كاسىبي گازەتشىنىڭ قىزمەتى – ءبىتىپ بولمايتىن تىرلىك. قازىر عانا ءبىر تاپسىرمانى ورىنداپ بولساڭ, كەلەسىسى كەزەك كۇتىپ تۇرادى. گازەت دەگەننىڭ ءوزى كۇندەلىكتى شىعاتىن دۇنيە بولعاندىقتان ونىڭ جۇمىسى قاۋىرت تا شاش-ەتەكتەن. ال ەندى ونى تارتىمدى قىلۋ, كورنەكتى ەتىپ جاساۋ, وقىرمان تالابىنان شىعۋ, سونداي-اق گازەت قۇرىلتايشىسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىنىڭ ۇدەسىندە بولۋ سەكىلدى تالاپتاردى ەسكەرسەك, شىعارماشىلىق جۇمىس دەيتىن جۋرناليستيكامىز بۇرىندارى اي اياعىندا ارپالىسىپ جاتاتىن ءوندىرىستەن اۋماي قالاتىن-دى.
سول قازانداي قايناپ جاتاتىن گازەت «ءوندىرىسىنىڭ» بەل ورتاسىندا جۇرگەن جاننىڭ ءبىرى – مارات اققۇل. ويتكەنى, «سق» مەن «ەگەمەندە» وتكەن بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءسوز ەتكەلى وتىرعان ول ءبىرى 37 جىل, ەكىنشىسى 38 جىل ءبىر ورىندا تاپجىلماي جۇمىس ىستەگەن اتاقتى جۋرناليست-جازۋشى, بەلگىلى ساتيريك اعامىز بالعابەك قىدىربەك ۇلى مەن زەينەت دەمالىسىنا شىققانشا اۋىلدان كەشە عانا كەلگەن كىشكەنتاي سارى قىزداي بولىپ ءجۇرگەن ءماشىڭكەشى اپايى شولپان تەكەەۆا سەكىلدى گازەتتىڭ ەڭبەك تورىسى. راس, 1968 جىلى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ءتيىپ-قاشىپ مال باققانىن, قۇرىلىس سالعانىن, ودان اسكەرگە بارعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. سودان بەرگى ءومىرىن مارات اققۇل بيىلعى جىلدىڭ سەگىزىنشى ايىنىڭ سەگىزىندە ەسىگىن اشاتىن الپىس جاستىڭ 37 جىلىن وسى «ەگەمەندە» وتكەرىپتى. امانشىلىق بولىپ, زەينەت جاسىنا دەيىن قىزمەتىن جالعاستىرسا, «ەگەمەندەگى» قىرىق جىلىم» دەپ اڭگىمە قوزعاسا جاراسىپ تۇرماق.
1984 جىلى بولۋى كەرەك, ءماكەڭ رەسپۋبليكالىق جوعارى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇستى. ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان باستاپ, ءاربىر سوزىنە دەيىن اڭگىمەگە اينالدىرۋدى ۇناتاتىن, سەكرەتارياتتاعى ءاز-اعام, ءابدى-ءازيز الدابەرگەنوۆ ەكەۋمىز ەندى وعان اۋىزشا, ءسوز جۇزىندە قىزمەت ىزدەپ الەك بولدىق. اۋپارتكومنىڭ نەمەسە وبكومنىڭ نۇسقاۋشىلىعى تاقياسىنا تار كەلەتىندەي, بىردەن تسك-نىڭ ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىن, سوسىن بارىپ حاتشىلىعىن قولاي كورىپ, قايراتكەرلەر قاتارىنا قوسىپ جىبەردىك. ءبارىن قولىمەن قويعانداي جاسايمىز دا, بىتپەي قالعانى سول سەكىلدى, ءماكەڭنىڭ الپىس جىلدىعىندا ۇزاق جىلدار «ەگەمەننىڭ» سەكرەتارياتىندا قاتار وتىرىپ, بىرگە جۇمىس ىستەگەن ارىپتەس دوسى رەتىندە ءابدى-ءازيز ەستەلىك جازاتىن بولدى. جەتپىس جىلدىعى مەنىڭ ەنشىمە ءتيىپ, بۇل اڭگىمەمىزدى ءماشىڭكەشى اپايلاردىڭ ءبىرى ەستىگەندە: «سول ادىرەم قالعىردىڭ جازاتىن قاي سيقى بار؟» دەپ ءبىراز كۇلدىرگەنى ەسكە تۇسەدى. تاعدىر ءشىركىننىڭ ماراتتىڭ الپىس جىلدىعىنا ءاز-اعامسىز جەتكىزگەنىن كورمەيمىسىز... سونىمەن جاڭاعى سۇراق مەنىڭ الدىما كەسە كولدەنەڭ تارتىلعانى, شىنىمەن-اق مارات تۋرالى جازاتىنداي قاي سيقى بار ەكەن؟
جالپى جۇمىسى قيىن, كۇردەلى رەسمي گازەتتە بالەنباي جىل قىزمەت ىستەۋ ىلۋدە بىرەۋدىڭ قولىنان كەلەتىن بولسا كەرەك. ال ماراتتىڭ تاپجىلماي «ەگەمەندە», ونىڭ ىشىندە وت پەن سۋدىڭ اراسىندا جۇرگەندەي بولاتىن سەكرەتارياتتا ىستەگەنىنە شيرەك عاسىر بولسا, جالپى گازەتتەگى ءوتىلى قانشا ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ناقتىسىن ايتقاندا, مارات ناعىز «سق» مەن «ەگەمەن» ءۇشىن جاراتىلعان جانداي. ءايتپەسە وسى «قاي سيقى بار» دەيتىن ءجىگىتىڭىزدى جارناما ءىسى جولعا قويىلىپ, ءتۇرلى فيرمالار ءوز ءماتىندەرىن وزدەرى قازاقشالاي باستاعاندا ءبىراز جەر اۋدارماشىلىق جۇمىسقا شاقىردى. جالاقىلارى دا بىزدەن ءتاۋىر ەدى. بارمادى, «ەگەمەندەي» ۇجىم قايدا بار دەيسىز», دەدى. ال رەداكتسيا ءۇشىن ورىسشاسىنىڭ ءوزى ءجۇردىم-باردىم ازىرلەنىپ كەلەتىن جارناما ماتىندەرىن ءبىر ىزبەن ءازىرلەۋ ماراتقا جۇكتەلگەنى ءتيىمدى بولدى. بۇرىندارى كەيدە جاتىق اۋدارىلماۋ سالدارىنان كەتىپ جاتاتىن وراشولاقتىق پەن ءدالسىزدىكتەرگە بايلانىستى داۋ-داماي تىيىلدى. ماكەڭنىڭ پارتيا مەكتەبىن بىتىرگەندە ءبىر تاپقانى ورىسشادان اۋدارۋدى جەتىك مەڭگەرگەنى ەدى.
