دوڭگەلەنگەن دۇنيە-اي...

1 – مىنا كۇننىڭ ازىناۋىن-اي!.. – دەپ كىردى سوۆەتحان وزىمەن بىرگە دالادان ەرە كەلگەن ءبىر قۇشاق سۋىقتى ساۋ ەتكىزىپ بوساعادان وتكىزە بەرىپ. قونىشى قا­يىرىلعان, مۇز قاتقان سارى پيماسىن ءبىر-بىرىنە قاققىشتاپ جاتىپ, تورگى ۇيدەن بەرى قاراي سىعالاعان, جۇزىندە: «بۇل كىم؟» – دەگەن اۋەستىك تابى بار التى-جەتى جاسار ۇلعا: «ءاي, بالاقاي, ءحالىڭ قالاي-ەي؟ اسسالاۋ قايدا؟» دەدى كوڭىل­دى ۇنمەن. ساۋساعى سيا-سيا بالانىڭ سوندا عانا ەسىنە تۇسسە كەرەك, قولىنداعى قالامسا­بىن تاستاي سالىپ, بوساعادان بەرى وزىپ, سىرت كيىمىن شەشىپ جاتقان قوڭقاق مۇرىندى قارا كىسىگە: «سالاۋماليكىم!» دەپ قوس قولىن ۇسىندى. «ۋاي, مالادەس, مىنە, جىگىت!» دەدى اناۋ ەڭكەيىپ سۇيكىمدى كىشكەنتاي اسەتتىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ جاتىپ. اۋزىنان اششى سۋدىڭ ءيىسى بۇرق ەتە قالسا كەرەك, بالا بەتىن تىر­جيتتى. وعان ءمان بەرگەن سوۆەتحان جوق. – ءيا, دەن ساۋ, مال-جان امان با؟ – دەپ داڭعىرلاپ اس ۇيدەگى ەرتەڭگى شايىن ءىشىپ وتىرعان ءۇي يەلەرى جۇباندىق پەن گۇلسىم­گە امانداسا كىردى. – جاقسى, كەل تورگە شىق. تاڭ اتپاي مىنا قىستىڭ كوزى قىراۋدا نەعىپ ءجۇرسىڭ؟ – دەدى وتاعاسى وزىنە ىلىك-شاتىسى بار الىس اعا­يىن بولىپ كەلەتىن سوۆەتحاننىڭ سالەمىن العان سوڭ. – ۋاي, سول وكىمەتتىڭ جۇمىسى دا باياعى, – دەدى تورگە شىعىپ جايعاس­قان ول. – ءىنىڭنىڭ ۋشەتشيك بولعا­نىن بىلەسىز. سودان بەرى ۇيدە وتىر­مايتىن بولدىق قوي, – دەدى الدىنا كەلگەن ىستىق شايدى قولىنا الىپ. – ءبىرىنشى فەرمادان انا جولى ءجۇز تسەنتنەر ءشوپ سۇراتقامىز. بىكىباي قىس­­تاۋىن­داعى مالعا دەپ. سونىڭ جۇ­مىسىمەن كەتىپ بارا جاتقانىم عوي اق قار, كوك مۇزدا. سوسىن وزدەرىڭنىڭ امان­دىق­­تا­رىڭ­دى بىلەيىن دەپ بۇرىلعان بەتىم وسى. جىلىنىپ, كوڭىلىن دەمدەگەن سوۆەتحان ەجەلدەن ادامنىڭ ىڭعايىن تاپقىش, ەركىن مىنەزىنە سالىپ, گۇلسىم جەڭگەسىن ماقتاۋعا كوشتى دەيسىڭ. اڭگىمەسىن ايتىپ وتىرىپ, «جەڭگەي, سو جولعى پىسىرگەن توقاشىڭ-اي!», «سو جولعى تۇزدالعان قيارىڭنىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى-اۋ, كەتپەيدى!» دەپ قويادى جۇتقىنشاعىن بۇلت-بۇلت ەتكىزىپ. جىلى جەرگە كىرگەسىن بە, اياز سورعان ءجۇزى قىزىلكۇرەڭدەنىپ, قوڭقاق مۇرنىنىڭ ءۇستى بىرتيىپ, قوشقىل تارتا باستاعان. جۇباندىقتىڭ كوپ سويلەمەيتىن, ءبىر­توعا مىنەزىن بىلەتىن ول ەندى كەڭشار ما­لى­نىڭ اقىرىپ تۇرعان بيىلعى مىنا قىستان كۇيلى شىعۋ-شىقپاۋىن, قيانداعى قىس­تاۋ­لاردىڭ شارۋاسىنىڭ جاي-كۇيىن ءسوز ەتىپ ءبىراز وتىردى. «وزىڭە, قوراڭداعى اناۋ قول­داعى مالىڭا ون تسەنتنەر ءشوپ ءتۇسىرىپ بەرەيىن», دەدى ءبىر ۋاقىتتا ىستىق شايىن ۇرت­تاپ قويىپ. جۇباندىق ەكەۋىنىڭ الىس تا بول­سا تۋىس-جەكجات ەكەنىن, قازىر اعا-باۋىر­سىز كۇن كورۋ قيىندىعىن, ءوزى قۇدايعا شۇكىر, ۋچەتچيك بولعالى بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن, ايتەۋىر كوشتەن قالماي تىرشىلىك ەتىپ جات­قانىن ايتىپ, ءبىراز جەرگە باردى. – جەڭگەي, – دەگەن سودان سوڭ كوزى مولتەڭدەپ. – ا, جەڭگەي... ءبىر ءجۇز گرامىڭ بولسا, سەپ بولاتىن ەدى مىنا جامان قاي­نىڭا... سوناۋ ءبىرىنشى فەرماعا جەتكەنشە قاي زامان. وكىمەتتىڭ مالى دەپ ءجۇرىپ ءۇسىپ ءولىپ قالمايىق دەگەنىم عوي... جۇباندىق ۇندەمەدى. سوۆەتحاننىڭ سىرىن بىلەتىن گۇلسىم ەرىكسىز ك ۇلىپ جىبەردى. ونى پايدالانىپ اناۋ دا ءار نارسەنى ءبىر ايتىپ, باستىرمالاتىپ قويار ەمەس. «پاي, پاي, جەڭگەي, وسى كوڭىلىڭ-اي, كوڭىلىڭ!..» ابىر-دابىر داۋىس پەن كۇلكىگە ەلەڭ­دەدى مە, ءبىر قولىندا سۋرەت سالاتىن ءداپ­تەرى, ءبىر قولىندا قالامسابى بار اسەت اسۇيگە كىرىپ, ۇستەلدىڭ باسىنا كەلىپ وتىر­دى. شەشەسى وعان شاي قۇيىپ جاتقاندا سوۆەتحان: «ە, مىنە, ازامات بوپتى اسەت تە. مىناۋىڭ نە؟ سۋرەت پە؟ كانە, اكەلشى, كورەيىن», – دەپ كىشكەنتاي ۇلدىڭ داپتەرىن الىپ قاراي باستادى. – ءپالى! مىنا ۇل دايىن تۇرعان حۋدوجنيك قوي, ا؟.. جۇباندىق اعا, جەڭگەي!.. مىناسى كادۋەسكى سۇگىرەت. ءيا سۇگىرەت! – دەدى بالانىڭ ونەرىنە قايران قالىپ. – ە, ول سۋرەت سالعاندى جاقسى كورەدى ءوزى. قولى سيا-سيا بولىپ كۇن ۇزاق تۇق­شىڭداپ جاتقانى, – دەدى گۇلسىم ۇلىنىڭ باسىنان سيپاپ. – بۇنىسى بەر جاعى. تاعى ءبىر داپتەرى بار, اكەپ كورسەتشى اعاڭا, اسەتجان, – دەدى جۇباندىق ۇلىنا. – كوك سيامەن سالىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ دۇكەندە شاريك قالامنان باسقا تۇك جوق. قالادان بوياۋ قارىنداش الدىرۋ كەرەك ەدى. ءبىر ىڭعايى كەلمەي ءجۇر, – دەدى ۇلى قۇل­دىراڭداپ ءتور ۇيگە جۇگىرىپ كەتكەندە