جاساي بەرەدى.
عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ۇجىمى.
ونەردىڭ التىن ۋىعىن قاداعان جان
بۇگىن ءبىزدىڭ تەاتر ۇجىمى موگيكانداردىڭ سوڭعى تۇياعىن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالادى. تەاترعا العاش كەلگەن كەزىمدە مەن 20 جاستا ەدىم, اعا 32 جاستا بولاتىن. تەاترىمىز 65 جاسقا تولسا, بۇل كىسى بۇكىل عۇمىرىن وسى تەاترعا ارناعان ادام. تەاتردى ءبىر ادام ءسۇيدى دەسە, ول – قاسىم اعا دەپ ايتار ەدىم. ول كىسى تەاترمەن ءومىر ءسۇردى. كينو دەپ ءومىر ءسۇردى. قاسىم اعانىڭ ومىردە كورگەن قيىنشىلىعى وتە كوپ ەدى. وسى جاسقا جەتكىزگەن اللا تاعالانىڭ بەرگەن كۇش-قۋاتى بولار, ول كىسىنىڭ ۇلى كەڭەس وداعىنىڭ يدەياسىن اشىق سىناعانى ءۇشىن مەرت بولعاندا دا, سونداي تراگەديانى ساحنادا بىلدىرمەي, ەل الدىندا ءوز ونەرىن كەمەل ويناپ جۇرەتىن. رۋحى قۇرىش الىپ ەدى...
قاسىم اعامەن 50 جىل ءبىر ساحنادا وينادىق. العاشقى قويىلىمىمىز شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ «رابيعا» پەساسى بولاتىن. سول كەزدە مەن ءوز ءرولىمدى ۇمىتىپ كەتىپ, قاسىم اعانىڭ ويىنىنا قاراپ وتىراتىنمىن. ويتكەنى, مۇنداي تالانتتار ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن ناعىز دارىن يەسى ەدى.
قاسىم اعا ءبىزدىڭ تەاتردىڭ التىن ۋىعىن قاداعان, تەاتردى بيىككە كوتەرگەن جان. ونىڭ ءوزى دە وسى ونەر ورداسىنىڭ التىن ءدىڭگەگىنە, التىن قازىعىنا اينالدى. امال نەشىك. اللانىڭ ىسىنە نە شارا. تىلەۋىڭىز قانداي اق ەدى. وسىناۋ رامازان ايىندا ۇزاق ساپارعا اتتانىپ باراسىز. اعامىزدىڭ الدى جارىق بولسىن دەيمىز. ول كىسىنىڭ ورنى ەشقاشاندا تولمايدى. قوش بول, اعا! جاتقان جەرىڭىز جارىق, يمانىڭىز جولداس بولسىن!..
روزا اشىربەكقىزى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
ءومىرى تەك قانا ونەردەن تۇراتىن كىسى ەدى
قازاق ساحنا جانە ەكران ونەرىندە قاسىم جاكىباەۆشا ويناۋ مانەرى قالىپتاسقان دەۋگە بولادى. ول نە؟ ول اكتەردىڭ وزىندىك كەلبەتى, وزىندىك ەركىن كوسىلۋ, ەركىن ويناۋ, ەركىن شەرتىلۋ بەلگىلەرى دەۋگە بولادى. ول قاي رولدە بولماسىن, قاعىندىرىپ, سوعىندىرىپ, سەرپىندى ءىس-ارەكەتىمەن كورىنەدى. جەتى جاسار بالادان, جەتپىس جاستاعى قارياعا دەيىنگى ارالىق قاسىم جاكىباەۆقا ءبارىبىر سانالاتىن. ونىڭ ىشكى باي جان دۇنيەسى, مول ەرۋديتسياسى, زەرەك ينتۋيتسياسى, پاراسات-پايىمى, بىلگىرلىگى, كوپ وقىعاندىعى, كوڭىلىنە توقىعاندىعى, رولدەردىڭ كەز-كەلگەنىنەن ايقىن سەزىلىپ جاتۋشى ەدى.
اكتەر مەنىڭ ۇعىمىمدا ەكى جۇرەك يەسى. ءبىرىنشى – ونىڭ ءوز جۇرەگى, ەكىنشى – كەيىپكەرىنىڭ جۇرەگى. بۇگىن اسا سۋىق حابار ەستىپ وتىرمىن, اكتەر جۇرەگى توقتاعان ەكەن. بىراق ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ جۇرەگى ماڭگىلىككە سوعا بەرۋگە ءتيىس. قازاق كينوسىندا, قازاق تەاترىندا ول جاساعان وبرازدار حالقىمىزدىڭ رۋحاني, مادەني قورىنا زور ۇلەس بولىپ قوسىلعانى بەك اقيقات. وبراز دەمەكشى, بۇگىنگى كۇندەردە وبراز جاساۋ سالتى ساحنادا, ەكراندا السىرەپ بارادى. مىنە, وسى وسال تۇستارىمىزدى تولىقتىرۋدا قاسىم جاكىباەۆتىڭ ەرەن شەبەرلىگى كورەرمەننىڭ كوز الدىندا. حالقىنىڭ جادىندا. ول وبراز جاساۋدىڭ قاس شەبەرى ەدى. ەل-جۇرتتىڭ جادىنا قورعاسىنداي قۇيىلىپ قالۋشى ەدى. ەل-جۇرتتىڭ كوكەيىندە ءتۇيىلىپ قالۋشى ەدى. قازىرگىدەي قايسىبىر اكتەرلەرىمىزدىڭ ورىنداۋىنداعى سىلدىرقايراق, جىلتىراق, سىرتتاي اشەكەيگە ورانعان رولدەر ەمەس, قاسىم جاكىباەۆ جاساعان بەينەلەردىڭ بوياۋى قاشاندا قانىق, ءھام پسيحولوگيالىق, ەموتسيالىق جاعىنان جۇپ-جۇمىر, ارنايى حالىققا لايىقتالعانداي شىنايى شىعۋشى ەدى. ول كۇلدىرگى رولدەردى كوپ كەسكىندەدى. سوعان قاراپ ءبىز ونى كوميك اكتەر دەپ باعالادىق. ول شىن مانىندە كەيىپكەرلەردىڭ تراگەديالىق حال-كۇيىن كەلىستىرە مۇسىندەۋدە دە الدىنا جان سالماعان سۋرەتكەر. كوپ سوزگە جوق, ءىستىڭ ادامى ەدى. ءومىرى تەك قانا ونەردەن تۇراتىنداي كىسى ەدى. بيىك ينتەللەكت, شالقار ءبىلىم, باتىس-شىعىس, ورىس الەمىندەگى وراسان جاڭالىقتاردى جۇرەگىمەن سەزىندىرۋشى ەدى. قايتەسىز, اجالعا اراشا جوق, ونىڭ داۋاسى دا جوق. پەندە بىتكەن شاراسىز, ايتسە دە ءشاكەن اعاسىنان, ءبايدىلدا اعاسىنان, قالەكي اعاسىنان, شۇكىر دەپ سويلەيىك, ۇزاعىراق عۇمىر كەشتى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ, توقسانعا بەت العان تۇستا سەرگەك ءجۇرەك سەرتىنەن تايىپ, عاجايىپ اكتەر قاسىم جاكىباەۆ مەرت بولىپتى. مۇسىرەپوۆ تەاترىنىڭ اياۋلى اقساقالى, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, تالانتتى ساحنا جانە ەكران شەبەرى قاساعامنىڭ توپىراعى تورقا بولعاي! اللا تاعالا الدىنان جارىلقاسىن. سوڭىنا زور رۋحاني مۇرا قالدىرعان ەلگەزەكتەي ەڭبەكقور اكتەردىڭ ماڭگىلىك بەينەسى ول جاساعان رولدەردە ونىڭ كەرەمەت شەبەرلىگىن تاماشالاعان كورەرمەندەردىڭ جادىندا. ەندى جاكىباەۆ الەمىن تەك ويمەن عانا شولۋعا ءماجبۇرمىز. ءولىم ويلاندىرىپ تاستادى. قادىرمەندى اكتەرىمىزدىڭ ورنى تولماس قاشاندا. باقۇل بول, قاساعا!
اشىربەك سىعاي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
قايتالانباس قاسەكەڭ
ءيا, قازاقتىڭ حاس تارلان تالانتتارىنىڭ ءبىرى قاسىم اعام كوز جۇمدى.
قايران قاسەكەمنىڭ جاستىق شاعى ەسىمە ءتۇستى.
ءبىز ول كەزدە بۇرىنعى كالينين مەن كوممۋنيستىك پروسپەكت بۇرىشىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ عيماراتىندا جۇمىس ىستەۋشى ەدىك. قاسىم اعا قازاقتىڭ جاستار تەاترىنىڭ تۇڭعىش اكتەرلەرىنىڭ ءبىرى ەدى. بىزدەر تەاترعا كەلگەندە, 70-ءشى جىلداردا قاسەكەڭ جايناپ تۇرعان جالىن, لاپىلداعان ءورت بولاتىن. بەتىنە جان قاراتپايتىن. ءتارتىپتى ءارى تاكاپپار ءارتىس ەدى. قاسەكەڭ سول كەزدە اكتەرلەردىڭ ىشىندە ينتەللەكتۋالدى, وقىعانى مەن توقىعانى مول, بىلمەيتىن بالەسى جوق, كورگەنى كوپ ءارتىس ەدى. ىزدەنىمپاز ەدى. وبرازدى جاساعاندا, رەجيسسەر ايتقانىمەن ەمەس, ءوز تۇسىنىگىمەن, ءوزىنىڭ رولگە اۆتورلىعىنىڭ ارقاسىندا بەينەلەر جاسايتىن. مەن ول كىسىمەنەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوزىندە», بەيىمبەت مايليننىڭ «شۇعاسىندا», شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ «سەرتكە سەرتىندە», قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ «وزىمە دە سول كەرەگىندە», ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ «ماحامبەتتىڭ جەبەسىندە», مۇستاي كارىمنىڭ «اي تۇتىلعان ءتۇن» قويىلىمدارىندا جانە دە باسقا كوپتەگەن پەسالاردا ارىپتەس بولىپ جۇمىس اتقاردىم. ءاربىر ءرولىن بىرىنە-ءبىرىن ۇقساتپايتىن, ەشقاشان دا قايتالامايتىن, تۇلعالى اكتەر ەدى.