بىربەتكەي تۋراشىلدىعى ءجونىنەن ءاز-اعام ەكەۋمىز ماراتتى ۇزاق جىلدار رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى بولعان مايدانگەر ماعزوم كوشەكوۆ پەن جاستاردىڭ جاقسى جاناشىرى بالعابەك قىدىربەك ۇلى اعاسىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا قوياتىنبىز. رەداكتسيا جۇمىسىندا سونداي قاسيەتتىڭ ايرىقشا قاجەت جەرلەرى بار, اسىرەسە سەكرەتارياتتا. بۇرىن «سق»-عا, كەيىن «ەگەمەنگە» شىققىسى كەلەتىندەر دە, ءبىر تانىستارىنىڭ ماتەريالىن تىقپالايتىندار دا از بولمايتىن. مۇنداي كەزدەردە: «جوسپاردا جوق دۇنيەنى ايتپاڭىز», دەپ قاراپ وتىراتىن ماراتتىڭ بىربەتكەيلىگى بولماسا, گازەتتىڭ بەرەكەسى كەتەر ەدى. كەيىن بىلسەك, مارات تۋعانىنان-اق سونداي ەكەن. اكەسى تىنىستان دا, اتاسى اققۇل دا تۋا ءبىتتى قيقار بولعان كورىنەدى. «مىناۋ قىزىل شاقام قىزىلداردىڭ ورتاقشىلى بولماي-اق قويسىن», دەپ قۇنداقتاۋلى تىنىستاندى كوللەكتيۆتەندىرۋدەن قۇتقارماق بولعان اققۇل شال ءبىراز تۋىستارىمەن بىرگە قىرعىزستانعا قاشسا: «ءاي, قازاق, قىرعىزدىڭ ءتىلىن مەنسىنبەۋشى ەدىڭ, ەندى مىنا تۇڭعىشىڭنىڭ ءتىلى قىرعىزشا شىقپاعاندا قايتەدى», دەگەن قىرعىزداردىڭ مازاعىنا شىداماي, شيرەك عاسىرداي ۇيرەنىسىپ كەتكەن قىرعىز اۋىلىنان ءبىر-اق ءتۇننىڭ ىشىندە ەكى جاسار ماراتىن كوتەرىپ, ماراتتىڭ جانە سونىڭ ارتىنان قازاقستاندا, قازىرگى قاراساي اۋدانىنىڭ جارمۇحامبەت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن بەس قارىنداسى مەن ءتورت ءىنىسىنىڭ اناسى كۇلايحاندى ەرتىپ, جونەلىپ بەرگەن ەكەن تىنىستان قازاق.
سول تىنىستان اقساقالدىڭ ماراتتىڭ ايتقانىنا كونبەي, استاناعا كوشىپ بارا جاتقان «ەگەمەننىڭ» قىزمەتكەرلەرىن شىعارىپ سالۋعا ءبىر اۆتوبۋس تۋعان-تۋىستارىن باستاپ كەلگەنى بار. بۇل وقيعانى ءبىزدىڭ جاس جىگىتتەر: «ماكەڭ اۋعان سوعىسىنا كەتىپ بارا جاتقانداي, بۇكىل اۋىلى شىعارىپ سالۋعا كەلىپتى عوي», دەسكەن. قاريانىڭ بۇل ارەكەتىن كوشىمىزدى باستاپ بارا جاتقان شەراعاڭ دۇرىس باعالادى. «ماراتتىڭ اكەسى سۇڭعىلا ەكەن, – دەگەن ەدى ول كىسى. – مىنا كوشتىڭ ەلدىڭ بۇگىنىنە عانا ەمەس, ەرتەڭگى تاعدىرىنا دا جاقسى اسەرى بولارىن ءتۇسىنىپ كەلگەن عوي. ءاي, تىنىستان قاريادان باسقا قازاقتار قايدا قالىپتى گازەتتى باعالاسا؟ مارات, اكەڭنىڭ كەلىسىن قىڭىرلىققا ەمەس, كورەگەندىككە بالاعانىڭ ءجون».