اكەسى. – وي, جۇباندىق اعا! جەڭگەي! مىنا اسەتجان بولايىن دەپ تۇر ەكەن. تالانتى بار بالا ءبىر جەردەن جارىپ شىعادى, تەك قانا ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن... وسىنىڭ ازامات بولۋى ءۇشىن, — دەپ «ايتقانىڭ كەلسىن­نىڭ» استىندا, گۇلسىمنىڭ اكەلگەن, جۇبان­دىقتىڭ قۇيعان قىرلى ستاقانداعى اراعىن باسىنا كوتەرىپ, اۋزىنا قۇيا سالدى سوۆەتحان. قوناق اسەتتىڭ سۋرەتكە تولى ەكىنشى البومىن اقتارىپ وتىرىپ, تاعى دا ءبىراز قوشەمەت, ماقتاۋ ءسوز ايتتى. «بوياۋ قارىن­داشت­ى قالاعا بارىپ جۇرگەن ۆاسيا دوسىما تاپسىرىپ, ءوزىم الدىرتام», دەدى ءبىر كەزدە. سوسىن: «ءبىر توقتىنى اتادىم اسەتكە, قۇداي بۇيىرتسا, مەكتەپكە بارعان تويىنا اكەلەم», دەدى تاعى دا. ءسۇت پىسىرىمنەن كەيىن ءبىرىنشى فەرمادان بىكىبايداعى قىستاۋدا جاتقان مالىنا ءجۇز تسەنتنەر ءشوپ جازدىرىپ السا, ون تسەنتنەرىن وسى ۇيگە ءتۇسىرىپ كەتپەك بولعان سوۆەتحان: «جول ۇزاق... تراكتىردىڭ مايى قا­تىپ قالار... شارۋا كۇتىپ تۇر», – دەپ كەتۋگە جينالدى. شولاق تونى مەن بوساعادا قالقيىپ تۇرعان سارى پيماسىن كيىپ جاتىپ, ەسىنە ءتۇستى مە, الدە اسەتتىڭ ونەرى­نە ريزا بولعانى ما, جان قالتاسىنا قول سالدى دا الدەنەنى سۋىرىپ الدى. باسى التىن ءتۇستى, ادەمى, جۋان قالامساپ ەكەن. – اسەت-ەي! – دەپ الگىندە ءتور ۇيگە ەنىپ كەتكەن بالانى شاقىرىپ الدى. – مىنا التىن قالامساپتى ساعان سىيلادىم, ۇلكەن حۋدوجنيك بول. كوزى جايناپ, ۇمسىنا جەتكەن بالاعا: «تۇرا تۇر!» – دەگەن سونان سوڭ. «قازىر», – دەپ, اۆتوقالامدى سيپادى ما, ۇرلەدى مە, تەرىس قاراپ ءسال ءتۇردى دا, بەرى بۇرىلىپ: – ايتپاقشى, الگى ءوزىڭنىڭ قالامىڭدى بەر ما­عان. مەن ەشتەڭە جازا الماي قالام عوي. ۋشەت­شىككە دە رۋش­كە كەرەك, اينا­لايىن, – دەدى. اسەتتىڭ كادىمگى, قارا­پا­يىم قالا­مىن الىپ, «ال جاق­سى» دەپ سوۆەتحان دا جونەل­دى. بالا اعاسىنا ايىرباس جاساعان التىن ءتۇستى قالاممەن سۋرەت سال­ماققا كىرىسىپ كەتتى. كوپ بوگەل­گەن جوق, ءبىرازدان سوڭ اس ۇيدە ىدىس-اياق جۋىپ جاتقان شەشەسى مەن گازەت قاراۋعا ىڭعاي­لانعان اكەسىنە كەلىپ: – كوكە-اۋ, مىنا قالام دۇرىس بۇرالمايدى عوي, قارا­شى, – دەدى. جۇباندىق «التىن قالامدى» الىپ ارى ءبىر, بەرى ءبىر قارادى دا: – ءوي, مىناۋىڭ سىنىق قوي. رەزۆىسى كەتكەن, قالاي بۇرال­سىن. ساۋداسى ءبىتىپتى عوي, – دەدى. گۇلسىم دە نە بولىپ قال­دى دەگەندەي قالامدى ۇس­تاپ, ءۇڭىلىپ قارادى دا, ءۇنسىز باسىن شايقادى. – الداپ كەتتى مە مەنى سوۆەتحان اعا؟ – دەدى اسەت اكە-شەشەسىنە كەزەك-كەزەك قاراپ, كوڭىلى ءالى سەنبەي. ۇنسىزدىكتى جۇباندىقتىڭ داۋىسى بۇز­دى: – ءوزىڭ جوندەپ... ادام قۇساپ, بى­لاي, قاراپ المايسىڭ با ايىرباس جاسا­عا­سىن, — دەپ ءزىلسىز زەكىدى ۇلىنا. ءسويتتى دە بالاعا ورىنسىز ۇرىسقانىنا ىڭعايسىز­دان­دى ما, الدە سوۆەتحاننىڭ مىنا قىلى­عىنا دەگەن رەنىشى ەندى عانا بۇرق ەتە قال­دى ما, بيداي ءوڭى قىزارىپ, كۇپايكەسىن ءۇستى­نە اسىعىس جامىلعان كۇيى سىرتقا شىعىپ كەتتى. 2 اسەتتىڭ قارا كوزى جاۋدىرەپ, كىشكەنتاي اۋزى اشىلىپ, نە ىستەرىن بىلمەي, اڭىرىپ قالعان جاڭاعى تۇرىسى كوز الدىنا كەلىپ, جۇباندىقتىڭ جۇرەك تۇسى شىم ەتە قال­عانى. كەشە كۇنى بويى جاپالاقتاپ جاۋىپ, قاس قارايا ارەڭ باسىلىپ, تىزەدەن تۇسكەن قالىڭ قاردى كۇرەپ تاستاماق بولىپ قو­راعا بەت العاندا... ەسىنە ءتۇستى. بالا كەزى. سول بالا كەزىندەگى ءبىر وقيعا. 3 سوعىستان كەيىنگى ۋاقىت. ەلۋىنشى جىل­داردىڭ باسى ەدى. قيىن كەز. تارشى­لىق زامان. ەل ءىشى جۇدەۋ. ءوزى ىشتە جاتقاندا كەتكەن اكە سوعىستان قايتپاعان. ءۇمىت كەسىلمەگەن سياقتى: قارا قاعاز كەلمەگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە قىرعىننىڭ بىتكەنىنە قانشا جىل وتسە دە حابار-وشارسىز كەتتى دەگەن ءبىردى-ەكىلى ازاماتتىڭ تابىلىپ, ەلگە ورال­عانى بار. سونى مەدەت تۇتقان جۇباندىق ءۇمىت ۇزبەيتىن ەدى. شەشە – تاڭ بوزىنان قارا كەشكە دەيىن فەرمانىڭ سيىرىن ساۋىپ, ءشوبىن شاۋىپ, ءبىر تىنىم تاپپاي­تىن. ۇيدە اۋرۋشاڭ اجە عانا بار. اناسى تاڭ­عى ءتاتتى ۇيقىنىڭ قۇشا­عىن­دا جاتقا­نىن­دا مۇنى ءبىر يىسكەپ, ءىڭىر قاراڭ­عى­سىن­دا اۋىر جۇمىستان قاجىپ كەلگەندە, ۇلى­نىڭ كۇن ۇزاققا ويىننان شارشاپ, ۇي­قىعا باس قويعانىندا ءبىر يىسكەپ كەتەدى ەكەن. ارينە, ونى كەيىن بىلەتىن بولادى جۇباندىق. مەكتەپ ءۇيى كورشى اۋىلدا بولىپ, جەتۋ قيىن بولعان سوڭ, ەڭ باستىسى – اياققا سۇعار, ۇستىگە كيەر كيىم تابىلماي, جۇباندىق ون جاسىنا دەيىن وقۋعا بارا المادى. بالا عوي, وعان اسا قايعىرا قويعان جوق. ايتسە دە, ءبىر اياق كيىمنىڭ زارى جامان ءوتىپ ەدى. ويىن وي­ناۋ قايدا, قىستا