قاسەكەڭنىڭ قول شەبەرلىگى اسا تاڭ قالدىراتىن. دايىندىق ۇستىندە قاي-قايداعى اعاشتاردى تاۋىپ الىپ, باكىمەن ويىپ, بولاشاق وبرازىنىڭ كەسكىنىن سالىپ وتىرۋشى ەدى. ءيا بولماسا, گازەتتىڭ شەتىنە بولاشاق وبرازىنا كەرەكتى دەتالداردى سىزىپ قويۋشى ەدى.
اعانىڭ كۇلكىسى بالاداي تازا-تىن. كۇلگەن كەزدە, ايتايىن دەگەن سوزىنەن ءوزى بۇرىن ك ۇلىپ, ءوزىن ءوزى توقتاتا الماۋشى ەدى. اڭگىمە ايتقاندا مايىن تامىزىپ, شەگىنە جەتكىزىپ, شەبەرلىكپەن ايتۋشى ەدى. ءبىز اسىل اعاعا: «ءسىز قازاقتىڭ يراكلي اندروننيكوۆىنىڭ ءوزىسىز», دەيتىنبىز.
دوستىققا وتە بەرىك ادام ەدى. مۇحتار باقتىگەرەەۆ, ماكىل قۇلانباەۆ, التىنبەك كەنجەكوۆ, شاپاي زۇلقاشەۆ, سەيىتحان ەسەنقۇلوۆ سىندى تەاتر ارتىستەرىمەن دوستىعىنا تاڭ قالاتىنبىز. ءوزى ءۇشىن ەمەس, وزگە ءۇشىن بايەك بولىپ جۇرەتىن تىنىمسىز جان ەدى. ەندى, مىنە, تىنىمسىز جۇرەك توقتادى. قاسىم اعام قازاق تەاترى مەن كينوسىندا تازالىقتىڭ, ىزدەنىمپازدىقتىڭ, جانكەشتىلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە ۇلى تۇلعا بولىپ قالا بەرمەك.
قوش, قادىرمەندىم, توپىراعىڭ تورقا بولعاي!
ەسمۇقان وباەۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى – كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
ونەگەسى ولمەيدى
قازاق ونەرى ورنى تولماس قازاعا ۇشىرادى. قايران قاسىم اعامىز 82 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. ارتىندا ولمەيتىن مۇرا قالدىردى.
قاريانىڭ ويناعان رولدەرىن اتاپ شىعۋدىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىتتى الار ەدى. ول ءۇشىن قىزمەت ەتكەن تەاتردىڭ بارلىق رەپەرتۋارىن اتاپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى.
قاسەكەڭنىڭ كينوداعى ەڭبەگى ءبىر توبە عوي. «دەرسۋ ۋزالا», «جانسەبىلدىڭ» ءوزى نەگە تۇرادى! تەك وسى فيلمدەردىڭ وزىمەن-اق ول ونەر تاريحىندا قالادى عوي.
ءبىز ارقاشان ونى جوقتايمىز. سوندا ونىڭ قالدىرعان ونەرىنە جۇگىنىپ, ساعىنىشىمىزدى باسامىز. كەلەشەك ۇرپاق تا, قازاق ونەرىندە وسىنداي ۇلى تۇلعانىڭ بولعانىن, ونىڭ سول مۇراسىن كورىپ بىلەتىن بولادى. ونىڭ ونەرى ەشقاشان دا ولمەيدى, زامانمەن بىرگە جاساي بەرەدى.
بىراق ادام ءۇشىن عۇمىر شەكتەۋلى. قاسەكەڭ ومىردەن ءوتتى. ونىڭ باقيلىق ءومىرى, ەكىنشى ءومىرى باستالدى. توپىراعىڭ تورقا بولسىن, نۇرىڭ پەيىشتە شالقىسىن, اياۋلى ازامات, ونەر تارلانى!
تالعات تەمەنوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ديرەكتورى – كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.