ماراتتىڭ جاقسى ماعىناسىنداعى قاعيداتشىلدىعى تۋرالى ايتقاندا ونىڭ, مەكتەپ قانا بىتىرگەن قاراپايىم اۋىل بالاسىنىڭ ءسىبىردىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى قالىڭ تايگانىڭ ىشىندە سوتتالعانداردى كۇزەتەتىن بولىمدە قىزمەت اتقارعانىن, اسكەردى اعا سەرجانت شەنىندە اياقتاعانىن اتاقتى ءفوتوتىلشى الاشىبايدان ەستىگەندە تاڭ قالعانبىز. ال ماكەڭ مەن الاعاڭ ەكەۋى جاقسى دوستار ەدى. پاتەردە بىرگە تۇرعان. الاعاڭ الدىمەن ونىڭ تازاشىلدىعى تۋرالى ايتقان. بىلاي قاراعاندا, قيتابان شارۋا بالاسى, ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى دا جەتىسىپ تۇرعان جوق, سونىسىنا قاراماي تازاشىل, بولمەنى ايناداي جارقىراتىپ ۇستايتىنى, كيىمدەرىن دە ءوزى جۋىپ, ۇتىكتەيتىنى جونىندە ادەمىلەپ اڭگىمەلەگەن. سول اڭگىمەنىڭ سوڭىندا ول ماراتتىڭ بولمەگە كەزدەيسوق كىرىپ كەتكەن شىبىندى قالاي اڭدىپ ءجۇرىپ «ۇستايتىنىن» قيمىلعا سالادى. الاعاڭ وڭ قولىن العا قاراي ءسال سوزىپ ءبىراز تۇرادى. «وسىلاي شىبىن ەكەۋى اڭدىسادى دەيسىڭ. سودان ءبىر كەزدە, ال ماكەڭ وتە مەرگەن, الاقانىمەن شىبىندى سارت ەتكىزەدى. ءبىر ءسات ۇنسىزدىك, ءبىر كەزدە شىبىن دىز-ز دەپ شولاق اتى جوق ساۋساقتىڭ اشىق جەرىنەن ۇشىپ كەتەدى», دەيدى دە شىبىن شىركىننىڭ قاي جەردەن ۇشا جونەلگەنىن كورسەتەدى. سودان ول ساۋساقتىڭ نەگە شولاق بولعانىن سۇرايمىز عوي. مانادان بەرى ءبارىمىزدى ءماز قىلىپ تۇرعان الاشىباي بايسالدى قالىپقا كوشىپ, ماكەڭنىڭ اسكەردەگى جەتىستىكتەرى جونىندە اڭگىمەلەگەن.
– ءسىز عوي ءۇش رەت ۋنيۆەرسيتەتكە دوكۋمەنت تاپسىردىڭىز, ساۋاتىڭىز ءبىراز بولسا دا تۇسە الماعان سوڭ ءاسكەرگە كەتتىڭىز. ءۇش جىل مورفلوتتا سلۋجيت ەتتىڭىز. سونداعى جەتكەنىڭىز ستارشينا ۆتوروي ستاتي, كىشى سەرجانت. ال ماكەڭ,.. – دەپ داۋسىن ءسال سوزعان الاعاڭ اڭگىمەسىن ءارى قاراي سالتاناتتى تۇرعىدا جالعاستىرادى. – ال ماكەڭ ەندى بولعاندا ستارشينا شەنىن العانداي ەكەن. قاراماعىنداعى جاس سولداتتىڭ اڭداۋسىزدا قارۋىن تارتىپ العان سوتتالعان قاراقشى قاشپاق بوپتى. ونىڭ جولىن ماكەڭنىڭ كەسۋىنە تۋرا كەلگەن. ساۋساعىنان جارالانعانىنا قاراماستان, قاراقشىنى ۇستاعان.
كەيىن وسى جونىندە «ەگەمەننىڭ» ءبىر قىزمەتكەرىنە ايتقانىندا ول: «تاۋەلسىزدىك الماعانىمىزدا مارات سياقتىلاردىڭ جولى بولعانداي ەكەن», دەگەنى. كىم ءبىلسىن, ماعان ولاي ەمەس سەكىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ورنىعۋى وسى مارات سياقتى ميلليونداعان قاراپايىم ادامداردىڭ ءوز ءىسىن مۇلتىكسىز, «بىربەتكەي تۋراشىلدىقپەن» ورىنداۋىنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك.
