قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ الدىندا الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندەگى ايبىندى مىندەت تۇر. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى قويعان وسىناۋ مىندەتتىڭ جەدەلدەتە شەشىلۋى وتاندىق ەكونوميكانى تابىستى جاڭالاندىرۋعا جانە جاڭادان جوعارى تەحنولوگيالى سالالاردى قۇرۋعا بايلانىستى ەكەندىگى ايدان انىق. وسىناۋ ماقساتتارعا جەتۋ جولىندا قازاقستاندىق عىلىم باعا جەتكىسىز جاردەمىن تيگىزۋدە. وسىعان وراي سوڭعى كەزدەردە عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ ايتارلىقتاي ۇلعايۋى دا تەگىن ەمەس. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي: «عىلىم مەن يننوۆاتسيانى ەكىنشى كەزەككە قويعان ەل بىردە-ءبىر سالادا ءبىرىنشى ورىنعا شىعا المايدى».
قازاقستاندى يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ ماڭىزدى رەسۋرسى دەربەس عارىش جوبالارىن ءازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلاتىندىعىنا ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنە قاراستى «ۇلتتىق عارىش زەرتتەۋلەرى مەن تەحنولوگيالارى ورتالىعى» (ۇعزتو) اق عالىمدارى بارىنشا سەنىمدى. بيىل ورتالىق ءبىر توپ عالىمداردىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن كوزدەيتىن وسى زاماندىق عارىش تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە قاتىستى جۇمىسىن عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىپ وتىر. وسىناۋ اۋقىمدى ءھام قاجىرلى ەڭبەك قازاقستاندىق عالىمدار مەن مامانداردىڭ عارىش سالاسىنداعى قىزمەتىنىڭ شامامەن 15 جىلىن قامتيدى. جۇمىس بايقاۋعا قاتىسۋ ءۇشىن كىدىرىسسىز جىبەرىلدى. ەندى تەك ول بىلىكتى كوميسسيا تاراپىنان لايىعىمەن باعالانادى دەپ ۇمىتتەنۋ عانا قالدى.
البەتتە, وتاندىق عالىمداردىڭ ەڭبەگىن مەملەكەتتىڭ باعالاۋى ولاردىڭ ءارى عىلىمدى, ءارى قازاقستاندىق يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى دامىتۋعا قوسقان ەلەۋلى ۇلەستەرى تۇرعىسىنان العاندا ابدەن زاڭدى بولار ەدى. ويتكەنى, عارىش سالاسىنىڭ ماماندارى عىلىم ءۇشىن ەڭ ءبىر قيىن جىلداردا دا ىرگەلى جانە قولدانبالى عارىش تەحنولوگيالارىن زەرتتەۋ ءجونىندەگى بەلسەندى جۇمىستى ەشقاشان توقتاتقان ەمەس. سونىمەن بىرگە ءبۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ كۇش-ءجىگەرىنىڭ ارقاسىندا, ءىس ءجۇزىندە تاقىر جەردە, ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز رەسپۋبليكادا ءمۇلدەم جاڭا عىلىمي باعىت قۇرىلىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتەمىز. ول باعىت – جەردى قاشىقتان زوندىلاۋ (جقز) ءجانە عارىشتىق مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ مالىمەتتەرىن پايدالانا وتىرىپ, جەردى عارىشتان زەرتتەۋ.
جەردى قاشىقتان تەكسەرىپ بارلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى باعدارلاما ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باعدارلاما بولىمىنە ەنگىزىلگەن 4 جوبانىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقعارىشتىڭ باسقا دا جوبالارىمەن قاتار ونى دا ىسكە اسىرۋ رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق سەكتوردى دامىتۋ مىندەتتەرىن شەشۋ ورايىندا قوسىمشا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
عارىشتىق مونيتورينگتىڭ وتاندىق جۇيەسىن كەڭىنەن ەنگىزۋ قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ ءبىرقاتار سالالارى ءۇشىن تۇتاسىنان بارىنشا ءتيىمدى جەمىستەر بەرۋگە قابىلەتتى. ءبۇگىنگى تاڭنىڭ وزىندە شەتەلدىك جەرسەرىكتەر مالىمەتتەرىن پايدالانۋ جانە ولاردى دۇرىس وقي ءبىلۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە مۇنداي مۇمكىندىگى جوق مەملەكەتتەر الدىندا ءسوزسىز ارتىقشىلىقتار بەرۋدە. الەمدە 93 ەلدىڭ ءوزدەرىنىڭ جەرسەرىكتەرى بار. بىراق ءبىزدىڭ وتاندىق جۇيە اقش, ەۋرووداق, برازيليا, اۆستراليا, ارگەنتينا, رەسەي, قىتاي جانە ءۇندىستان سياقتى تانىمال كوشباسشىلارمەن قاتار اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە عارىش مونيتورينگىن جۇرگىزەتىن ۇلتتىق ءجۇيەلەردىڭ الەم بويىنشا ۇزدىك توعىزدىعىنا كىرەدى.
وربيتاعا جقز قازاقستاندىق جەرسەرىكتەرىن شىعارۋعا وراي عالىمدار سۋرەتتەردەن جارتى مەتردەن ءسال ارتىعىراق كولەمدەگى نىسانداردى اجىراتا الادى دەگەن بولجام ايتىلۋدا. ازىرگە ءبىر كيلومەتردەن بەس مەترگە دەيىنگى سۋرەتتەرمەن جۇمىستار ءجۇرگىزىلۋدە. ايتكەنمەن, بۇگىندە جقز مالىمەتتەرىن وڭدەۋدىڭ قازاقستاندىق ماماندار ءازىرلەگەن ءادىستەمەلەرى مەن تەحنولوگيالارىنىڭ كومەگىمەن كوپتەگەن كىلتيپاندى ماسەلەلەر جيىنتىعىن شەشۋگە بولادى. مىسالى, قازاقستان سياقتى ۇلان-عايىر اتىرابى بار ەل ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىنىڭ جاي-كۇيىن عارىشتان باقىلاۋ وتە كوكەيكەستى. عارىشتىق تەحنولوگيالار كەڭ بايتاق جازىقتاردا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە جانە ءداندى داقىل ەگىستىگىنىڭ جاعدايىن كورۋگە, شەگىرتكەنىڭ پايدا بولۋىن نەمەسە قۇرعاقشىلىقتىڭ تۋىنداۋىن بولجامداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان اۋماعىندا ەكولوگيالىق احۋالدى باقىلاۋدا ۇستاۋدىڭ نەمەسە توتەنشە جاعدايلارعا (ورتتەر مەن سۋ تاسقىندارى) مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ءمان-ماڭىزى دا ءبىر كەم ەمەس. سونىمەن قاتار, وتاندىق ءادىستەمەلەر كومەگىمەن مۇناي-گاز كەنىشتەرىن پايدالانۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ تۇيتكىلدەرى شەشىمىن تابۋدا. سونداي-اق, كومىرسۋتەگى شيكىزاتى قورلانعان ىقتيمال ايماقتاردى انىقتاۋعا دا بولادى. سونىمەن بىرگە قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان اۋماعىندا جانە سوعان ىرگەلەس ايماقتارداعى جەر قاباتىنىڭ جاعدايىن زەرتتەۋ جونىندە دە بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وڭدەلگەن جقز مالىمەتتەرىنىڭ كومەگىمەن قۇرىلىس سالاسىنىڭ دا دامۋىن جوسپارلاپ, قالا قۇرىلىسىن ۇيلەستىرە الماقپىز.
2004 جىلى ەسىمى ءوزى جيىرما جىل بۇرىن قۇرعان عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنا بەرىلگەن اكادەميك ءومىرزاق سۇلتانعازيننىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ عارىش سۋرەتتەرىن تالداپ ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى ماشىقتارى مەن ءتاجىريبەسى عارىش مونيتورينگىنىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنە بىرىكتىرىلدى. ەندى تولىققاندى جانە ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە بولۋ ءۇشىن جەكە ءوزىنىڭ عارىش جەرسەرىگى عانا جەتىسپەي تۇر. مۇنداي جەرسەرىكتى جاساپ ۇشىرۋ عارىش مونيتورينگىنىڭ ەڭ قىمبات بولىگى بولىپ تابىلادى. بىراق قازاقستاندىق عالىمدار تاياۋ بولاشاقتا بۇل ءتۇيىننىڭ دە وڭىنان شەشىلەتىندىگىنە سەنىمدەرى زور.
قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق دالاسى الەمدىك كوسموناۆتيكانىڭ بەسىگىنە اينالدى. ناق سول سەبەپتەن دە ءبىز وتكەندەگى جەتىستىكتەردى ماقتان ەتۋگە حاقىلىمىز. دەسەك تە, ءومىر وركەنى ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ءبىزدىڭ عارىش يندۋسترياسىنداعى تۇعىرىمىز ۇنەمى جاڭا ىزدەنىستەردى, جاڭا بيىكتەردى تالاپ ەتەدى. ەندەشە, بۇگىندە قازاقستاننىڭ عارىش سالاسى سونداي بيىك بەلەستەرگە بەت العاندىعى, مۇندا جوعارى تەحنولوگيالى ءتول تەحنولوگيالار جاسالىپ جاتقاندىعى, عىلىمي نەگىزدىڭ كەڭەيۋى, اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ورايىندا بەلسەندى جۇمىس ءورىستەۋى وسى ايتقانىمىزعا دالەل بولعانداي. الايدا, ءبىزدىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعىمىز سالانىڭ زيالدىق الەۋەتىنىڭ ساقتالىپ قالعاندىعىندا جاتىر. قازاقستاندىق عالىمدار جۇمىسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلۋى وسى جاعدايدىڭ بايىپتىلىعى مەن باياندىلىعىن ودان ءارى ايعاقتاي تۇسكەندەي.
ميحايل پولسكيح.