ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي: «تابيعاتقا قارسى كەلمەۋ كەرەك»

ۇكىمەت

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى

قاتارىنان ەكى جىل بويى قىلبۇراۋعا سالعان قۇرعاقشى­لىقتى قوستانايلىق ديقاندار ۇمىتا قويعان جوق. الايدا وتكەن جىلى ەگىنىن قوستاناي اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكيدىڭ ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن ەككەندەر جەرگە قاراپ قالمادى. گەكتارىنان 8 تسەنتنەردەن بيداي جينادى. ال بيىل ءساۋىر ايىندا رەسپۋبليكالىق «شاپاعات» ونەرتاپقىشتار بايقاۋىندا ۆالەنتين ءيۆانوۆيچتىڭ پايدالانىپ ءارى جىل سايىن جەتىلدىرىپ وتىرعان نولدىك تەحنولوگياسى ءبىرىنشى جۇلدەنى يەلەندى. عالىم-اگرونوممەن ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز اڭگىمەلەسكەن ەدى. – ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ءوز ءتا­جىريبەڭىزدەن ابدەن وتكەن, كۇ­مانسىز ونەرتابىسىڭىز ەلىمىزدەگى ونەرتاپقىشتار باي­قاۋىن­دا جو­عارى باعالاندى. بۇل كوپ جىلعى ەڭبەگىڭىزدىڭ جەمىسى عوي؟ – ءيا, جەر وڭدەۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى تۋرالى ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتتەن ءتورت پاتەنت العانمىن. ولاردىڭ باعا­لا­عانىنا ريزامىن. مەن بۇل ەڭ­بەگىم­نىڭ وسى جۇلدە ارقىلى ەلىمىزدە ناسيحاتتالا­تىنىنا قۋان­دىم. بۇل تەحنولوگيا قازىر الەم­دەگى استىق دەرجا­ۆالارىنىڭ ءبىرى كانادا جانە ارگەنتينا, اۆستراليا عالىمدارى مەن اۋىلشا­رۋا­شىلىق تاۋار ءون­دىرۋ­شىلەرى تارا­پى­نان مويىن­دال­­عان. الەمدىك ستان­دارتقا ساي كەلەدى. قا­زاق­ستان­دىق تەحنولوگيا تۋرا­لى مە­نىڭ ەڭ­بەكتەرىم اۆستراليا مەن كانادادا اعىلشىن تىلىندە باسىلىپ شىقتى. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى, (مۇ­نى عالىمدار مەن ديقاندار تىكەلەي سەبۋ, نولدىك تەحنولوگيا, رەسۋرس ساقتاۋ دەپ ءارتۇرلى اتاپ ءجۇر) بۇل كوپ جىلعى تىنباي ءجۇر­گىزىلگەن تاجىريبە مەن ەڭبەكتىڭ جە­مىسى ەكەنى راس. مەن 60-شى جىل­داردىڭ ورتا­سىن­دا نا­ۋىر­زىم اۋ­دانىنىڭ «راز­دولنىي» كەڭشا­رى­نا جاس اگرونوم بولىپ كەلگەننەن باستاپ وسى تەحنو­لوگيانىڭ كەرەكتىگىن ويلاي باستا­عان­مىن. ءتىپتى ميچۋرين اتىن­داعى جەمىس-جيدەك ينس­تيتۋتىن بىتىرەر كەزدە قورعا­عان ديپلوم جۇمىسىم­نىڭ تاقى­رى­بى دا وسى تەحنولوگيادان الىس كەتكەن جوق. ونى سول كەزدەگى عالىم-ۇستاز­دارىم جوعارى با­عا­لا­عان ەدى. بۇگىنگە دەيىن 150-دەن اسا ماقالا