بىردە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورىسشا ماتىندەگى ءبىر ءسوزىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن تابا الماي, ءاز-اعاما بارعانمىن. كوبىمىز مۇنداي جاعدايدا ونىڭ كومەگىنە جۇگىنەتىنبىز. جۇمىسقا كەلە قويماعان ەكەن, بۇيىمتايىمدى ماراتقا ايتقانمىن. ءسال ويلانىپ وتىردى دا بىلتىرعى جىلعى جولداۋىنىڭ قاي تاراۋىنان قاراۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ءدال سولاي بولىپ شىقتى. كەي كەزدەرى مەنسىنبەي قارايتىن ماراتىما رازى بولعانىم سونداي, ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ كابينەتىمە شاقىرتىپ, ەلباسىنىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتار بويىنشا ايتقاندارى جونىندە پىكىرلەسكەنمىن. ابدەن راحاتتاندىم, ءوزىمدى بىلگىش سانايتىنىم بەكەر ەكەن. سودان مارات جونىندە جاڭاشا ءبىر پىكىر ءتۇيىپ جۇرگەنىمدە جارناما سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن ول قاتتى ناۋقاستاندى. ەكى-ءۇش رەت پىشاققا ءتۇستى. ءتۇرىن كورگەندە اياپ كەتتىم. شىنىمدى ايتايىن, كەتىپ قالار دەپ ەدىم. سوندا تىنىستان قارتتىڭ: «ونى العانشا, مەنى-اق ال», دەپ قۇدايعا جالبارىنعانى تۋرالى ەستىگەنمىن. قارتتىڭ نيەتى اق ەكەن, بىلتىر مارقۇمدى ماراتتىڭ ءوزى ارۋلاپ اتتاندىردى.
ماكەڭ مەن ءاز-اعام ەكەۋى ءۇيلەنبەي ۇزاق ءجۇردى. گازەتتەگى ەركەكتەر جاعى: «بۇل مارات قوقاڭداپ ءجۇرىپ قىزداردىڭ ءبارىن ۇركىتىپ ءبىتتى», دەپ ماكەڭدى, «ازەكەڭە بويى الاسا, ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي قىز تابىلا قويماس» دەپ ءازيزدى, ايەلدەر جاعى: «بۇل ءوزى ايەلدەرگە قالاي جاقىندايتىنىن بىلەر مە ەكەن», دەپ العاشقىسىن: «قىز بىتكەننىڭ ەشقايسىن مەنسىنبەۋشى ەدى, ەندى ايەلسىز قالادى», دەپ ەكىنشىسىن ءار ساققا جۇگىرتۋشى ەدى. ەكەۋى دە ءۇيلەندى. ناعىز ادال جار بولعان گۇليا ءابدى-ءازيز مارقۇمنىڭ قىزى مەن ۇلىن ءماپەلەپ وسىرۋدە. ال مارات اۋىرعاندا اقتوتىنىڭ جانىن قويارعا جەر تاپپاي شىرىلداعانىن كورگەندە ازاماتقا وسىنداي جاقسى جار تاپ بولعانىنا ءبارىمىز قۋانعان ەدىك.
ءاز-اعام ەكەۋمىز الدىمەن ماراتتىڭ كۇلكىسىن ءسوز ەتەتىنبىز. ءويتكەنى, بۇرىن ارا-تۇرا توي-تومالاق ۇستىندە كوڭىلدى بولىپ السا, كۇلىمسىرەپ جۇرەتىن. وسىندايدا ءابدى-ءازيز: «ماكەڭ ك ۇلىمدەپ قالىپتى عوي», دەيتىن نەمەسە «كۇلىمدەتىپ قويىپتى عوي» دەپ ازىلدەپ سويلەيتىن.