دالاعا شىعا الماي, قاما­لىپ وتىرار ەدى تار ۇيدە. سول جىلى تابانى كۇس-كۇس بولىپ, باياعىشا الا جازداي ويىن سوڭىندا جۇرە بەرەر مە ەدى, قايتەر ەدى, نا­عا­شىسى كەلمەگەندە. سول كەزدە وتاۋ يەسى ازامات بولعان, سوعان وراي ۇيدەگى شيەتتەي ءىنى-قارىنداسىن جەتكىزۋ قامىمەن, مەكتەپتى تاستاپ, كولحوزدىڭ اۋىر جۇمىسىنا جەگىلگەن ون بەس جاسار ال­دوڭعار ناعاشىسى: «سەن, جۇ­باندىق ويىندى قوي», – دەگەن. «جىگىت بول­دىڭ. مەكتەپكە بارۋىڭ كەرەك. قۇر ءجۇر­گەن­شە تىشقان, كۇزەن اۋلا. تەرىسىن جيىپ, كۇزدە بەكەندەگى لاپكەگە اپارىپ ايىر­باس­تاپ, وزىڭە اياقكيىم الاسىڭ», – دەگەن. ءوزى مۇنى ەرتىپ, ەكى-ءۇش كۇن ءجۇرىپ, سۇر تىشقان مەن ساسىق كۇزەنگە, قوساياق پەن سارى­شۇ­ناق­ق­ا قاقپان مەن توردى قالاي قۇرۋ كەرەگىن كور­سەتىپ بەردى. جۇباندىققا اسىرەسە, ءىن اۋزى­نا شەلەكتەپ سۋ قۇيىپ, ءبىرازدان سوڭ قۇر-ر ەتكەن دىبىس شىققاسىن اۋزى ىر­سيىپ, ءۇستى سۋ بولىپ اتىپ شىققان سارى­شۇناقتى قايىڭ تاياقپەن باستان ۇرىپ قۇلاتاتىن ويىن ۇنادى. جاڭا ەرمەك تابىلدى. ساسكەدە اجەسى­نىڭ قۋىرىپ بەرگەن ءبىر ۋىس بيدايىن ىس­تىق سۋمەن سوعىپ العان سوڭ جۇباندىق تىش­قان اۋلاۋعا كەتەدى. ۇيىسا بىتكەن قا­لىڭ قارا­عان­نىڭ ءتۇبىن, ويپاڭدا سىعىلىسا وسكەن, ات­تى كىسىنىڭ بويىنداي بيىك شيلەر­دىڭ اراسىن قاراپ, جوعالىپ كەتۋشى ەدى. كۇن بەسىننەن اۋعاندا شولدەپ, وزەگى تالىپ ارەڭ ورالادى. قىزىق ەدى تىشقان اۋلاۋ. تۇگى تىقىرايعان كۇزەن تەرىسى, ءجۇنى جەتىلمەگەن قوساياقتىكى از-ازداپ بولسا دا جينالا باستادى. اجەسى مەن شەشەسى اۋەلدە تاڭىرقاعان, كەيىن ۇندەمەدى. شەشەسى كۇرسىندى, اجەسى كوزىنە جاس الدى. ارينە, مۇنى كەيىن بىلەتىن بولادى جۇباندىق. ءبىر كۇنى ءتۇس الەتىندە ىرگەدەگى وزەنگە بەس-التى جاسار جالاڭبۇتتارمەن بىرگە سۋعا ءتۇسىپ, بەتى جارىلىپ, باسىنان كۇن ءوتىپ, شارشاپ كەلىپ, ۇيدە جاتقان كەزدە بىرەۋ سىرتتان ايقاي سالماسىن با: – ۋا, قايسىڭ بار ۇيدە؟! – دەپ. جۇباندىق اسىعا-ۇسىگە اتىپ شىقتى دالاعا. باۋىرى تەرلەگەن, ەسىك پەن توردەي تورى اتتىڭ ۇستىندە سورايعان جاعىن تۇك باسقان, سۋىق ءوڭدى ءبىر كىسى وتىر. نە دەرىن بىلمەي اڭىرىپ قالعان جۇباندىققا: – ءاي, بالا, كىم بار ۇيدە؟ – دەدى. – اجەم بار. اتتان ىرعاتىلا, اسىقپاي تۇسكەن جاڭاعى كىسى شىلبىردى بەلدەۋگە بايلاپ, قاقىرى­نىپ-تۇكىرىنىپ, جاپىرايعان قۇبا­تو­بەل ءۇيدىڭ بيىك تابالدىرىعىنان اتتاپ, اۋىزعى ءبول­مە­گە كىردى. سىعىرايعان كىشكەنە جامان تەرەزەدەن سەبەزگىلەگەن جارىعى بار, الاكولەڭكە ۇيگە كوزى ۇيرەنبەي ءبىراز تۇردى. بۇل كەزدە ءبىر بۇرىشتا بۇك ءتۇسىپ جاتقان اۋرۋشاڭ, كارى اجە دە باسىن كوتەرىپ, ۇرپيە قاراپ: – قاي بالاسىڭ, شىراعىم؟ – دەدى كيمەشەگىن تۇزەپ جاتىپ. – مەن ۋاكىلمىن اۋداننان كەلگەن. ورتالىققا قايتا جول ءجۇرىپ بارا جاتىر­مىن اسا ماڭىزدى جۇمىسپەن. سۋسىن بار ما ۇيدە, اپا؟ شولدەپ كەلەمىن. سۇستى كىسى وتىرعان جوق. تەر سىڭگەن, قىزىل جاعالى كيىمىنەن تاناۋدى جارعان الدەنەندەي ءبىر وتكىر ءيىس شىعادى. – ە, سۋسىن تابىلادى عوي, ءوزىڭ تىزە بۇكسەڭشى, قاراعىم. اجەسى قيرالاڭداي تۇرىپ, داستارقان جايا باستادى. – وعان اۋرە بولماي-اق قويىڭىز. ماعان سۋسىن بولسا, بولدى. – ە, نەگە, اينالايىن, قازىر-اق, مىنە... تەك, بيداي كوجە عانا قالىپ ەدى ۇيدە... – پويدەت. كەلەسى اۋىلعا – «لەنين جولىنا» دەيىن جەتسەم بولدى. وندا ءبارىن دايىندايدى عوي. بارىمەن بازار... سۋىت ءجۇرىپ بارا جاتقان ۋاكىل تورگە تاقاۋ جايعاسىپ, بيداي كوجەگە باس قويدى. جۇباندىق قوناقتىڭ جوعارى-تومەن ءجۇ­گىر­گەن جۇتقىنشاعىنا قاراپ قالىپتى. ەكى-ءۇش توستاقتى توڭكەرگەسىن, ماڭداي تەرىن ءسۇرتىپ, قايىس بەلبەۋىن ءبىر ىرعاپ قويىپ: – بۇل اۋىلداعىنىڭ ءبارى جۇمىستا-اۋ دەيمىن, – دەدى اجەسىنە قاراپ. – ءشوپ باسىندا عوي ءبارى. وسى ون بەس ءۇيلى اۋىلدىڭ بالا-شاعاسى مەن كارىلەرى عانا قالادى مۇندا شىراعىم. – دۇر-رەس. بۇل كىمنىڭ ءۇيى بولادى سونىمەن؟ – دەدى ءبىراز ۇنسىزدىكتەن سوڭ. – جانىبەكتىڭ شاڭىراعى. – قاي جانىبەك؟ مامەتەكتىڭ جانىبەگى مە؟ – يە, يە. كوزىمنىڭ قاراشىعى – جال­عى­زىم, جانىبەگىم, كەشەگى زۇلماتتا حابارسىز كەتتى. كەلىپ قالار دەپ الاڭداپ وتىرامىن. ۋاكىلدىڭ ءجۇزى قۇبىلىپ ءسال وتىردى دا: – نيشاۋا, – دەدى. – نيشاۋا! ايداۋدان امان قايتقان, جانى ءسىرى مامەتەك بي كارى سۇيەگىن ساۋدىراتىپ, ءوز قىستاۋىنا جەتىپ ولگەندە, جانىبەك تە جەر استىنان شىعا كەلەر ءبىر كۇنى... سودان كەيىن ءۇنسىز كۇلگەن. اجەسى ۋاكىلگە بۋالدىر كوزىن سىعىرايتا قاراپ, اۋىر كۇرسىڭدى دە قويدى. – «ءۇمىتسىز شايتان», – دەگەن. امان-ساۋ ورالادى ءالى, – دەدى