جا­زىپپىن, ەكى كىتاپتى وسى سالاعا ارنادىم. – جەر وڭدەۋدىڭ جا­ڭا ءتاسىلىنىڭ نەگىزىن ناۋىر­زىم دالاسىندا ءجۇر­گەن­­دە قالاعان­مىن دەڭىز. – ءيا, ول كەزدە جاس اگرونوم ەدىم. بۇل تەحنولوگيا بويىنشا جەردى اۋدارىپ جىرتپاي, ىرەپ, تىرناپ قانا ءدان سەبۋدى باستادىم. جەردى ىرەپ جىرتاتىن قۇرال­دى قول­داندىق. گاپ وسىن­دا. سون­­­دا قاتار جاتقان «بۋ­رەۆەستنيك» دەگەن اتاق­تى كەڭشار بولدى. ونىڭ  سوتسياليستىك ەڭ­بەك ەرى اتان­عان نيكولاي كوز­لوۆ دەگەن ديرەك­تورى بولدى. ءبىز وسى تەح­­نو­لوگيانىڭ ارقا­سىن­دا «بۋ­­رەۆەس­ت­نيككە» قارا­عان­دا اس­تىق­تى 1,5 ەسە كوپ جي­نادىق. نيكولاي گريگورەۆيچ سونداي جاق­­سى ۇيىمداستى­رۋ­شى ەدى. ەكى شارۋاشىلىق تا ناۋىرزىمنىڭ شولەيت دالاسىندا جاتىر, ال نەگە كور­سەتكىش ەكى ءتۇرلى دەگەن ماسەلە ول كىسىنى دەرەۋ وي­لانتتى. ول ءبىزدىڭ شارۋاشى­لىققا ءجيى كەلەتىن بولدى, جاي­قا­لىپ تۇر­عان ەگىستى ارالايدى. اقى­رىندا مەنى «بۋرەۆەستنيككە» باس اگرونوم ەتىپ شاقىردى. سول شارۋاشىلىقتا جاڭا تەحنو­لو­گيا­نى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇستىم. ودان شارۋاشىلىق دي­رەكتورى, وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسى­نىڭ باستىعى, وبلىس­تىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, تاۋەل­سىزدىك كەلگەننەن كەيىن اۋىل شارۋا­شىلىعى مي­نيسترىنە دەيىن ءوستىم. بىراق مەن ەگىس دالاسىنا قايتا ورالدىم, ءسوي­تىپ جاڭا تەحنولو­گيانى اياعى­نا دەيىن جەتكىزدىم. – بيىل جاڭبىرلى بولىپ تۇر. ديقانداردىڭ ارقاسىن كەڭ­گە سال­عان جايى بار. ال قۇر­عاق­شىلىق بولعان جىل­دارى ءسىزدى ىزدەيتىندەر كوپ, ءوزىڭىز دە ديقان­دار الدىنا كوپ شىعاسىز. – ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەح­نولوگيانى تەك قۇرعاقشىلىق نە­مەسە قۋاڭشىلىق جىلدارى عا­نا كەرەك دەگەندەر ءتۇبىرلى قاتەلە­سە­دى. راس, بۇل تەحنولوگيامەن جۇ­مىس ىستەگەندە جاڭبىر از جاۋعان جىل­دارى تۇگەل قۋاڭشىلىق بو­لىپ, كوك­تەن تامشى تامباعان ۋاقىتتىڭ ءوزىن­­دە ديقان قامباسى قۇر بولماي­دى. وعان قوستاناي وب­لىسىنداعى سوڭعى جىلدارعى كورسەتكىشتەر كۋا. مىسالى, 2009-2010 جىلدارى قا­تا­رىنان ەكى جىل توبىل-تورعاي ءوڭى­رىن­دە جاڭ­بىر جاۋمادى. وسى تەح­نو­لوگيانى پايدالاناتىن­دار­دىڭ اتى­زىندا گەكتار اينالىمى 8 تسەنتنەردەن كەمىگەن جوق. قۇرعاقشىلىق ءبىزدىڭ قا­زاق­ستان جەرىندە ءجيى بولاتىن قۇ­بىل­ىس. تاجىريبەگە سۇيەنسەك, ءار ون جىلدىڭ ءۇش جىلى قۇرعاق, ءۇش جىلى قۋاڭ, ءتورت جىلى