كەيىن بايقادىق, ماكەڭنىڭ بار كۇلكىسى دە, كوڭىل-كۇيى دە كوزىندە تۇرادى ەكەن. ال كوڭىلدى بولعاندا, كوزى ك ۇلىپ جۇرگەندە قولعا العان ءىسىن دوڭگەلەنتىپ اكەتەتىن. بۇرىنعى قورعاسىننىڭ كەزىندە جاساپ قويىلعان بەتتى بۇزۋ دەگەنىڭىز ءبىر ازاپ بولاتىن, سوندىقتان ماكەتكە دەگەن تالاپ كۇشتى ەدى. سەكرەتارياتتىڭ جىگىتتەرى ەڭ باستىسى ماكەتتى ارلەي بىلۋدە دەيتىن. عالىم تىنىباەۆ, ساعىنىش ساريەۆ, سوۆەت شيمانباەۆ, كەڭەس يۋسۋپوۆ, مىڭباي ىلەسوۆ اعالارى سەكىلدى, ءتىپتى ولاردان دا وتەتىندەي شەبەرلىكپەن ماكەت جاساي بىلەتىن, ونى قورعاي الاتىن مارات كومپيۋتەرلىك بەتتەۋ باستالعاندا دا سول شەبەرلىگىنەن تانباعان ەدى.
اقتوتىعا ۇيلەنگەن سوڭ جۇمىسقا ماراتتىڭ كوزى كوبىنە ك ۇلىپ كەلەتىن بولدى. ونداي كەزدى ءاز-اعام قالت جىبەرمەيدى: «بۇگىن ماكەڭە تاڭعى شايدى اقتوتىنىڭ ءوزى قۇيىپ بەرىپتى», دەيتىن. ءتىپتى وزىنە دە: «اقتوتى كوزىڭىزدى كۇلدىرىپ جىبەرۋدىڭ جولىن تاۋىپتى عوي», دەپ قالجىڭدايتىن. ايەلى ءوزى مەن ماراتتىڭ عانا ەمەس, تىنىستان اتاسى مەن كۇلايحان ەنەسىنىڭ دە بار جاقسى قاسيەتتەرىن جيناقتاعان ەكى ۇل تاۋىپ بەرگەندە ماكەڭنىڭ كوزىندەگى كۇلكىگە بۇكىل «ەگەمەن» قۋانىپ ەدىك.
ۇزاق ۋاقىت سىرقاتتانعانى, اۋىلىن ۇنەمى ساعىنىپ تۇرۋىنا, الماتىعا كەتىپ بارا جاتقانداردىڭ بارىنە: «ەلگە سالەم ايتا بارىڭدار» دەۋىنە سەبەپشى بولعان اكەسىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنى بولماسا, ونىڭ كوزىنەن كۇلكى كەتپەۋىن بارشا تۋعان-تۋىستارى قالايتىنداي بولىپ كورىنەدى. ءىنى-قارىنداستارىنىڭ ءۇش-تورتەۋى اعالارىنىڭ ارتىن الىپ, استاناعا كەلدى, قالانىڭ كوركەيە تۇسۋىنە ۇلەس قوسۋدا. ۇلكەن ۇلى قانات «قازاقتەلەكومدا» قىزمەت اتقارادى. ول قىزمەتكە تۇرعاندا حابارلاسقان ءابدى-ءازيز: «ماكەڭنىڭ ۇلكەنى ادامزاتتى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىراتىن بولىپتى», دەپ ءماز بولعان. كەلىنى دينارا – زاڭگەر. ال كىشىسى الماتتىڭ «قازاەروناۆيگاتسيادا» مەنەدجەرلىك قىزمەتتە جۇرگەنىن بىلگەندە مارقۇم ءابدى-ءازيز: «ماكەڭنىڭ كىشىسى ادامزاتتى ءبىر-بىرىمەن قاتىناستىراتىن بولىپتى», دەپ شاتتاناتىن ەدى-اۋ دەپ ويلايمىن. نەمەرەسى نازەركە باستاعان كەلەسى بۋىن ۇرپاعى دا ادامزات بالاسى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىنە سەنىم مول.
ەڭ باستىسى, ماكەڭنىڭ كوزىنەن كۇلكى كەتپەسىن دەيىك.
ەرجۇمان سمايىل, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.