ءبىرازدان سوڭ اسا ما­ڭىز­دى ۋاكىل بەتورامالىمەن جەلپىنىپ وتىرىپ. اجەسى «ۋ-ۋھ!» دەپ كۇرسىنە, اياعىن سۇيرەتە باسىپ, سىرتقا شىعىپ كەتكەندە, ءشولى قانىپ, بويى سەرگيىن دەسە كەرەك, اسا ماڭىزدى ۋاكىل دە قايتۋ­عا ىڭعايلانىپ, ورنىنان تۇرەگەلدى. تۇرەگەلگەندە كوزى ءتۇستى. جۇباندىقتىڭ الا جازداي ءجۇرىپ ءتۇسىر­گەن ولجاسىنا. سارىشۇناق پەن قوساياقتىڭ, كۇزەننىڭ تەرىسىنە. – بالاقان, مىناۋ ءوزىڭ­نىڭ تەرىلەرىڭ بە؟ – دەدى سودان سوڭ. – وزىمدىكى, ءوزىم اۋلا­عام, – دەدى جۇ­باندىق. – وي, ازامات! مۇنى قايتپەكسىڭ؟ – باتىڭكەگە ايىرباس قىلام. اسا ماڭىزدى ۋاكىل جۇباندىقتىڭ سيراعى جارىل­عان, تابانى كۇس-كۇس اياعىن ەندى كورگەندەي قاراپ قالىپتى. – دۇر-رەس, – دەدى سونان سوڭ. – ءجون, ءجون. – مەن ساعان كومەك جاسايىن, بالاقان, – دەدى سالدەن كەيىن اسا ماڭىزدى ۋاكىل تىقىر تەرىنى سيپالاپ تۇرىپ. – نە كومەك, اعا؟ – ءوزىڭ جەتە المايسىڭ. مەن مىنا تەرىڭدى الىپ, بەكەننىڭ, ايتپەسە ارى اسىپ, كوكتەرەكتىڭ وزىنە بارىپ, ساعان اياق كيىم اكەپ بەرەيىن. تابانى بۇجىر-بۇجىر, قا­لىڭ, قونىشى بيىك, ۇلتاراعى جۇمساق, اياق­قا جايلى, مىناۋسكي دەگەن باتىڭكە! كوك­تەرەكتە پىركورولدىڭ بالاسى عانا كيەدى ونداي باتىڭكەنى. جاراي ما؟ جۇباندىق العاشىندا تۇسىنبەي قال­عان. كۇندىز-ءتۇنى زار يلەپ, ءبىر قۇدايدان سۇراعان جالعىز عانا تىلەۋى – تابانى بۇ­جىر-بۇجىر, قونىشى جۇمساق, پىركو­رول­دىڭ بالاسى عانا كيەتىن, بىراق ءوزى كور­مە­گەن باتىڭكەنى كوز الدىنا كەلتىرە الماعان. تەرىگە ءبىر قاراپ, اسا ماڭىزدى ۋاكىلگە ءبىر قاراپ, ۇندەمەدى. – ە-ھە-ھە, بالاقان! سەن سەنبەي تۇر­سىڭ-اۋ دەيمىن, – دەدى اسا ماڭىزدى ۋاكىل ءجۇزى جادىراپ. – ءاربىر سوۆەت بالاسىن كيىندىرىپ, تويىندىرىپ, وقىتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. پارتيا سولاي دەيدى. وكىمەت الدىندا ءبىز جاۋاپ بەرەمىز. بالا ايتقان ءسوزدى ۇقپاي ءتۇر دەپ ويلاسا كەرەك, ۋاكىل جۇباندىقتىڭ الدىنا كەلىپ, جۇرەلەي وتىردى. «بىلاي. ون كۇننەن كەيىن مەن تاعى ءبىر سروشنىي جۇمىسپەن قاي­تىپ ورالام. وسىنداعى كولحوزداردى تا­عى ءبىر ارالايمىن. سول كەزدە ساعان كوك­ت­ە­رەك­تەن جىلى باتىڭكە الا كەلەم. جاراي ما؟» تالايدان بەرى كوكەيدە ب ۇلىقسىپ جات­قان ارمانىن جاراتقاننىڭ ءوزى بەرە سال­عانداي كەۋدەسىن قۋانىش كەرنەپ, كوڭىلى الابۇرتقان بالا جۇرگىنشىگە ك ۇلىمدەپ باسىن يزەگەن. – قاراعىم-اۋ, بۇنىسىن نە عىلايىن دەمەكشىسىڭ؟ – دەگەن اياعىن سۇيرەتىپ جەتكەن اجەسى ءبىر قاپ تەرىنى اتىنىڭ قان­جى­عا­سىنا بايلاپ جاتقان ۋاكىلگە. – مىنا نەمەرەڭە, اپا, ءبىر اياق كيىم اكەپ بەرەيىن دەپ وتىرمىن. ون كۇننەن كەيىن ورالام, سول كەزدە الا كەلەم! – قوي, شىراعىم, بالا شىركىن نە ءبىلسىن. ول تەرى وزىمىزگە كەرەك. نەتىپ... تاستاپ كەتە قوي, جارىعىم. ءسويت, جارىعىم!.. – دەدى اجەسى ابدىراپ. – سوۆەت بالاسىن كيىندىرۋ — ءبىزدىڭ بورىش, اپا... تاك شتو مازاسىزدانباڭىز. اسا ماڭىزدى ۋاكىل اتىنا ءمىنىپ, تەبىنىپ قالدى. – بۇيىرتسا, ون كۇننەن سوڭ ورالام دەدىم عوي!.. – قوي, اينالايىن, كەرەگى جوق... اياق كيىمى قۇرىسىن. تاستاپ كەت! اسا ماڭىزدى ۋاكىل جەلە جورتىپ اۋدەم جەرگە ۇزاي بەرگەن. – ءاي, جۇكو, تاستاپ كەت دە انا كىسىگە! ەستىمەي بارا ما, نەمەنە؟! اجەسى ايعاي سالعان. جۇباندىق سول كەزدە عانا بىردەڭە سەزسە كەرەك, سالت اتتىنى قۋا جونەلگەن. – اعا, باتىڭكەنىڭ كەرەگى جوق. تەرىمدى تاستاپ كەت! اعا, اعاتاي!.. سورايعان جاعىن تۇك باسقان, ادىراق كوز, اسا ماڭىزدى ۋاكىل وقشىرايا ءبىر قا­راپ, اتىن قامشىلاپ جىبەرىپ, شوقىتا جونەل­گەن. – تاستاپ كەت تەرىمدى! اعاتاي!.. 4 ودان بەرى نە زامان ءوتتى. اكە سوعىستا ولگەن. «ق ۇلىنىم, جالعىزىم», دەپ ۇلى­نىڭ قازاسىنا كوڭىلى سەنبەي وتكەن اجە دە باقيلىققا اتتانعان. شەشەسى ۇلىن جەتكىزىپ, كەلىنىن ءتۇسىرىپ, ەندى نەمەرە قىزىعىن كورەم بە دەگەندە, وقىستان جازىلماس دەرتكە ۇشى­راپ, انا ءبىر جىلى كوز جۇمدى. ەرتە كەتتى. ەندى, مىنە, ءوزى دە ەلۋدەن اسقان. ءۇيلى-باران­دى, بالالى-شا­عا­لى. ەل امان, زامان تىنىش. ءيا... دەسە دە, سول سالت اتتى ۇلبىرەگەن بالا كوڭىلىنە جارا سالىپ كەتىپتى. ال... سوۆەتحاننىڭ بۇگىنگى قىلىعى مىناۋ. جۇباندىق جەرگە شىرت تۇكىردى. سونان سوڭ ەن دالاعا كوز تاستاعان. قىردىڭ بۇل­دىر كوكجيەكپەن استاسىپ, سىرەسىپ جات­قان كۇمىس قارى كۇن ساۋلەسىمەن شاعىلىسىپ, كوزدىڭ جاۋىن الىپ جارق-جۇرق ەتەدى. «ءومىر دەگەن وسى دا», – دەدى ىشتەي كۇبىر­لەگەن جۇباندىق. كوز الدىندا ءوزى كورگەن ەكى كورىنىس. ومىردەگى كۋاگەر بولعان ەكى سۋرەت... نۇرجان قۋانتاي ۇلى. وسكەمەن.