جاڭ­بىرلى بولادى ەكەن. الەمدىك تاجىريبە بويىنشا, جىلىنا 350 مم-دەن از ىلعال تۇسكەن جەر قۋاڭ, ءشول بولىپ سانالادى. قازاق­ستان­نىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ بارلىعى دا شولەيت ايماق­قا جاتادى. بىراق ىلعال ساقتاۋ تەحنولو­گيا­سى ءۇشىن اڭگىمە جىلدىڭ جاڭ­بىر­لى, جاڭبىرسىز بولۋىندا ەمەس. اڭگىمە تو­پىراقتى قالاي وڭدەۋدە. جەر-انا­نىڭ نەگە قۇنارى كەتتى, نەگە توپىراق ازدى؟ لومونوسوۆ سياقتى عالىمدار توپىراقتىڭ قۇر­عاق جى­نىستا پايدا بولعانىن ايتا­دى. ال­دىمەن مۇحيتتا پايدا بول­عان وسىمدىكتىڭ ساباعى مەن جا­پى­راق, تامىر قالدىقتارى ارقىلى توپى­راق پايدا بولىپ, ول مىڭ­داعان جىلدار بويى قالىڭ­داپ, قۇنار­لا­نا بەردى. وسىمدىك قالدىق­تارىن­سىز توپىراق تا بولماس ەدى. تابي­عاتتا اينالىم پايدا بولدى. ءوسىم­دىك ميكروورگانيزمدەرمەن, باسقا دا ءتىرى ورگانيزمدەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ ار­قىلى ءومىر سۇرەتىن بولدى. سون­دىق­تان وسىمدىك وسەتىن, جاندىكتەر قو­رەكتەنەتىن ءتىرى ەكو­جۇيە قالىپ­تاس­تى. وسىمدىك توپى­راق­تاعى ءجان­دىك­تەردى, ال جاندىكتەر وسىمدىكتى قورەك­تەن­دىرەدى. كومىر­قىش­قىل گازى وسىمدىك ورگانيزمىن تۇزسە, وتتەگى جەر بەتىندەگى ءومىر­دىڭ پايدا بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇكىل الەم تابيعاتتىڭ وسى ءوزارا ارەكە­تىنە بايلانعان. – سوندا ءسىزدىڭ توپىراقتى وڭدەۋدىڭ وسى كەزگە دەيىن قول­دانىپ كەلە جات­قان ءداستۇرلى ءتاسىلى دۇرىس ەمەس دەگىڭىز كەلە مە؟ – ءدال سولاي. ادام سوقانى ويلاپ تاپقالى جەردىڭ قىرتىسىن اۋدارىپ, توپىراقتىڭ قۇنارىن قۇر­­تۋ­مەن كەلەدى. قازاقستاندا تىڭ كوتەرىلگەلى 50 جىل ىشىندە توپى­راق­تاعى ورگا­ني­كالىق زات­تاردىڭ 30 پايىزىن جويىپ جىبەردىك. توپى­راقتا 7-8 پايىز ورگانيكالىق زاتتار بولادى, قازىر ونىڭ مولشەرى 4-5 پايىزدان اسپايدى. جەردىڭ بەتىندەگى 1 سانتيمەتر قاراشىلىك قا­لىپ­تاسۋى ءۇشىن جارتى عاسىر ۋاقىت كەرەك. ول قالاي پايدا بولادى؟ ءوسىم­دىكتىڭ ساباعى, جاپىراعى, تامى­رى ورنىن­دا قا­لىپ, ءشىرىپ, جەر استىنداعى ءتۇرلى ميكروورگانيزمدەرمەن ءوزارا ارە­كەت­تەسكەندە قا­لىپ­تاسادى. ءبىز ادام­دار سوقامەن توپىراقتى بىرنەشە سانتيمەتر تەرەڭدىكتە اۋدارىپ تاستاعاندا, ونداعى ءتىرى ور­گا­نيزم­نىڭ بارلىعى دا جەلگە, كۇنگە ءتيىپ جويىلىپ كەتەدى. سوقانى ادامزات وركەنيەتى­نىڭ كورىنىسى دەپ قابىل­دادىق. ال 1850 جىلى چارلز دارۆين: «ادام سوقانى ويلاپ تاپتى, بىراق توپىراقتى سوقا قوپسىتا ما, قۇرت-قۇمىرسقا قوپسىتا ما, ونى ءالى ءومىر كورسەتەر» دەگەن ەكەن. سول ءدارۆيننىڭ ايتقانى دۇرىس. ادامزات جەر قىرتىسىن دۇرىس پايدا­لان­باعاندىقتان دا ول ازىپ بارادى. – ءسىزدىڭ تەحنولوگيا بويىن­شا توپىراقتى قالاي قوپسىتۋ كەرەك؟ – مەن ىلعال ساقتاۋ تەحنولو­گيا­سىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سو­قانىڭ ءبىر تىسىندەي عانا, ءوزى جۇقا, تۇم­سى­عى ۇشكىر قۇرال ويلاپ تاپتىم. ول سوشنيك دەپ اتالادى. وسى قۇرالدى تۇقىمسەپكىشكە تىركەپ, جەردى تە­رەڭ­دىگىن دە, ەنىن دە 2 سانتيمەتردەن اسپايتىن ەتىپ, ىرەپ سىزىپ, وعان ءدان تاستاپ وتىرادى. سوندا توپى­راقتىڭ ۋىز قالپى بۇزىلماي, ەرتەڭ وسەتىن بيدايعا, نە باسقا وسىمدىككە كەرەكتى قورەكتىڭ بارلىعى ساقتا­لا­دى. سوشنيكتەردى رەسەيدىڭ چەليابى, ومبى زاۋىت­تارىندا ىستەتىپ الا­مىز. ءبىزدىڭ وب­لىستا دا وندىرۋگە بولار ەدى, بىراق چەليابىدەگىدەي ءتوزىمدى تەمىر جوق. – وسى ارادا نولدىك تەحنولو­گيانىڭ ەرەجەسىن دە ايتا كەتسەڭىز. – بىرىنشىدەن, استىقتى جينا­عان­دا ونىڭ ساباعىن مايدالاپ, قي­قىم­داپ تۋراپ, شاشىپ كەتۋ كەرەك. شەت ەلدەن الىنعان وزىق ۇلگى­دەگى كوم­بايندار مۇنى جاسايدى. ەكىنشىدەن, تو­پىراق­تىڭ بەتىندە سابان, وسىمدىك قالدىعى سياقتى «جابۋ» قالۋى ءۇشىن, استىق جيناۋ ناۋقانى­نان كەيىن توپىراق ەشقانداي مەحاني­كا­لىق قۇرالمەن وڭدەلمەۋى ءتيىس. ءۇشىن­­­شىدەن, كوكتەم­دە ەگىن ەگەردىڭ ال­دىندا گەربيتسيدپەن, گليفوساتپەن اتىزداعى ارام ءشوپ وتالىپ تاستا­لا­دى. تورتىنشىدەن, ءدان­دى توپىراق­تىڭ مەحانيكالىق قۇ­رامىنا بايلا­نىستى جەردى قوپسىتپاي, ىرەپ ءتىلىپ وتىرىپ ەگەدى. – نولدىك تەحنولوگيا تەك ءداندى داقىلدار, ياعني بيداي وندىرۋگە عانا نەگىزدەلگەن بە؟ وڭتۇستىك ءوڭىر­لەردە ءداندى دا­قىل­دارمەن قا­تار باقشا دا بار عوي؟ – داقىلدىڭ قاي ءتۇرى بولسىن, كارتوپتى, كوكونىستى وسى نولدىك تەحنولوگيامەن ەگۋگە بولادى. ال وڭتۇستىك اۋدانداردا بۇل تەحنولوگيا وتە جاقسى ناتيجە بەرەدى. اق­توبە, باتىس قازاقستان وبلىس­تا­رىن­دا بۇل ءتاسىل پايدا­لانىلادى. – ديقاندارعا بۇرىنعى سوقا­مەن جىرتىپ, كۇزدىگۇنى ءسۇ­دىگەر كوتەرەتىن ءداس­تۇر­لى جەر وڭدەۋدەن ءسىزدىڭ ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگيا­ڭىزدىڭ باستى ار­تىق­­شىلىقتا­رى نە دەپ ايتار ەدىڭىز؟ – قايتالاپ ايتايىن, ەڭ باستى ايىرماشىلىق توپىراقتىڭ قۇنا­رىن وزىندە قالدىرۋ بولماق. بۇ­رىن ديقاندار مەن ماماندار اراسىندا مىناداي تۇسىنىك بار ەدى. جەردەن قانشا مول ءونىم الساڭ, جەر سونشا ازادى, وعان ۇستەمە مي­نەرالدى تى­ڭايت­قىشتار بەرۋ كەرەك. ال ىلعال ساقتاۋ تەحنو­لوگيا­سىمەن جەردى ءوڭ­دەگەندە جىل بويى توپىراق وسىمدىك قالدىق­تارىمەن جابۋلى جاتادى. ول قالدىقتار­دىڭ بارلىعى دا جاۋىن-شاشىن جانە ميكروورگانيزمدەر ارە­­كەتى­مەن قاراشىلىككە اي­نا­لىپ, توپى­راق­تى ورگانيكالىق زاتتارمەن با­يى­تا تۇسەدى. قىسقاسىن ايتقاندا, دايىن تىڭايتقىشقا اي­نالادى. استىق ءونىپ شىققان جەردەگى توپى­راق قۇنارى قايتادان ورنىنا كەلەدى. سوندا مىناداي تۇسىنىك شىعا­دى. كۇزدە بىتىك استىق ورعان سا­يىن, توپىراق ازبايدى, قايتا قۇ­نار­لى بولا تۇسەدى. ويتكەنى جاقسى وسكەن استىقتىڭ توپىراقتا قالا­تىن سا­باعى مەن جاپىراعى, تامى­رى دا مىقتى, توپىراق بۇرىن­عى­داي ازۋ­دىڭ ور­نىنا ورگانيكالىق زاتتارمەن مولىعا تۇسەدى. مەن تىن­باي ايتىپ جۇرگەن ىلعال ساق­تاۋ نەمەسە نولدىك تەحنولو­گيانىڭ بار سىرى وسى عانا. بۇل تەحنولوگيانىڭ باستى ار­تىق­شىلىعى–حيميالىق تىڭايت­قىش­تاردى كەرەك ەتپەيمىز. سون­دىقتان توپىراق حيميامەن لاستان­بايدى. ال ونداي جەرگە ەككەن بيدايدىڭ ساپاسى دا جوعارى. ءبىز­دىڭ وندىرگەن بيدايى­مىز حالىق­ارالىق كورمەلەردە ەكو­لو­گيالىق تازالىعىمەن, ساپاسىمەن جوعارى باعالانىپ ءجۇر. – ءوزىڭىزدىڭ وسى ءتاسىلدى قول­دان­عانىڭىزعا ون بەس جىلدان اسىپ بارادى. ناقتى ناتيجە, تابى­سىڭىز قانداي؟ – ون بەس جىلدا ونىمدىلىك ەكى ەسە ارتتى. مىسالى, بۇرىن بيداي­دى گەكتارىنا 12 تسەنتنەردەن ال­ساق, قازىر 25-26 تسەنتنەردەن قايى­رامىز. وبلىستا 500 مىڭ گەكتارداي جەر وسى نولدىك تەحنولوگيامەن وڭدەلەدى. – ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ءسىزدىڭ وسىنداي تابىسىڭىزدى كورىپ وتى­رىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تا-­ ۋا­­رىن وندىرۋشىلەر جاڭا تەح­نولو­گيا­نى ەنگىزۋگە نەگە شابان قيمىلدايدى؟ – ستەرەوتيپ! تاپتاۋرىن قا­لىپ­­تان مالتىعىپ شىعا الماي­مىز. ادام­نىڭ ويلاۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ وتە قيىن نارسە. اسىرەسە عالىم­دار­دىڭ اراسىندا مەنىڭ جاقتاستارىم شامالى دەپ ويلاي­مىن. ويتكەنى ولار ىلعال ساقتاۋ تەحنولو­گياسى­نىڭ پايداسىن اۋىز­بەن ايتىپ-اق بەرەدى, بىراق ىسكە كەل­گەندە ءۇنسىز قالادى. شارۋا ادام­دار نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇ­رىس ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ولار­دىڭ الدىندا لەكتسيا وقىعانىمدا مەنى مىنبەردەن ءۇش ساعات بويى جىبەرمەي, سۇراقتار