تولاسسىز تاسىمالدار, تولايىم تابىستار

ەرتەڭ – كولىك جانە بايلانىس قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى

  بارىس بەينەلى بولاشاعىمىزدىڭ باياندى بولۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قان تامىرى – كولىك سالاسىنىڭ جۇيەلى دە تابىستى جۇمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى بەلگىلى. جاھاندىق داعدارىستان توقىراۋسىز شىعىپ, دۋالى اۋىز الەمدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قارقىندى دامۋ داڭعىلىنا تۇسكەن قازاقستاندا ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ بولاشاعى دا وسى سالانىڭ جۇمىس ىرعاعىنا بايلانىستى ءورىس الىپ كەلەدى. ەرتەڭ وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى كاسىبي مەرەكەسىن اتاپ وتكەلى وتىرعان رەسپۋب­ليكامىزدىڭ كولىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇل رەتتە اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى اۋقىمدى, بەلگىلەگەن مەجەلەرى بيىك. قازىرگى تاڭدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە العا باسىپ وتىر­عاندىعىن قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى كولىك سالاسىنداعى كاسىپورىن­دارىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنەن دە ايقىن اڭعارۋعا بولادى.   اتاپ ايتقاندا, اعىمداعى جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدى­عىندا 1,08 ميلليارد توننا جۇك تاسىمالدانىپ, 2010 جىلدىڭ ءساي­كەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 19,9 پايىزعا ارت­قان. جۇك اينالىمى وتكەن جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىر­عاندا 12,1 پايىزدى قۇراپ, 144,4 ميلليارد توننا شاقىرىمدى قۇ­راعان. تاسىمالدانعان جولاۋ­شى­لار سانى 26,4 پايىزعا ارتىپ, 7,174 ميلليارد جولاۋشىنى قۇرا­عان. جولاۋشىلار اينالىمى 80,1 ميلليارد جولاۋشى شاقىرىمعا جەتىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 25,6 پا­يىزعا وسكەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سوڭعى جىل­دارى ەلىمىزدە اۆتوموبيل كولىگى جولدارىن جاڭعىرتۋ جانە جاڭا كۇرە جولدار سالۋ ماسەلەسىندە دە بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەتبۇرىس باستالدى. ماسەلەن, اعىمداعى جى­لى جالپى پايدالانىمداعى اۆتوكولىك جولدارىن دامىتۋعا 286,9 ميلليارد تەڭگە قارجى قا­راس­تىرىلىپ وتىر. وسى ماقساتپەن جالپى پايدالانىمداعى, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى جۇيەدەگى 5 179 شاقىرىم اۆتوكولىك جولدارى كۇر­دەلى جوندەۋدەن وتكىزىلمەك. بي­ىلعى جىلى ەلىمىزدەگى رەس­پۋبلي­كالىق دارەجەدەگى اۆتوكولىك جول­دارىن دامىتۋعا بيۋدجەتتەن 221,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە 194,5 ميلليارد تەڭگە جاڭا جولدار قۇرىلىسىن سالۋعا جانە قايتا قۇرۋعا بولىنسە, 27,0 ميلليارد تەڭگە كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولىنگەن. بۇل قارجىعا الماتى – استانا – پەتروپاۆل, سا­ما­را – شىمكەنت, ومبى – ماي­قاپشاعاي, استراحان – اتىراۋ – اقتاۋ – تۇركىمەنباشى, تاشكەنت – شىمكەنت – الماتى – قورعاس, اق­توبە – مورتىق, استانا – قوس­تاناي – چەليابى, تاسكەسكەن – باقتى جانە ششۋچە – بۋراباي باعىتىن­داعى 912 شاقىرىمعا سوزىلاتىن اۆتوكولىك جولدارى قايتا جاڭار­تىل­ماق. سونىمەن بىرگە بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدە 359 شاقىرىم جاڭا جول قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 1238 شاقى­رىم اۆتوكولىك جولدارى كۇردەلى جانە ورتا جوندەۋ جۇمىستارىنان وتكىزىلمەك. 2011 جىلى جەرگىلىكتى ماڭىز­داعى 3029 شاقىرىم اۆتوكولىك جولىن دامىتۋعا 65,4 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىل­دى­عىن­دا رەسپۋبليكالىق جۇيە بويىنشا بولىنگەن قارجىنىڭ 46,2 ميلليارد تەڭگەسى يگەرىلىپ, 308 شاقىرىم جول سالىندى جانە قايتا جاڭارتىلدى. 319 شاقىرىمعا سوزىلعان اۆتوكولىك جولى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. عاسىر جوباسى اتانعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىق­ارا­لىق كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى جوعارى قارقىنمەن باستالىپ كەتتى. بۇل حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ 2787 شاقىرىمى قازاقستان اۋما­عىنا جاتادى. قازىر ەلىمىزدىڭ 4 وبلىسى اۋماعىنداعى 1615 شاقى­رىمعا سوزىلعان حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2010 جىلى وسى ماڭىزدى جول قۇرىلىسىنا 90,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 417 شاقىرىم جول قۇرىلىسى سالىندى. بيىلعى جىلى بۇل ماقساتقا 155,5 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنگەن. وسى قارجىعا 730 شاقىرىم اۆتو­كولىك جولىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانعان. ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى اتا­لاتىن تەمىر جول سالاسىندا دا ات­قارىلىپ جاتقان جۇمىستار مەن قول جەتكىزگەن ناتيجەلەر بارشىلىق. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىلدىعىندا تەمىر جول كولىگىمەن 133,6 ميلليون توننا جۇك تاسى­مالدانىپ, جۇك اينالىمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىرعاندا 3,5 پايىزعا ارتىپ, 102,9 ميلليارد توننا شاقىرىمدى قۇرا­عان. ەلىمىزدىڭ تەمىرجولشى­لارى بولات جولدى ودان ءارى دامىتۋ ماق­ساتىنداعى ءىرى جوبالاردى دا جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل رەتتە «وزەن – ءتۇر­كىمەنستان مەملەكەتتىك شەكا­را­سى» جانە «جەتىگەن – قورعاس» باعىت­تا­رىندا سالىنىپ جاتقان تەمىر جول توراپتارىن ەرەكشە اتاپ ايتۋعا بولادى. «وزەن – تۇركىمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» باعىتىنداعى 146 شاقىرىمعا سوزىلعان جول تو­رابى قۇرىلىسىن سالۋعا 65 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. قازىر مۇندا 1,6 مىڭ ادام جانە 450 جول قۇرىلىسى تەحني­كالارى ۋاقىت­پەن ساناسپاي ەڭبەك ەتۋدە. «جەتىگەن – قورعاس» باعىتىن­دا­عى 293 شاقىرىمعا سوزىلعان جول تورابى قۇرىلىسىن سالۋعا 154 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ 12 شىلدەسىنە دەيىنگى دەرەك بويىنشا بۇل جول تورا­بىنىڭ 83,6 شاقىرىمى سالىنىپ, 22,3 مىڭ تەكشە مەتر توپىراق ءۇيىندىسى جاسالعان. جول تورابىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 15257 ەلەكتر باعانالارى ورنا­تىلىپ, 286 سۋاعار قۇبىرلار ءتو­سەل­گەن. 24 كوپىر قۇرىلىسى باس­تالعان. مۇندا 4,3 مىڭ ادام قۇرى­لىس جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا. ەلىمىزدىڭ تەمىر جول سالاسىن جاڭا تەحنيكالارمەن جاراقتاندىرۋ ماقساتىندا دا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, بيىلعى جىل­دىڭ وزىندە 602 جۇك ۆاگونى, 27 لوكوموتيۆ جانە 22 جولاۋشىلار تاسى­مالدايتىن ۆاگوندار ساتىپ الىن­عان. استانا قالاسىنداعى لوكوموتيۆ قۇراستىراتىن زاۋىت بيىلعى جىلى 86 جاڭا لوكوموتيۆكە جولداما بەرمەك. ەكىباستۇز قالاسىنداعى جۇك ۆاگوندارىن شىعاراتىن زاۋىت جىل باسىنان بەرى 70 جارتىلاي ۆاگوندار شىعارىپ, جىل اياعىنا دەيىن ونىڭ سانىن 545-كە جەتكىزبەك. پەتروپاۆل قالاسىنداعى جۇك ۆاگون­دارىن شىعاراتىن زاۋىت ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 320 جۇك ۆاگونىن رەلسكە قويعان. رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋە كومپا­نيا­لارى اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 1,8 ميلليون جولاۋشى, 14,7 مىڭ توننا جۇك تاسىمالدادى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 23,7 جانە 18,5 پايىزعا ارتقان. وتان­دىق اۋە كومپانيالارى قولدانىس­تاعى اۋە كەمەلەرىن جاڭارتۋ جانە جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل­عى جىلى «ەير استانا» اق ليزينگكە Embraer EMB-190 اۋە كەمەسىن ساتىپ السا, «سكات» جانە «دەتا ەير» اق-تارى جەكە مەنشىكتەرىنە تيىسىنشە بوينگ-757 جانە بوينگ-737 اۋە كەمەلەرىن يەلەندى. ال «ەۋرو-ازيا ەير» اق ليزينگپەن مي-8ت ماركالى ەكى تىكۇشاعىن, «قازاۆيا» مي-8پس, «سەمەياۆيا» اق ليزينگپەن Embraer EMB-145 اۋە كەمەسىن ساتىپ العان. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءدۇ­نيە­گە كەلگەن وتاندىق تەڭىز اي­لاقتارى دا تولىمدى تابىستا­رىمەن كورىنىپ كەلەدى. ماسەلەن, اقتاۋ تەڭىز ايلاعىندا اعىمداعى جىلدىڭ التى ايى ىشىندە 4,311 ميلليون توننا مۇناي, 1,097 ميلليون توننا جۇك تاسىمالدانسا, پارومدىق جۇك تاسىمالداۋ كور­سەتكىشى 651,1 توننانى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 126,3 پايىزعا ارتتى. مەملەكەتتىك تەحنيكالىق فلوتتى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2011 جىلى جاڭادان 5 كەمە ساتىپ الىنباق. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە تاعى دا 9 كەمەنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. كاسىبي مەرەكەلەرىن وسىنداي تولىمدى تابىستارمەن قارسى الىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ كولىك سا­لاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتەتىن جەلتوقسان ايىنا دەيىن بەلگىلەگەن مەجەلەرى دە بيىك. ءار­بىر قازاقستاندىق ءۇشىن قاس­تەرلى دە قادىرلى كۇن بولىپ سانالاتىن تاۋەلسىزدىك مەرەكە­سىنىڭ 20 جىل­دىعى كولىك سالاسى قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ تولايىم تارتۋ­لارى­مەن ەرەكشەلەنبەك. ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىنە ءجۇ­يەلى تۇردە قان جۇگىرتىپ وتىر­عان كولىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىن ءتول مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاي وتى­رىپ, ەڭبەكتەرىنە تابىس تىلەيمىز. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.