استانادا كۇنى كەشە يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى ءوتتى. وسى ورايدا مىنالاردى ايتقىم كەلەدى.
ەلدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن اتقارىلار ابىرويلى جۇمىسقا ۇلت بولىپ, ۇلىس بولىپ ۇلەس قوسۋ ارداقتى ءىس. ءويتكەنى, بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنان بوسانعانىمىزعا جيىرما جىل تولعانىنا ءتاۋبە دەي وتىرىپ, ەرتەڭگى كۇنگە ۇلكەن ءۇمىتپەن قارايمىز. ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ مەرەيى اسىپ, ۇلتىمىزدىڭ ءدۇنيە جۇزىنە وزىنە ءتان ۇلاعاتتى ۇستىندارىمەن (ساياسات, ەكونوميكا, عىلىم, ءبىلىم, تەحنيكا جانە ت. ب.) تانىلىپ كەلە جاتقانىن مارتەبە سانايمىز.
ادەتتە, اعىسى توقتاعان, ارناسى تارتىلعان سۋ بورسيدى, بۇزىلادى. ادام ءومىرى دە, مەملەكەت ءىسى دە سول سياقتى: ءبىر ورنىندا تۇرىپ قالسا, ول دا توقىراپ, ول دا توزا باستايدى. ال ءبىزدىڭ ەل جيىرما جىل ىشىندە ىلعي ىلگەرىلەۋمەن, ىلعي جاڭالىقتار مەن جاقسىلىقتارعا قاراي تالپىنىپ, ۇمتىلۋمەن كەلەدى. ەلدىڭ ەلباسىدان تىلەگى دە وسى: مەيماناسى اسقان بەيبىت ەلدىڭ شاڭىراعى استىندا مەيلىنشە باقىتتى, مەيلىنشە باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋ. سول ءۇشىن دە ەلىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي تۇراقتىلىعىن ءار ادام كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ كەرەكتىگىن جاقسى بىلەدى.
ءبىزدىڭ قوعامدا ۇلت تا, ۇلىس تا كوپ. سوعان بايلانىستى ءار ءتۇرلى ءدىني سەنىمدەردىڭ دە كوپ بولۋى زاڭدى قۇبىلىس دەپ بىلەمىز. بارەكەلدىسى سول, ەلباسىمىز سابىرلى اقىلدىڭ ارقاسىندا سول ۇلت پەن ۇلىستى, ءدىن مەن ءدىلدى ءوزارا تاتۋلىق پەن توزىمدىلىك, ءوزارا ۇيلەسىم مەن سىيلاستىق جاعدايىندا بىرقالىپتى ۇستاپ وتىر. سوندىقتان بولار, كوپشىلىك قاۋىم كەيبىر ۇرانشىل, اتتانشىل اعايىنداردىڭ باسى ارتىق بايبالامدارى مەن ۇردا-جىق ۇراندارىنا ەلەڭدەپ, ەلپىلدەي بەرمەيدى. ەلدىكتىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى – ءبىرلىك پەن تىرلىك دەپ تۇسىنەدى. اللا تاعالادان سونى بايىپتىلىقپەن ارى قاراي دامىتا بەرسەك ەكەن دەپ تىلەيدى.
قارلىعاشتاي اسىل قۇس نەگە ادامدى ساعالايدى؟ بارلىق قاناتتىلار سياقتى ۇيالارىن تال-داراقتاردىڭ باسىنا سالماي, نەگە كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىنا, جەر ءۇيدىڭ بوساعا, بوعاتىنا سالادى؟ ويتكەنى, ول بالا-شاعاسى ءبىرى كىرىپ, ءبىرى شىعىپ ءجۇرگەن ەكى اياقتى ادامداردىڭ ۇيىنەن جىلىلىقتى سەزەدى, وزدەرىنە جاماندىق ويلامايتىندارىن بىلەدى. مىنە, قازىرگى قازاقستان دا ەشكىمگە قاستاندىق ويلامايتىن ادامداردىڭ قاراشاڭىراعى سياقتى. مىسالى, ەلباسى جيىرما جىلدان بەرى ءارالۋان تاقىرىپتاعى, ءار ءتۇرلى اۋقىمداعى, ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر. ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تابىسپەن وتۋىنە ۇيىتقى بولۋدا. ول ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسىرىپ, مەرەيىن وسىرۋدە.
جاقىندا عانا بولىپ وتكەن بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىن الايىق. وسى باسقوسۋدا ەلباسى ءسوزىن: «وتكەن ءبىر ايدىڭ وزىندە عانا استانا ون مىڭنان استام قادىرلى قوناقتاردى قابىلدادى. ەلوردامىزدا ءىV استانا ەكونوميكالىق فورۋمى مەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىن باسقارۋشىلاردىڭ 20-شى جىل سايىنعى ءماجىلىسى» ءوتتى دەپ باستادى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل, ارينە, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن شەت مەملەكەتتەرگە تانىتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, قازاق ەلى جۇرگىزىپ وتىرعان كورەگەن ساياساتتىڭ قانداي جەتىستىكتەرمەن جۇزەگە اسىپ وتىرعانىن دا پاش ەتەدى.
بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىندا ەلباسى يسلام دۇنيەسىندەگى ءۇش ستراتەگيالىق باعىتتى ءبولىپ ايتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ينەرتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى. بۇل باعىت – ەرتە مە, كەش پە, كونسەرۆاتسيانىڭ اپاتقا ۇرىندىراتىنىن ايقىنداپ بەردى. ەكىنشى ستراتەگيا – قازىرگى قوعام قۇرىلىمدارىن جوققا شىعارىپ, وتكەنگە تۇبەگەيلى قايتا ورالۋ ءۇردىسىنە نەگىزدەلگەن. بۇل نۇسقا دا وسى زامانعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالدىڭ نورامالارىن جوققا شىعارادى. ال ءۇشىنشى ستراتەگيا – يسلام الەمىن مودەرنيزاتسيالاۋعا باعىتتالعان. بىراق ونى وزگە ۇلگىلەردى تالعاماي كوشىرەتىن قارابايىرلىق تۇرعىسىنان ءتۇسىنۋگە بولمايدى ەكەن. بۇل تۋرالى ەلباسى «يسلامدا كەز كەلگەن ءىستىڭ مۇستاقىم – ورتا تۇسى ەڭ ءتاۋىرى بولىپ سانالادى» دەگەن تاعىلىمدى قاعيدا بار. قازىرگى ءدۇنيەدەگى مودەرنيزاتسيالانعان يسلام ستراتەگياسى – مىنە, ورتا تۇس دەگەنىمىز وسى», دەدى.
فورۋمنان العان تاعى ءبىر تاعىلىمىمىز – يسلامنىڭ ءوزى ءدىن رەتىندە ەشقانداي داعدارىسقا تۇسپەيتىندىگى بولدى. ويتكەنى, ول – قازىرگى كەزدەگى ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءدىن. دەمەك, ەلباسى ايتقانداي, بۇگىندە يسلامنىڭ ءوزىنىڭ نەگىزدەرىن بۇرمالاماي, يسلام قوعامىن مودەرنيزاتسيالاۋ قاجەتتىگى سەزىلۋدە ەكەن. مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ تەحنولوگيالىق, عىلىمي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەنجەلەپ قالعانى وتىرىك ەمەس. مىسالى, الەم تۇرعىندارىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن قۇرايتىن مۇسىلمان الەمى ءوزىنىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى الەۋەتىنە مۇلدەم ساي كەلمەيتىنىن قالاي تۇسىندىرە الادى؟ شىندىقتىڭ جۇزىنە تۋرا قاراساق, «ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ» ىشىندە مۇسىلمان ۇمبەتىنەن ءبىردە-ءبىر ەل جوق بولىپ شىقتى. مۇنىڭ ءوزىن ەكونوميكالىق الەۋەت تۇرعىسىنان كىمنىڭ كىم ەكەنىن تانىتاتىن ناعىز باسەكە رەتىندە باعالاساق, «ۇلكەن سەگىزدىكتەن» ءبىر مۇسىلمان ەلىنىڭ بوي كورسەتۋى ءمارتەبە بولار ەدى عوي. اللا تاعالا جالعان ايتقاندى جاقسى كورمەيدى ەمەس پە, مىنە, ەلباسى مۇسىلمان الەمىن جاڭا داۋىردە عىلىم, ءبىلىم, تەحنيكا ارقىلى قارىشتاپ دامىپ, جاڭاشا دامۋعا شاقىردى.
ەلباسىنىڭ «بارشاڭىزعا ورتاق تاعى دا ءبىر كۇردەلى ماسەلەگە توقتالا كەتكىم كەلەدى. جاھاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كوپشىلىگى يسلامدى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە, مادەني جانە ءدىني ۇستانىمىنا قاۋىپ ءتوندىرۋشى رەتىندە كورسەتىپ ءجۇر. وسىلايشا يسلامدى ساياسي كۇش قولدانۋعا, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە جول بەرەتىن ءدىن دەپ ۇقتىرادى. مۇنداي جاعدايمەن ەشقاشان كەلىسۋگە بولمايدى», دەپ مالىمدەۋى ءبىزدى قاتتى تولقىتىپ, قاتتى تولعاندىردى.
راس, اسىل ءدىنىمىز – يسلام اتىن جامىلىپ كوپتەگەن تارماقتارعا بولىنۋشىلىكتىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعانى وتىرىك ەمەس. حانافيتتىك مازھاب نەگىزىندە جۇمىس جۇرگىزەتىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ وڭدى باعىتىن ەسكەرمەي, ءوز بەتتەرىنشە «ءسۇرلەۋ» سالىپ, ءتۇرلى جولداردى ۇسىنىپ, حالىقتى اداستىرىپ, شاتاستىرىپ جۇرگەن كوپتەگەن ءدىني اعىمدار كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ قاتارىنا حانافيتتىك مازھابتى ۇستانا وتىرىپ جۇمىس جۇرگىزەتىن سوپىلىق باعىتتاعى كەيبىر توپتار مەن يسماتۋللاشىلاردى, كەي ساتتەردە قىلاڭ بەرىپ قالاتىن نۇرشىلار مەن سۇلەيمەنشىلەر جاماعاتىن جاتقىزۋعا بولادى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, بۇلاردىڭ بارلىعى دا يمام اعزام ءابۋ حانيفا مازھابىن ۇستانۋشى توپتار. تۇپكى قازىعى ءبىر بولىپ تابىلاتىن مۇنداي توپتاردىڭ باستارى بىرىكپەي وتىرعاندىعى وزگە دىندەگىلەر ءۇشىن ىزدەگەنگە سۇراعانداي بولىپ وتىرعانىن بىرەۋ تۇسىنەر, بىرەۋ تۇسىنبەس. بۇلاردان بولەك, ەل ومىرىندە ورتودوكسالدى يسلامدى ۇستانۋشى – ۋاھابيلىك-ءسالافيلىك اعىم, تاكفيرشىلەر جاماعاتى مەن «تابليعي جاماعات» سياقتى ۇيىمدار دا بار. سونداي-اق, شەتەلدەردەن نۇسقاۋلار مەن تاپسىرمالار الىپ وتىرعان يسلامعا جاتپايتىن ىرىتكى سالۋشى احماديالىقتار دا ارەكەت ەتۋدە.
مۇسىلماندىقتى بەتپەردە ەتىپ, حالىقتى ءتۇرلى جولدارمەن الداپ-ارباپ, ءوز قاتارلارىن نىعايتىپ جاتقان مۇنداي كەرى اعىمداردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە, ءيىسى يسلام مەملەكەتتەرگە دە ەش پايداسى جوق. تەك كەيبىر قانداستارىمىزدىڭ وسىلاردىڭ الداۋ-ارباۋىنا وپ-وڭاي ءتۇسىپ قالاتىندىعى قىنجىلتادى. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «حۋجرات» سۇرەسىنىڭ 10- اياتىندا: «شىن مانىندە, مۇسىلماندار ءبىر-بىرىنە باۋىرلار» دەلىنسە, حازرەتى مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىز حاديس شارىپتەرىندە: «مۇسىلمان – مۇسىلمانعا باۋىر» دەيدى. ءتۇرلى اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى دا شەت جاقتان كەلگەندەر ەمەس, ءوز باۋىرلارىمىز.
ءبىزدىڭ زايىرلى قوعامىمىزدا ۇلتتىق نەمەسە ءدىني قۇندىلىقتارىمىز تومەن دەپ ەشكىم دە ايتا الماسا كەرەك. مۇنى ءبىز قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جۇمىس ءتاسىلىنىڭ جەتىلە ءتۇسۋىنەن بايقايمىز. قازىرگى كەزدە ءدىني باسقارمادا مەشىت يمامدارىنا دەگەن تالاپتىڭ ارتا ءتۇسىپ, مەدرەسەلەر كوبەيگەندىگىن جانە ءبىلىمدى ءدىن مامانداردىڭ قاتارى ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن بايقايمىز. سونىمەن بىرگە, باس ءمۇفتي شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازرەتتىڭ باستاۋىمەن جەر-جەرلەردە حالىقپەن جانە جاستارمەن تۇراقتى وتكىزىلىپ جۇرگەن ءتۇرلى باعىتتاعى كەزدەسۋلەر مەن يمامداردىڭ بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋدەگى وڭدى قادامداردى اتاپ وتكەن ءجون.
ءبىز اسىل ءدىنىمىزدى ءتۇرلى ساياسي ماقساتقا پايدالانعىسى كەلەتىندەرگە جول بەرمەي ءارى ولاردىڭ جەتەگىنە كەتپەي, ءبىرتۇتاس قازاقستان ءۇشىن جۇمىلا جۇدىرىق بولىپ, دىندەر اراسىنداعى ءتۇسىنىستىككە, ۇنقاتىسۋعا جول اشىپ, جىكشىلدىك پەن فاناتيزمگە توسقاۋىل قويۋعا ءتيىسپىز. بۇل ءۇشىن بىزدە ەڭ الدىمەن بىرلىك بولۋى كەرەك. «بىرلىگى جاراسقان ەل وزادى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار قازاقتا. سوندىقتان بارلىعىمىز ءوزارا ىنتىماق پەن بىرلىكتە, سىيلاستىقتا جۇرسەك جانە ءمۇمىن مۇسىلمانداردىڭ جاڭا بۋىنىن عىلىم, بىلىمگە تەرەڭ بويلاۋعا, تەحنيكا سالاسىندا ەش ەلدەن كەم بولماۋعا شاقىرساق, سوعان ىقپال ەتە بىلسەك, ءبىزدى الار جاۋ بولماق ەمەس.
احمەتجان كەرىمبەك, اۋليەاتا مەشىتىنىڭ باس يمامى.
تاراز.