قويادى. اتتەڭ ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قولىندا قارجى جوق, بۇعان قۇرىل­تاي­شى­لاردىڭ, استىق وندىرۋمەن اينا­لى­سىپ جۇرگەن ءىرى كاسىپكەر­لەردىڭ كوزىن جەتكىزۋ كەرەك. وبلىس­تا مەنەن ۇيرەنىپ, جەر وڭدەۋدى تۇ­تاس­تاي وسى تەحنولوگياعا كوشىرگەن شارۋاشىلىقتار بار. مىسالى, «ديەۆ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ولەگ دانيلەنكو ازداعان جىلدار بۇ­رىن قاراپايىم عانا فەرمەر ەدى. قازىر 60 مىڭ گەكتار جەرىنىڭ بار­لىعىن وسى تاسىلمەن وڭدەپ بيداي وندىرەدى. وسى شارۋاشىلىقتىڭ وندىرگەن ۇنى نيۋ-يوركتە وتكەن كورمەدە ءبىرىنشى ورىن الدى. ول قازىر وبلىس­تاعى ەڭ باي ادامدار­دىڭ ءبىرى. بيۋد­جەتتىڭ قارجىسىن, حالىقتىڭ قازى­نا­سىن ۇرلاپ ەمەس, ءوز ادال ەڭبەگ­مەن بايىعان ادام. شارۋاشىلىق باي بولعان سوڭ, سول جەردە تۇرىپ جاتقان ەڭبەك ادامدارىنىڭ دا جاعدايى جامان بولمايدى. وسى تەحنولوگياعا نيەتى قۇلاعاننىڭ ءبىرى قازاقستان­نىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ. ونىڭ باسقارىپ وتىرعان «كاركەن» شا­رۋاشىلىعىندا دا وسى ىل­عال جابۋ تەحنولوگياسى تۇگەل دەرلىك يگەرىلدى. باسقا جۇرتقا وسى جىگىتتەر­دىڭ ەڭبەگى ۇلگى بولۋعا ءتيىس. – ەكولو­گيا­لىق ماسەلە­لەر وتكىرلەنىپ تۇرعان مىنا زاماندا بۇل وتە قۇپتارلىق ءىس ەكەن. – بارلىق مەملەكەتتەردە تا­بيعي رەسۋرس قورعالادى. ال توپى­راق – باستى تابيعي بايلىق بولىپ سانا­لادى. بارلىعى دا توپى­راق­تان ونە­دى. كوپتەگەن ەلدەر ونىڭ قۇنا­رىن ساقتاۋدى زاڭمەن بەكىتىپ وتىر. مى­سالى, گەرمانيادا, اۆستراليادا فەرمەر توپىراقتى از­دىرىپ جىبەرسە, ول زاڭ شەڭ­بەرىندە ۇلكەن كولەم­دە ايىپپۇل تولەيدى نەمەسە ودان جەر ۋچاسكەسى قاي­تا­رىلىپ الى­نادى. بىرقاتار ەلدەردە توپى­راقتى ساقتاۋ قىز­مەتى پايدا بولدى, ونى مەملەكەت باقىلاپ وتىرادى. ەگەر توپىراق ءتيىستى تەحنولوگياعا ساي كۇتىل­مە­سە, ونىڭ بەتى قاراشى­لىكتى قام­تا­ماسىز ەتىپ, قۇنارىن ارتتى­را­تىن وسىمدىك قالدىقتارى­مەن جا­بىل­ما­سا, وندا فەرمەرگە ايىپپۇل سالىنادى, توپىراق جاق­سى كۇ­تىلسە ولاردىڭ سۇراعان سۋبسي­ديا­سىن بەرەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە «جەر تۋرالى» زاڭنىڭ 93-بابىندا جەر ۋچاس­كە­سىنىڭ كۇ­تىلۋ كەرەكتىگى, جەردى جالعا العان ادام ونى كۇت­پەسە كەرى الىپ قويۋ جونىندە ايتى­لا­دى. بىراق بۇل باپ جۇمىس ىستەپ وتىرعان جوق. سون­دىقتان توپى­راق­تى ساقتاۋ تۋ­رالى ارنايى زاڭ كەرەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي.